.1 : •
C0KPV8
8CRIPT0RVM ECCLE8IASTIC0RVM
LATINORVM
EDITVM CONSILIO ET IMPENSIS
ACADEMIAE LITTERARVM OAESAREAE
VINDOBONENSIS
VOL. LI.
SANCTI AVRELI AVGVSTINI
OPERA (SECT. VII PARS I).
SCRIPTORVM CONTRA DONATISTAS PARS I:
PSALMVS CONTBA PARTEM DONATI, CONTRA EPISTVLAM
PARMENI ANI LIBRI TRES, DE BAPTISMO LIBRI SEPTEM
RECEB8T1I
M. PETSCHENIG
VINDOBONAE
F. TEMPSKY
LIPSIAE
(J. PREYTAG (a.M.n.n.)
MDCCCCVIII.
SANCTI
AVRELI AVGVSTINI
SCRIPTA CONTRA DONATISTAS
PARS I:
PSALMVS CONTRA PARTEM DONATI, CONTRA EPISTVLAM
PARMENIANI LIBRI TRES, DE BAPTISMO LIBRI SEPTEM
„.RECENSYIT
M. PETSCHENIG
VINDOBONAE
F. TEMPSKY
LIPSIAE
G. FREYTAG (g.m.b.h.)
mdccccviii.
Notandnm.
Yolumen alterum (= uol. LII), continens Augustini libros Contra lit-
tcras Petiliani, Epistulam ad catholicos de secta Donatistarum, Contra
Cresconium libros IIII cum indice locoruin, intra annum emittetur. sc-
quentur paulo post reliqua Augustini contra Donatistas opuscula cum
indice locorum et omniuin trium uoluminum indicibus nominum et re-
rum, uerborum et clocutionum, orthographiae (= uol. LIII).
TypU expressit Radolphu» M. Rolirer, llrunae
PRAEFATIO.
In secta Donatistarum oppugnanda refutandaque S. Augu-
stinus tam assiduam impigramque operam consumpsit, ut ab
initio presbyteratus eius usque ad extrema episcopatus tempora
nullnm fere spatium intercesserit quin aut operibus separatim
editis aut occasione oblata in scriptis alio spectantibus ') illam
materiam tractauerit. e propriis eius generis uoluminibus haud
pauca interisse libris Retractationum docemur. sed etiam quae
manserunt partim fortunara tara iniquam experta sunt, ut ho-
mini critico, qui ea non solum ut tradita sunt edere adgreditur,
sed etiam ut scripta erant restituere studet, inde multae et
magnae difficultates nascantur. quamobrem pauca in uniuersum
de condicione horum scriptorum et de edendi ratione praefari
haud ab re erit.
Postquam apparatum criticum tantum quanttim potui col-
legi, Augustus Engelbrecht uir huraanissimus, miratus
tam multorura uoluminura fontes uel parce neque pure
fiuere tiel, ut iu Breuiculo collationis accidit. omnino exa-
ruisse, librorum manu scriptorum catalogos omnes quotquot
eitant adirique poterant eicuti officiosissime iussit. sic factum
est, ut saltem dubitatio de subsidiis criticis. quae hodie super-
sunt, omnino sit sublata. quo peius autem pleraque opera et
opuscula iniuria temporum uexata sunt. eo magis meum erat
omnia iterum iterumque perlegere pertractare meditari, cum
praesertim breui perspexerim ea nisi inter se coraparata neque
bene intellegi neque apte emendari posse. cum enim scriptor
in omnibus idem fere propositum idemque consilium sequattir,
fieri non potuit, quin persaepe isdem tiel similibus argumentis
exemplis similitudinibus locis scripturae sacrae usus etiara
eadem uel similia uerba sententiasque usurparit atque easdem
') Index horum opusculurum cxtat apud Mignium, Patiol. Lat. tom.
XLIII pag. 757 sqq.
VI
Praefatio
res identidem tractauerit. itaque comparatione diligenti per
omnia scripta instituta atque perducta saepe contigit, ut
uera scriptura aut ex alio loco siue eiusdem siue alterius
libri peteretur aut per coniecturam quaesita sirailibus uerbis
nel sententiis comprobaretur. sed quamuis sedulo egerim,
tamen locos non deesse, qui etiamnunc emendatione egeant, non
mirabitur, quisquis post me hos libros paulo diligentius exami-
nauerit. ubi enim codices aut boni non sunt aut omnino desunt,
eiusmodi damnum explere plerumque difficile est. accedit,
quod editione8 ita comparatae sunt, ut de eis tacere melius
sit quam multa dicere. Amerbacliium enira et Louanienses
aut primos quosque aut recentiores libros manu scriptos typis
describi iussisse constat, Maurini uero, quamquam partim
bonos codices nancti erant, tamen munere suo non tam dili-
genter quam par erat functi sunt, etsi negandum non est non-
nulla ab eis egregie esse emendata. omnino baec editio a
Maurina, nedum a prioribus, magnopere diftert, et eo magis,
quo melioribus codicibus utebar; sic in opere contra Parmeni-
anum plus mille ducenti loci et uerba nunc demum rectius
leguntur. liis praemissis de eis scriptis, quae lioc uolumine
continentur, seorsum disserendum est. scriem orditur
1.
Italmm Psalmus contra partem Donati. sic enim ab Augu-
stino ipso appellatur, qui Ketract. I 18 (20) scribit: jmtlminn
pcr Ltitiints IHterfts feri et in extrema parte capitis: Mf /isnl,-
mns sic inripit. contra in codicibus modo srrmo modo scrmo
sen pstilniits modo einiiihnii uocatur, in omnibus autem praeter
iiiium et praecipue in optimo praescribitur Aheetiltiriiim (scil.
carmeu). compositus esse uidetur anno 393 uel 394. cum in
lietractationibus secundo loco ponatur post librum De fide et
symbolo, qui ea continet, quae Augustinus anno 393 in con-
cilio Hipponiensi de eadem materia disputauit. id autem
cantilena rhythmica populari confecta egit Augustinus, ut
Donatistarum causa ad notitiam etiam indoctorum hominum
atque infimi nulgi perueniret. extant nunc uersus ducenti duo-
Praefatio
VII
deDonaginta omnes in e uel ae desinentes, diuisi in uiginti
strophas cum hrpopsalmate (uersu intercalari) et epilogum lon-
giorem; desideratur uero prooemiitm mitsae, quod Retract. I 18
commemoratur. duodeuiginti strophae duodenos uersus habent.
stropha C undecim, stropha Q decem. at uero in stropha C unum
uersum deesse sensu inter uersns 35 et 36 interrupto probatur.
quae suppleui, hanc fere sententiam efficiunt: 'Donatistae detra-
ditione codicum sanctorum suis maioribus se credidisse dicunt,
quos mentitos esse contendo. si enim ideo se recte eis credi-
disse putant, quia et nos maioribus nostris de Donatistarum
traditione credidimus, errant, quoniam ueritas in sola unitate
est* quae si recte se habent, etiam in stropha Q duos uersus
deesse statuendum est. desideratur enim post exemplum pro-
phetarum et ipsius Christi commemoratio apostoli Panli, qui
aeque malos in ecclesiae communione tolerabat; cf. Parm. I
3, 5. De bapt. III 9, 12. Petil. II 81, 180. Breuic. III 8, 11,
alias. ceterum lectorem ad haec scripta relego: Du Meril,
Poesies populaires Latines ant£rienres au XII' siecle, Paris
1843, pag. 120 sqq. — W. Meyer, Anfang und Ursprung
der lateinischen und griechischen rhythmischen Dichtung ^Ab-
handlnngen der Akademie in MQnchen 1885, I. Klasse, XVII.
Band, II. Abteilung, pag. 284 sqq.). — A. Ebert, Geschichte
der christlich-lateinischen Literatur, ed. alt.. pag. 250—251.
— M. Manitius, Geschichte der christlich-lateinischen Poesie,
Stuttgart 1891, pag. 320-322.
Codices Psalmi manserunt sex, omnes recentiores. inter quos codicet
fortasse uetustissimus, certe optimus est
1. codex capituli Coloniensis 77 saec. XII. incipit \
fol. 54" med.: ABKCKDARIFM AUGVSITINI (sic) COX-
TRA DONA.TISTAS. litterae initiales stropharum (A—V)
rubro pictae sunt. uersus intra singulas strophas non distinguuutur.
contulitW. Schmitz intercedente canonico theol. doctore Berlage.
Ad eandem familiam pertinent:
2. Liliocampensis (monasterii Lilienfeld in Austria infe- X
riore) 72 saec. XII— XIII. continet etiam libros septem De
baptismo. fol. 134°: Ineipil sermo eiitsdem mneti aittjiistini
VIII
Praefatio
iii cautilena psalmistc aduersus donatistas abecedariiun. pretio
multo inferior est quam A et lectiones aliquot exhibet cum
altera familia concordantes. contulit I. Stadlmann.
f 3. Ultraiectinus 9 saec. XV, olim Carthusiorum prope
Traiectum inferius. continet praeter Psalmum libros De immor-
talitate animae, De quantitate animae, De duabus animabus,
De uita beata, De magistro, De uera religione, De utilitate
credendi. Psalmo praescribitur: lucijnt sermp sett psalmns
anrclii ani/ustini iu cniitikua psafmistc confra donafistas
abcdarium. contulit C. Mras.
X 4. Ultraiectinus 16 saec. XV, olim Kegularium iu Tra-
iecto. praeter Psalmum continet libros Retractationum, De Aca-
demicis, De beata uita, De ordine rerum, De quantitate animae,
De immortalitate animae, Soliloquiorum, De magistro. ante
uerba Psalmi legitur: Inripit prolotftts in /isabno aurc/ii.
amjiistini sequente Retractationis capitulo, deinde: Ejrplicit
prologtts. luripit scrmo sett psitlmiia uttrelii attgitsthU et
cetera sicut in <f. bonitate hunc superat, uterque autem pro-
pius ad A accedit quam X. contulit C. Mras.
Alterius deterioris familiae sunt duo codices quasi gemelli:
S 5. Stuttgartiensis theol. fol. 207 saec. XII. fol. 48":
Iiui/iif smiiu s. wtg. iu canti/cna psalmistis mliterstts donu-
tixttis ttbeceilarittm, contulit H. Plenkers.
■i> fi. Fuldensis Aa 23 saec. XII. fol. 51': Jncipit cantilena
Ktteti (sic, ex sactus) uiuj. de psalirio contra donatistas. con-
tulit I. Stadlmann.
mss. Adnotaui etiam lectiones discrepantes duorum codicum Cam-
bronensis et Endouiensis a Maurinis adhibitorum, quamquam
illos bonitate infra meos fuisse editio Maurina demonstrat.
Codices omnes, utpote recentiores, plus miuus corruptos
esse uariis indiciis probatur. de duabus lacunis iam supra
disputaui. praeterea nonnullorum uersuum rhythmus tuibatus
est, cum syllabae aut desint, ut iu uu. 17, 25, 10'J, 244, aut
abundent, ut 90, 135, 175, 183, 198, 205. talia ut potui cor-
rexi, ceterum autem praecipue fidem codicis A secutus sum.
Praef.tio
IX
U.
Psalmam excipiunt Contra epistulam Parmeniani libri Coniraepi-
tres. is fuerat episcopus Donatistarum Carthaginiensis succes-*' , ]i '|" | '"^ i " r "
sorque Donati, contraque eum iam Optatus Mileuitanus opus
suum de schismate Donatistarum scripserat. Parmenianus Tjcho-
nium Afrum et ipsum Donatistam 1 ) epistula quadam uehementer
impugnauerat et corrigere conatus erat, quod ille scripto quo-
dam id ipsum demonstrare adgressus erat quod catholici ad-
uersus Donatistas proferre non intermittebant, ecclesiam dei
nullorum hominum quamuis sceleratorum contagione posse
maculari. Augustinus autem, non tam Tychonium defendere
quam Parmenianum redarguere studens, primo libro contra
querellas eius et criminationes in catholicos pugnat, secundo
uero et tertio testimonia scripturarum, quibus ille perperam
intellectis imperitos decipere conatur, ad ueram interpretati-
onem reducit. hoc opus circiter annum 400 scriptum esse et ex
locis nonnullis, ubi Augustinus de Optato Gildoniano, qui anno 398
dece88it, tamquam defuncto loquitur*), apparet et ex eo, quod
lib. I 9, 15 recentibus legibus simulacra paganorum euerti
iussa esse dicit, quae leges ab Honorio non ante annum 399
datae sunt.
E multis codicibus, in quibus hi libri continentur, collati codicte
sunt octo:
1. Casinensis 163 saec. XI scriptura Langubardica exa- n
ratus. opus contra Parmenianum extat foliis 164—214. prae-
cedit Retractationum caput II 43 ab eadera manu scriptum, sed
in extrema parte legitur: hoc opus sie hieipit: mnlta quidein
et atia iiiliiersus itonatistas, cura textus ipse recte praebeat:
multa qiiiilem alias (••.• eras.). librum praestantissimum ex arche-
typo saeculi sexti uel septimi diligenter descriptum esse et
bonitate lectionum et orthographia declaratur. correctores duos
ut uidetur passus est paulo recentiores. contulit Th. Vahala.
2. Mantuanus bybl. urbicae A. II. 2 saec. XIT, olim M
') Cf. Genuad. uir. £11- cap. 18.
J ) Cf. p. 45, 8 sqq. 54, 2 sqq. 64, 25.
X
Praefatio
Lilmr saneti Itenedieti ilc padolirone, pars est codicis e tribus
compaginati, quorum primo (fol. 1 — 8) continetur Libcr sancti
Aiigusthii rle penifentia, secundo (fol. !• — 20) rle uita christiana
inl sororem suam, item senno ile ialemlis ianitarU. hi codices
saec. XI scripti sunt. tertio saec. XII exarato continentur foliis
21 — 89 libri III ffrf fiflioniiim contra fnirmcninniim iifilimi
vimira omnes licreses seismaticoritm. textum praecedit Ketrac-
tatio, deinde praescribitur: Ineipit libcr ■!■ saneti ftiignstini
e/riscopi arl tiehoniiim rontrri jHirmeiiirtiium: addit manus
recentior: iitilimiis eontra omiies hcrcscs scismnticoriim (cf.
subscript. cod. F ad librum tertium). correctus est partim a
prima, partim ab altera manu fortasse contemporanea. contulit
I. Kick.
l' 3. Pistoriensis bybl. collegii canonicorum 81» saec. XI,
foliorum 56, quorum quattuor ultima uacua sunt. fol. 1' prae-
scribitur: Ineipit libcr srmcli rnigitsfiiii rontra episfulnm pnr-
nmtiani. Retractatio deest. liber sane bonus per alium codi-
cem ex eodem fonte quo D deriuatus est, uno tamen plus
gradu a communi archetypo distat. correxit prima et altera
manus. contulit hucianus Villani professor Pistoriensis.
4. Schafhusiensis 30 saec. XII praeter libros Contra
quinque haereses et De magistro foliis 46 — 106 hoc opus
exhibet. praemittitur caput Retractationum cum praescriptione:
Ineipit prologtts trimii librornm stineti aitqiistini epixeopi
rwitra cpistolnm parmeniani ilonatiste, initio desunt uocabula
Miiltn qnidem, spatio uacuo relicto. correctus est uel ab ipso
librario uel a manu fere contemporanea. contulit A. Goldmann.
F 5. Uaticanus 505 saec. XI exeuntis continet libros Contra
epistulam Parmeniani, Epistulam ad Generosum de Donatistis,
librum De cura pro mortuis agenda. eornm Uaticanorum arclie-
typus esse uidetur, quorum ope Maurini libros contra Parme-
nianum in antiquioribus editionibus miserrime tractatos multis
locis correxerunt codex diligenter scriptus correcturas uel lec-
tiones uarias rarissime exhibet. contulit H. Koebert.
G 6. Parisiensis 13.370 saec. XII, antea 8. Gcrmani n
Pratis n. J2Sfi. in folio praefixo legitur: rlc mss. Tiibliath.
Praefatio
XI
Uittio Iienigniana. est ergo Benignianus Maurinorum. fol. l r
(minio): Incipit s. aiiyiistini rpistopi contra' cpistolam jiar-
meniani donatiste. sequitur Retractationum caput. coiTecturae
et lectiones uariae partim a m. 1 partim a m. 2 sunt. contuli
ipse.
7. Cod. bybl. Mazarini 272 saec. XII. fol. 1': Monasterij H
S. (.'ijffirfinj. fol. 145": Tiiaipit lihrr ttanefi aia/nstini cjnscopi
vontrn parmmitiiinm tlonttiistttm. textui praemittitur Retractatio.
contuli ipse.
8. Parisiensis 2092 saec. XII. fol. 1' supra: Alme ccrlcsic I
ncncrnndi presiilis Atnantfi lilicr, infra: Cotlr.r Tcllcriniio-Hc-
mcnsis 252, Jtet/. 400!). fol. 1" (minio): Kr lihro rctrnctati-
oniim hcnti aitf/nxfiiii i atramento 1 /// trilms fibris et cetera,
deinde iminio): Lihrr s. ananstini contra cjiisfo/nm pnrmc-
niaiii nil tltit-oniiiiu. correctnrae raro occununt. contuli ipse.
Principatum inter bos libros obtinet D. et quod ad ortho-
graphiam et quod ad lectionum praestantiam attinet. scribitur
ftteuiis, pacnitciifia, ittt/mtnitH et nrsanns. ammitfo timmoncn
ammonitio amministro, aiii/iistarc, item hnmilarc, aput illnl
atliilieo. Jieliar, cohcrcco cohcrcitio. comimfio, coiitem.fi ftirem-
fio emfae rctlcmfio prncsiimtio temtniicnnif, deminno ilcmi-
tnitid deuerto, tliriitm/m, distiin/init, fttciiierosint, itiqttiti t/notl
alitfiiod (d = f), iffiiiretfinin, ommatcfico, optineo, profcta fari-
srns iosiifnf ti/ftfs, Inhsns inniibfnrinn, rcppcrio. nnsccnsco,
.niscriho. h pio //: hrnrficin lihorr; n pro h: accrmis miitiiicnscs
ciiiiis nagaiensi. haec maximam partem consentiunt cum ortlio-
graphia codicis Escorialensis saec. VI libros De baptismo con-
tinentis, de quo infra disseretur. in lectionibus autem minimum
centum locis a reliquis codicibus ita differt, ut numquam
causa sit ab eo discedendi. saepe etiam interpolatio, quae in
reliquis plus minus grassata est, plane dispiciatur. pauca huius
rei exempla sufficient. p. 23. 19 in archetypo extabat inccrta-
mina pro inccrta crimhut: in D mina erasum est, in V inter-
polatum pro ccrtaminn. in il partim correctum pro certti tri-
niina, in reliquis stolide scriptum rerla criminn. p. 86, 7 J>
seruauit tjni adnt/iiaf (i. e. perfundit) jiro.rimos sibi riirrsionc
XII
Praefatio
iiiit/iiitutin, in reliquis sine sensu legitur atlaet/itat. p. 113, 8
librarius D arehetypum accurate expressit scribens receniin-
simu eres erant, quod altera manus recte distinxit in reeenfin-
siinae rcs erant; in reliquis stultissime interpolatum est reeevr
tissiuut lieresis erat. ita etiam lectiones I) p. 33, 17 praeeisioiirn
(cf. 129, 1); 37, 9 manifesta; 81, 9 iliteaf; 84, 25 lnmina;
109, 19 collet/as et multas alias ueras esse per se ipsnm
patet. quaedam uero, quae in D uitiose tradita sunt, in J/P,
perraro in reliquis per coniecturam correcta sunt, ueluti
p. 19, 17 pcrfcrto pro pers/ieeto (M); 28, 6 iit nlio\s\ (P); 33,
11 i/iml pro i/Hot (i/P); 34, 5 nialc pro f/tfe (P; m = t, cf.
p. 33, 3 tftt/no pro nuujno in D); 3-), 20 eos i/tim pro eost/iw
(/■*); 39, 4 i/uotl pro t/Mte (MP); 50, 3 tliciiinis pro diduthuiin
(P); 76, 3 fatiandae pro sa/iand/ie (P); 83, 11 saerHefjio pro
mcrlleffo (Pm2); 117, 6 pro f/«««< (JfP); 124, 8 r.s/
pro r.sse (P). reuera autem has esse meras coniecturas eo pro-
batur, quod, antequam collationes MP post textum constitu-
tum confectas accepi, eosdem locos facili correctione ipse sic
restitueram, ut in M uel P uel .1/7' leguntur. quae cum ita
sint, in uerbis constituendis D ducem secutus sum, ubi uiti-
osus est, primum MP, deinde reliquos multo magis interpo-
latos consului, aliquot locos ipse euiendaui. poteram quidem
lectiones codicum EFGIII paucis locis exceptis (cf. p. 23,
20. 78, 22. 135, 26) penitus abicere, nisi earum retinendarum
idonea causa esset. ex eis enim optime cognoscitur, quibus
uel qualibus libris manu scriptis primi editores postque eos
Maurini usi sint. quamobrem minutiis orthographicis omissis
consensum EFOIII cum editione Maurina (r) litteia a, con-
sensum EGHIv littera conseusum Elr littera 7 signaui,
sic et rationi criticae et textus historiae quam uocant consul-
tum esse ratus. ceterum apparatum criticum augere inutile
putaui, quamquam, ut dixi, multi alii libri manu scripti huius
operis hodie supersunt, qui tamen praeter Oxoniensem bybl.
Laudianae 117 saec. XI et Casinensem 167 saec. XI — XII
supra duodecimum saeculum non ascendunt. sed (Jasinensem'
ad interpolatos EFGHI pertinere uel e paucis lectionibus, quas
P r a e f a t i o
XIII
Reifferscheid in BPLI exscripserat. intellexi. idemque de Oxo-
niensi specimina scripturarum probauerunt, quae Alex. Souter
professor Oxoniensis beneuole transmisit. reliquos a me oronino
neglectos hoc loco saltera enumerare libet, ut, si quis forte
unum uel alterum conferre uelit — quod quidem sine ullo
emolumento futurum esse mihi persuasum est — , eligendi
potestatem habeat. ad saeculum igitur duodecimum pertinent
Cantabrigiensis 3118, Abrincensis 98, Kburouicen9is 92, Grati-
anopolitanus 202. Trecenses 69 et 646. recentiores snnt Flo-
rentinus 65 saec. XII — XIII, Bristolensis bybl. urbicae 3 saec.
XIII, Cantabrigiensis 118 saec. XIII! (mutilus), Parisiensis
bybl. Mazarini 640 saec. XV, Bodleianus Ham. 49 saec. XV.
III.
In libro secundo operis Contra Parmenianum cap. 14, 32 l)e
(p. 86, 4) Augustinus se de quae9tione baptismi latius aliquid ,,n P t,smo
tractaturum promiserat promissumque soluit De baptismo
libris septem paulo post compositis. quorum primo baptis-
mum etiam extra ecclesiam dari et accipi posse, sed pro-
desse non posse, secundo auctoritatem Cypriani catholicis a
Donatistis frustra opponi demonstrat tertio, quarto, quinto
sententiam Cypriani in epistula ad Inbaianum expressam refel-
lit, baptismum ab haereticis dari non posse contendentis, et
eiusdem epistulas ad Quintum, ad Numidas episcopos, ad
Pompeium examinat. sexto et septimo sententiae concilii Car-
thaginiensis sub Cypriano habiti perpenduntur.
Huius operis satis magna est copia codicum et bonorum et vodiee*
antiquorum; quare ad eos. qui infra decimum saeculum scripti
sunt, descendere superuacaneum e9t, cum praesertim sexto
iam saeculo diuisio in duas classes facta sit. ad primam per-
tinent:
1. Oxoniensis bybl. Bodleianae Laud. misc. n. 130 saec. j
X ineuntis. contnlit Alex." Souter, qui haec adnotauit: 'Codex
est ff. 298, a f. 207 duabus columnis. olim eerlesiae B.
Mariac fn F.birharh. continet 1. (inc. f. 3) Aug. loc. Hept-
XIV Praeiatio
2. (inc. f. 36) Aug. quaest. Hept. 3. qui est codex alter,
ut numeratio quaternionurn ostendit et binae columnae, (iuc.
f. 207) Aug. De bapt. c. Don. libb. VII; desinit in uerbis
thiKC deua iil qnoijuc (p. 375, 2). haec pars habet titulos
capitulorum nitidissime adscriptos. ex eo quod quaterniones
sunt signati dextia inferiore margine ^e. jj.=llll|q n =j, licet
conicere codicem esse descriptum ex unciali sexti saeculi.
uir clarissimus Chatelainius (Uncialis scriptura nouis exemplis
illustrata, Paris 1901) nos docuit numeros fuisse positos ibi
in uncc. VI. saec, et conicio librarium nostrum imitatum esse
id quod uidebat in suo exemplari.' haec rectissime Souter, ut
infra uberius exponetur.
K 2. Escorialensis ille celeberrimus sine numero, foliorum 172,
adseruatus in scrinio quod appellatur 'Camariu de las reliquias',
saec. VI scriptura unciali exaratus. 'l librum pretiosissimum, de
quo manus saec. XV praedicat: Sancti ani/iistini epi KbH de
baptismo\Qnos mamt frrtnr scripsisse propria, medio aeuo
possidebat monasterium Spanheim, id quod indicant adnotati-
ones: peiiinet sitiicto imirtino in sjHiulief/m % nuttatus pro
alio a manu saec. XIIII et fol. 33' supra minio: codex saitcti
mtirtini in spanhcym a manu saec. XV. P. Ewald et G. Loewe 2 )
eum in Hispania scriptum esse uoluerunt. at H. Plenkers uir
rei palaeographicae peritissimus, qui librum et in usum meum
contulerat et alias accurate examinauerat, a me consultus re-
scripsit id neque per se esse probabile neque ullo modo plane
euinci posse. inscriptio deest ut in Oxoniensi, quocum satis
arta cognatione coniunctus est; in quam rem infra diligenter
inquiretur. correctus est partim ab eadem manu partim ab
altera fere contemporanea, quae et ipsa ductibus uncialibus
utitur. praeterea glossatores quidam in margine adnotationes
suas adscripserunt, quas, quoniam nullius pretii sunt, omnino
iieglexi.
') Cf. Hartel-Loewe, BPLH I 7.
2 J Eiempla scripturae Uisigoticae, Heidelberg 1883, tab. I.
Praefatio
XV
3. Sangallensis 158 saec. VIIII a pluribus manibus binis L
columnis scriptus, foliorum 105. inscribitur: IN NOMINE
DNI Nlil IHU XPi. INCIP. LIBEIi PRIMVS BEATI
AVGVSTINI EPISCOPI. DE BAPTISMO. correctus est
partim a prima manu partim ab altera satis antiqua. etiam
hunc codicem cognatione quadam cum K cohaerere praeter
multa alia indicia eo probatur, quod, cum p. 150, 9 ad uerba
inttteantur etiam similitudinem notae ntilitaris, quia esira
militiam a. desertoribus et kaberi et accipi potest in margine
K a glossatore adnotatum sit: de uota imj>cratoris in manu
militis designata, in L haec uerba paulum mutata ita in
textum recepta sunt: desertoribus et fdc uota imperatoris
in militc designata] Iiaberi ct accipi potest. codicem ipse
costuli.
4. Parisiensis 13.363 saec. VllII, foliorum 162, quater- -V
nionum 20, qui litteris A U signati sunt (deest littera B),
olim Sti Germani a Pratis u. 1285, antea, ut in tegumento
anteriore a manu recenti adscriptum est, ex libris S. Petri
Corbeiensis. inscribitur fol. 1° minio: INCIPIT LIBEIi PRl-
MUSBEATI AGVSTINI DE BAPTISMO CONTIiA DO-
NATISTAS. liber neglegenter scriptus et a pluribus manibus
multifariam correctus ei optimo fonte manasse uidetur, ut ego
conicio, e codice scriptura unciali eiarato. tria enim folia, quae
in eius archetypo interciderant (cf. p. 358, 12. 365, 13. 374,
1), ducena terna uocabula complectebantur, cum singula folia
codicis K circiter trecena contineant. contuli ipse.
5. Hic illic laudaui etiam codicem olim Goerresianum G
66 saec. VIIII— X, nunc Sonacensem, cuius multas lectiones
discrepantes H. Plenkers eiscripsit. continet duos primos libros
et initium tertii usque ad p. 203, 19 consuetudinem cederc,
nihil tamen ad uerba Augustini restituenda ualet.
Alterius classis multo deterioris codices adhibiti sunt hi:
6. Monacensis 21.218 saec. VIIII binis columnis eiaratus,JW
passim a prima et altera manu correctus.
7. Lugdunensis 603 saec. VIIII, correctus a prima manu v
et a recentiore saec. XII. inscribitur fol. 16': Incipit (add. m2)
XVI
Praefatio
flc baptismo. codicem, qui etiam libros De baptismo paruulo-
rum et De unico baptismo continet, contulit L. Sternbach.
n 8. Monacensis 15.814 saec. X. foliorum 232, nitide scrip-
tus et nisi ab eadem manu (jf.mS) non correctus. in tergo
tegumenti extat: Sal. capit. (Salisburgense capitulum). prae-
scribitur fol. l u minio: IXCIPIT LIBFAl AVGVSTINI DE
BAPTISMO. contuli ipse.
? 9. Sangallensis 171 saec. X. neglegenter scriptus et plu-
rimis locis correctus, praeter opus De baptismo libros De
pastoribus, De ouibus, De baptismo paruulorum, De unico
baptismo,jDe spiritu et littera continet. praescribitur pag. 63
med.: INCP AGSTI I)E BAPTISMO. CONTRA DONA-
TISTAS LIB. I. contuli ipse.
lnter codices, qui neque collati neque inspecti sunt, unus
olim Ashburnhamensis (Barrois manuscripts) 248 saeculo decimo
adscribitur. recentiores sunt Casinensis 172 saec. XI, Burdi-
galensis 115, cod. bybl. Mazarini 617, Ualentianensis 153,
Berolinensis Phillippicus 1992, Saresberensis 64, Cantabrigiensis
(Iesus College) Q. A. 16. omnes saec. XII, Liliocampensis 72
saec. XII— XIII, cod. bybl. Mazarini 632, Cantabrigiensis 1275.
Coloniensis 77, Assisianus 88, Londiniensis (Lambeth Palace)
88. Herefordensis (bybl. cathedr.) P. 2. 14, omne3 saec. XIII,
cod. bybl. Mazarini 638 et cod. bybl. Athenaei regii Tauri-
nensis 665 saec. XIIII.
Subsidiis criticis recensitis iam quaerendum est, quae co-
gnatio inter J et K intercedat. cum collationem codicis Oxo-
niensis accepissem et praeter alia mirum consensum amboruni
in rebns orthographicis animaduertissem, primo aspectu J ex K
descriptum esse arbitratus sum. ad id suspicandum me etiam
eo adductum esse fateor, quod lii codices medio aeuo in mona-
steriis inter se uicinis Eberbach et Spanheim, quae haud
procul a Mogontiaco sita erant, adseruabantur. uerum rem
aliter se habere, postquam utriusque lectiones accuratius exa-
minaui, facile milii persuasi. primum enim aliquot uocabula,
quae in K desunt. J seruauit: p. 197, 26 ca; p. 228, 8 htquit:
p. 235, 5 nnicm; p. 236, 28 non; p. 286, 10 csf; p. 323. 1
Praefatio
XVII
eeekstae. deinde, si J apographon esset libri K, explicari non
posset, quomodo librarius J, qui rem suam alioquin tam dili-
genter egit, nonnulla, quae hodie quoque in K plane leguntur,
omittere potuerit. nolo dicere de subscriptionibus in K contuli
et deo gratias, 1 ) nolo ea adferre, quae propter homoeoteleuton
praeteriri potuerunt, uelut p. 197, 3 rebaptixandos catholicos
[quia ille censuit in cathoUca baptixandos haereticos), sed gra-
uioris momenti haec sunt:
K
155, 1 curhocipseprohiberiprohibuit
168, 17 natos
173, 24 guod
200, 20 se
212, 8 mendacem ac perfidum
216, 10 dathan uero chore et abyron
261, 22 disseruimus
279, 11 multos iam esse concedimus
317, 12 haberent uel darent eorum ini-
quitatibus fuisse uiolatum
J
om. (in mg. addito signo
om.
ora.
oro. spatio uacuo relicto
mendacem perfidum
dathan uero et abyron (= cet.)
om. (dictum est suppl. m2)
om.
oni. et suppletum dant (u>2)
hanc (hinc n>2), deinde spa-
tium circiter 19 litterarum
uacuum
om. spatio uacuo relicto
„ 333, 20 in unitate
„ 333, 21 o crimine
. 354, 6 non puto (= V)
„ 374, 17 et inpensi» supplici deuotione
Praeterea lectiones J et K saepe ita differunt, ut modo ille
modo hic aut solus aut aliis astipulantibus uenim praebeat
tales loci sunt:
om. (= LMN^)
om.
K J
p. 150, 19 exclamaui (= MN'^) damaui (= clamaui LN*>VG)
„ 167, 9 promissionis repromissionis (= N corr.)
„ 175, 15 ducamus dicamus (= cet.)
„ 177, 3 Mauritania'= LMNm2Vm2) Mauretania (recte)
') Memorabilis est forma saue antiquissima explicat pro usit&ta ex-
plicit in subscriptionibus ./.
LI. AngDnt. e. Don. I. b
XVIII
Praefatio
p. 180, 23 res se
„ 181, 1 res se (= V)
„ 181, 12 agnouerunt
„ 186, 21 et
„ 187, 5 posteriorum (= F)
„ 189, 26 discussis ambagibus (= cet.)
„ 195, 12 ea
„ 197, 5 orbe terrarum (= A'i
„ 201, 26 sentire
„ 205. 23 jiome»i det
„ 208, 1 in alio iam
„213, 1 sanctum spiritum (= L)
„ 215, 23 fundati sunt
„ 216, 4 dimittentur (= A*)
„ 221, 11 carnalis anima delectatur
„ 221, 12 librorum sanctorum
„ 223, 7 constituta
„ 224, 7 de precando
225, 20 una
235, 16 neoue (= F)
235, 21 breuiter
237. 10 Paulum apostolum
248, 9 <atem baptismum (= J)fFm,2)
249. 2 bonum dei
262, 4 fuerant
273, 16 m paenitentia (= cet.)
277, 9 maois (= V)
280, 25 mutua
284, 1 prius fuerant (= cet.)
288. 11 munere dei
290, 17 spiritus sanctus
296, 1 si
304, 2 e( autd ego ei (quidque ego ei
Cypr.)
307, 2 baptisma (= JfcfF)
307, 12 fconos mores (= V)
310, 3 renntei (= Nml Cypr.)
se res (= cet.)
se res (= LMNpt)
cognouerunt (= K)
adgue (= cet.)
posterorum
ambagibus discussis
ex (= cet.)
terrarum orbe (= LMVpq)
sentiri (= cet.)
dei nomen (= iJV; cf. p. 249,
2. 288. 11)
iam in qlio (= cet.)
spiritum sanctum
fundati sint (= LN)
dimittuntur (= Z.3f Pjjj;)
delectatur carnalis anima
(= cet.)
sanclorum librorum (= cet.)
constitutae (= LMmlNml 7|i?)
de deprecando (= LW)
«>!»<•« (= £2?)
nec
breuibus (= cet.)
apostolum Paulum (= cet.)
<aie oapttsmum (= LiWrn Jp.?)
det 6on«m (= cefc; cf. 205.
28. 288, 11)
erant (= cet.)
paenitentiae
maius (= LMN^)
tua (= cet.)
fuerant prius
dei munere (= cet.; cf. 205,
23. 249, 2)
sanctus spirittis (= Mp.)
sicut (= cet.)
quidque ei (= cet.)
oapiismuwi
mores bonos
natus
Praefatio
XIX
K
■I
p. 319, 22 tanctum tptrttum ,= Cypr.) tpiritum tanctum (= cet.)
Ex eis, quae protali, puto satis apparere codicem Laudianum
apographon Escorialemtis ipsius esse non posse. aut ergo ad
aiterum codicem Escorialensi fere contemporaneum referendus
est aut ad tale apographon Escorialensis sexto saeculo con-
fectum, in quod lectiones alterius cniusdara codicis receptae
erant. quod si cura H. Plenkers statuere mauis, ne sic quidem
pretium codicis •/ minuitur, cum eum librum. cuius ope illud
apographon siue emendatum siue mutatum esse putandum
est, et ipsum antiquissimum fuisse neceese sit. librarium J
uero nihil in manibus habuisse nisi uetus exemplar suum tota
ratione, qua in scribendo usus est. demonstratur. ne illi qui-
dem, qui menda et errores siue primae raanns J siue arche-
typi eius corrigere lacunasque ezplere conatus est. alter codex
praeato fuit. alioquin non. ubi mannm emendatricem admouit,
tam saepe toto caelo errasset
Reatat. ut de orthographia JK pauca adiciam. dissimi-
latio con8onantium in eis fere ubique seruata est. raagis etiam
in J quam in K: adf- adg- adl- adm- adn- adp- adq- ads-
adt, sed ammiffo («/>. ammoneo. conlatio conmendo conparo
inb- inl- inm- inp- ittr- obp. scribitur adqne. apuf (K),
aMbeo (K), Balial ybal p. 349. 181, benittolns matiuolm. cae-
lum, ceteri. conteintor coittcmta diremtus temtatio, Carthago
semel (p. 192, 13). alias Karthago. eonsequuti hquiiti q"ur
quur, 1 ) caenosus, eotidie. eatheenmenus (./etiaro eatlieeiiminus).
') H. Plenkera de K adnotanit: Oie erste Haud scfarieb meist cur, bis-
weilen quur, contecutus locutui; ein Korrektor, vielleicht a (hoc est
. 321, 24 uehU
. 325, 13 gratiam dex (= eet)
. 341, 18 plenarii conalti
. 356. 4 maiori
. 357. 12 baptismum ecclesiae
. 358, 20 Cgpriamus ipse <= cet)
. 364, 25 et ecclesia (= Xml)
ueluti (= LX,
dei gratiam
concHii plenarii i = cet.)
maiore (= cet.)
eeclesiae baptinmum (= eet.)
ipse Cyprianus
ecclcxia
XX
Praefatio
calciamentuin, dirrumpo, epistula, faemis, hereticns saepius
quam haereticus, inhererc coherere (J), hebreus, harena, oboe-
dio, optineo, oportime et opportunus, pacnitentia, paenitns
(K), praece, paene, quidquid (qiticquid J), rcdducto, rcpperio,
rettuli, Sarra, scribsi scribtns, snmsi, sollemnis, thensaurixo,
tritticum, tyfus typhns, tinguo, sed tingimtur.
Archetypus JK, qualis ex consensu eorum restitui potest,
cum proxime ad Augustini tempora accedit tum bonitate
scripturae ceteros codices ]onge superat. ubi uero J et K
dissentiunt, primum LN consulendi sunt; nonnullis locis, ubi
in his omnibus lectio corrupta est, altera classis MV\L<i auxilio
uocanda est. hanc, etsi testes eius saeculum nonum non
superant, tamen ad archetypum saeculi sexti referendam
esse consensione cum Excerptis Eugippii probatur. 1 )
quae cum quasi uice codicis fungantur, non satis habui uerba
eorum e Knoellii editione adponere, sed etiam discrepantiam
lectionis codicum VM et APO, ubi necessarium uisum est,
adscripsi. locos Cypriani ab Augustino laudatos et senten-
tias episcoporum ad fidem meorum codicum recensui et,
ubi ab Hartelii editione dissentiunt, id adnotaui. ceterum in
hoc opere, quod tanta copia codicum antiquorum excellit,
coniecturis raro locus fuit. quam apte autem uel considerate
singulas scripturas elegerim quantumue omnino in uerbis scrip-
toris restituendis profecerim, uiri huius materiae peritiores
iudicabunt. hic pauca exempla rationis criticae dare sufficiet.
p. 145, 22 ostenditnr . . . separati corruptum est neque iuuat
quod J exhibet separatim, cum inter se opponantur in. unitate
positi et separati. itaque cum M Fscribendum erat ostenduntur.
p. 180, 23 Vml recte praebet aliquid aliter sapere, quia
Augustinus sic uel aliter sapcre dicere solet, non autem ali-
quid, quod hoc loco nihili esset, uel aliquid aliud (Mm2N)
') Eis locis, ubi nihil interest, in qno uel quibus codicibus uera scrip-
tura per correcturara restitnta sit. exemplar, unde Jf 7|is profecti sunt,
siglo Ppr. notaui. Ita $pr. p. 174, 22 (sentire) significat: MmlV^; 181,
14 (reuelauit) M Vmfyi ; 189, 10 (quo) Mml VpmK ; 193,4 (more) Mml Vml^ ;
196, 3 (adiuuat) MVml\>.m2 (adiubat y.mli); 216, 16 (illa) MmlVml^ml.
T&U ainu tiiiV ~n~L . 11 art-MCn<i /»/.>••< tabjssmc inx.
jj - ". 2f r.an -~ ~>il r*r.rmsi>c!ini fssw //• -/ »-•/->.•,/
jt.cnf friinihf iij kiiuriir u>flf&. 7. i-*".. : . ji»t- •<.»<- r,»» ~
pnjsr ivgoBDf _»»«»«»»- utrnn «a. */« ;./»*»-/>»<-. -..-n. 7.. iT : f.
or-mitn*-» VTinns s^miev j. £~F.. Tf run. ." s.-r 7« /.«/.r s/
ww turi't uoff-trurnn 1. jin-ujr^trtf -'•;;., «,•./.».<•?».
pt~vtBn~i4n . v~be;fci:~. ?.nnz «w_t*~ ~/fc«# j.iiinmim <»• ni-iit-
paetBOBn-m «* ->m**simi+h jf -nn-r-i n « H fli. T2
ZSSK jfgnJTT: «»/ »<//r- ItCjr mt /»• ///"»/ UB—i.Ti-iri' Ji.-.V I S
#»/>■'.. rano : (.njnan"_ f*fa.->c> »_ur"". Tr<at x i-.T. <£ />.«.
}.. M» . & wrrr>:+ o* :. 7. ?::.:' >-< <■- ~<. » r. . 7. ?:i. t
**'/•• ■/'»». V. j. £_f s *_ (,'■■ y-'f. .'77";ia.". r^Wic:
aemt 7. f_*. i: rui a~h _v»W7. iinp*. .*XL5"« 7.. ?:T. 2'<
<-~w.m.nt -r-did n ».. ~1ZS ^ckfCL^. j_ j^.'. 3» jY rfv'j*
(■./.. wsfir. _•»#/ 7.. R ! l ".i- j. :n5 -"/».; ;z f^jCtr»
*»..-/»*/*,7 imr.o-> - :>?i r.ur C«_»r"i-M pf icf.-ci^
V»m }• 2'.— -~ *T5 *-i'di.c: »'• «//—..••/»• >•'/■••'■,- ?./._■£ „
!::»!■■■'■ 1 11, »</»-«/». •».' 7»,/ \ ■ <• « -».-///' -' »»'//-.; <lr*/ / 7., <*
Bfsias dwrsi .••az>c_- rUxiJfa.-a» « g tt. ". ra* 7.. : ; >i7j>
jahfiat n-m» :i-^ksnt> jili:/*";..!. c£-r*e 7- iC< Sfiwah
uk iw«r-Derj* (_-<••</. !•*■- _•<•»' ii _•<•'». -ctULi. 4 >a
aac«hni.{-z n-^fii/cciz jr: **** -■ •< . •• . • . =
<fw< - cair/czat liirC c«slrL-'-i <crui :i i.> ;r^-r":i:s
•ecnTELZ. i-:-zi«Ttra irtc: «//s-vr»?*-* j„ i2T. i.vis :':c 1«-
<4n» ■> <«3*-«uTirr. s: tii i«r<_» jc/< «ttj» jrii.nr.ir»
«•*•) sobss rf-c/_ir::zr.
Griz. HKTa»- X:-frr:rI a. li» T.
1. lVtsr-*.ix.
CONSPECTUS SIGLORUM ET NOTARUM.
add. = addit, addnnt
alt. = alter etc.
Amerb. = Amerbach
Aug. = A ugustinna
Breuic. = Breuiculus collationis
cmn Donatietis
Caes. = Sermo ad Caesariensis
ecclesiae plebem
c, cap. = caput. capp. = capita
cens. = censuit, censuerunt
cet. = ceteri, cetera
cf. = conferatur
cod., codd. = codex, eodices
coll. = collato etc.
comp., compend. = compendium
coni. = coniecit. coniecerunt
corr. = correxit, correxerunt etc.
Cresc. = Contra Cresconium
Cypr. = Cyprianus (ed. Hartel)
De bapt. = De baptismo
De un. bapt.'= De unico baptismo
del. = deleuit, deletum etc.
e. gr. = exerapli gratia
ed., edd. = editio, editiones
em. — emendauit etc.
Em., Emtr. = Gesta cum Emerito
Ep. c. Don. = Epistula ad catho-
licos (uulgo: Ad catholicos epi-
stola contr» Donatistas)
eras. = erasum, erasa etc.
Erasm. = Erasmus
euan. = euanuit, euanuerunt
txp. = expunctum etc.
extr. = in extrema parte
fort. = fortasse
Fulg. = Libellus aduersus Pulgen-
tinm
Gaud. = Contra Gaudentium
gr. = Graece
i. e. = id est
init. = initinm, iuitio
I. c. = loco citato
Htt. = littera etc.
Lou., Louan. = Louanienses
med. = medio etc.
mg. = margo, in margine etc.
om. = omisit, omiserunt
Optat. = Optatus
Parm. = Contra Parmenianum
Petil. = Contra litteras Petiliani
Ps. = Psalmus
post. = posterior etc.
postr. = poatremus etc.
Post gesta = Contra partem Donati
post gesta (uulgo: Ad Donatista*
post coilationem)
pr. = prior, prius etc.
ras. = rasura etc.
«. - supra
*. s. scr., s. script. = supra scrip-
tum
scil. = scilicet
scr. = scripsit, scripserunt
scrib. = scribendum
script. = scriptnm, scripta
sec. = secundum
sim. = similiter, similia
sub fin. = sub linem
Conspectug siglorum et notarum XXIII
suppl. = suppleuit etc.
sutp. = suspicatur etc.
tert. = tertius etc.
tr. = transposuit etc.
v = editio Haurina
uet. = uetus etc.
uid. = uidetur
Vulg. = Uulgata
• = littera eraaa
| = finia uersus
| = finie paginae
L
PSALMUS
CONTRA PARTEM DONATI
Ll. AagQBt. c. Don. L
1
A = cod. capitnli Coloniensis 77 saec. XII
2 = cod. Stnttgartiensis theol. fol. 207 saec. XII
* = cod. Puldensis A a 23 saec. XII
X = cod. Liliocampensis 72 saec. XII— XIII
<f = cod. Ultraiectinns 9 saec. XV
X = cod. Ultraiectinns 16 saec. XV
codd. = codices omnes in hac editione adhibiti
tnss. = codices Maurinorum
ti = editio Manrina
edd. = editiones ante Maurinam
r.
PSALMUS CONTRA PARTEM DONATI.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Abundantia peccatorum solet fratres conturbare.
propter hoc dominus noster uoluit nos praemonere
comparans regnum caelorum reticulo misso in mare
6 congreganti multos pisces omne genus hinc et inde.
quos cum traxissent ad litus, tunc coeperunt separare,
bonos in uasa miserunt, reliquos raalos in mare.
quisquis nouit euangelium, recognoscat cum timore.
uidet reticulum ecclesiam, uidet hoc saeculum mare;
10 genus autem mixtum piscis iustus est cum peccatore;
saeculi finis est litus: tunc est tempus separare;
qui modo retia ruperunt, multura dilexerunt mare;
uasa sunt sedes sanctorum, quo non possunt peruenire.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
15 Bonus auditor fortasse quaerit, qui ruperint rete.
homines multum superbi, qui iustos se dicunt esse.
sic fecerunt <et) scissuram et altare contra altare.
diabolo se tradiderunt, cum pugnant de traditione
et crimen quod commiserunt in alios uolunt transferre.
20 ipsi tradiderunt libros et nos audent accusare,
4 cf. Matth. 13, 47—48 9 cf. Matth. 13, 49—50
PSALMUS— DONATI August. Retract. I 18 (20); de codicum prae-
scriptionibus cf. Praefatio 5 congreganti Matth. 13, 47 et Post
gesta 10, 13 init. congregauit codd. 6 ceparare ip 11 finis scJi 2*
12 qui modo] quando v mare dilexerunt 24>X 18 possunt] add. mali
mss. 14 gaudetis— iudicate om. e>x, qui deinceps tantum omnes qui
gaudetis aut omnes — pace exhibent de — iudicate om. A modo — iudicate
om. X 15 ruperit S* ruperunt ipn 16 multum om. 2* 17 et
addidi
1*
4
I. Psalmus
ut peius committant scelus quam commiserunt et ante.
qui possent causam librorum excusare de timore,
quia Petrus Christum negauit, dum terreretur de morte,
modo quo pacto excusabunt factum altare contra altare
et pace Christi conscissa spem reponunt in homine? »
quod persecutio non fecit, ipsi fecerunt in pace.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Custos noster, deus magne, tu nos potes liberare
a pseudoprophetis istis, qui nos quaerunt deuorare.
raaledictum cor lupinum contegunt ouina pelle. 30
nomen iusti ouina pellis, schisma est in lupino corde.
qui non nouerunt scripturas, hos uolent circumuenire;
audiunt enim 'traditores' et nesciunt quid gestum est ante.
quibus si dicam: 'probate', non habent quid respondere.
suis se dicunt credidisse: dico ego mentitos esse; 35
quia et nos credidimus nostris, qui eos dicunt tradidisse.
uis nosse qui dicant falsum? qui non sunt in unitate.
olim iam causa finita est, quod uos non statis in pace.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Dixerunt maiores nostri et libros fecerunt inde, 40
qui tunc causam cognouerunt, quo recens possent probare:
23 cf. Matth. 26, 70. 72. 74 etc. 29 cf. Matth. 7, 15
22 quij quod v 23 quia] qui Ax quod v terretur A2<l>Xx 25 con-
scissa (pr. s a. I.) 2 concisa A?x concissa X reponunt scripsi ponunt
codd. v 26 persecutor edd. 27 qui— iudicate om. A modo — iudicate
om. 4> 28 potes nos M> 29 pseudosprophetis A querunt nos
2<l> 30 lipinum ex lapinum X 31 uersum om. v, cf. Petil. I 24, 26
extr. scisma codd. 32 non om. v norunt 2<l> 33 enim) hoc X
quod 2<l>Xw 34 quod c/. u. 211 et index 'habeo' 35 ego] ergo 2
enim X post 35 unus uersus intercidit, ueluti: nam non ideo se recte
putant eis credidisse, 36 credimus S«l>Xou 37 quid dicant 2 dicunt
X ml 39 de— iudicate om. A'I>X 40 inde fecerunt 2<1> inde] iudei <p
41 cognouere X quo scrij>si quod codd. v posset A
contra partem Donati u. 21—65
5
erant quidam traditores librorum de sancta lege
episcopi de Numidia et non quilibet de plebe.
cum Carthaginem uenissent episcopum ordinare,
45 inuenerunt Caecilianum iam ordinatum in sua sede.
irati sunt, quia ipsi non potuerunt ordinare.
erant Botrus et Caelestius hostes Caeciliano ualde,
impii fures superbi, de quibus longum est referre.
iunxerunt se simul omnes crimen in illnm conflare,
50 dicunt ordinatorem eius sanctos libros tradidisse.
sic pacis retia ruperunt et errant modo per mare.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Ecce quam bonum et iocundumfratres in unum habitare!
audite uocem prophetae, ut sitis in unitate.
55 crimen nobis quis probauit antiquum de traditione?
quis obiecit in iudicio? qui sederunt iudicare?
quibus testibus conuicit, quis ausus est affirmare?
sed hoc libenter finxerunt, quod se nouerant fecisse.
quia fama iam loquebatur de librorum traditione,
60 sed qui fecerant latebant in illa perturbatione,
inde alios infamarunt, ut se ipsos possent celare.
per illos ceteri errarunt principes ex ipsa parte,
quia non credere collegis putauerunt sibi turpe.
iam, fratres, finiatur error et simus in unitate.
65 Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
42 sqq.] of. Optat. I 18 sqq. 53 Ps. 132. 1
43 et] nec 2<1>X, om. <s/ 44 cartaginem £<t> 46 ordinare non
potuerunt S<l> 47 eram 2 Potrus X ceciliani E4> 49 omnes
simul X 51 rumperunt X ml 52 omnes qui gaudetis ceteris omissis A<I>X
53 et] et quam £4>X:pt> 55 quis om. o 58 nouerunt v 60 pertur-
batione) perditione v 61 infamauerunt v se] per se X ml 62 erra-
nerunt t> 64 finiatur coni. v finitur codd. v sumus 2<I> 65 om. X
de— iudicate om. A<f>
6
I. Psalmu
Fecerunt quod uoluerunt tunc in illa caecitate.
non iudices consederunt, non sacerdotes de more,
quo solent in magnis causis congregati iudicare,
non accusator et reus steterunt in quaestione,
non testis, non documentum, quo possent crimen probare, 70
sed furor dolus tumultus, qui regnant in falsitate.
proferantur nobis gesta, quae in concilio solent esse,
uideamus quae res coegit fieri altare contra altare.
si malus erat sacerdos, deponendus erat ante,
si non poterat deponi, tolerandus intra rete, 75
sicut modo toleratis tam multos malos aperte,
et qui fertia pro furore, ferretis unum pro pace.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Gaudium magnum esset nobis, si tunc nolletis errare;
sed si tunc non uisum est uerum, uel nunc experti uidete. so
multos nunc habetis prauos, qui uobis displicent ualde,
nec tamen hos separatis a uestra communione.
non dico de illis peccatis, quae potestis et negare:
fustes ignes mortes dico, quae committunt uestri in luce,
et tamen suffertis illos uel errore uel timore. 85
quantum erat, ferrent unum patres uestri pro unitate,
si tantus erat tumultus, ut non possent degradare.
adde quod innocens erat et nil poterant probare.
sed ne crimen quaereretur, ubi se uidebant esse,
finxerunt se nimis iustos, cum totum uellent turbare. ao
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
67 sederunt v 68 quo 2 quod cet. v 70 testes v 72 consilio o
73 res se coegit \ml cogit o 74 alt. erat om. X 75 deponi non
poterat 24 tolerandus erat 2<1> 77 et] e X furore] fure X feretis A
78 de — iudicate om. <I>X modo— iudicate om. A 79 uobis o/ 80 nunc
uel L* 81 habetas 4> 82 nec] neo Aml 84 mores A 85 illo A
87 degradari X 88 addo t> nih(ch)il codd. 89 queretur X 90 tur-
baie Du Mfril perturbare codd. o 91 gaudetis— iudicate om. X de— iudi-
cate om. A*
contra partem Donati u. 66—116
7
Honores uanos qui quaerit, non uult cum Christo regnare,
sicut princeps huius mali, de cuius uocantur parte.
nam Donatus tunc uolebat Africam totam obtinere;
96 tunc iudices transmarinos petiit ab imperatore.
sed haec tam iusta petitio non erat de caritate.
hoc ipsa ueritas clamat, quam uolo modo referre.
nam consensit imperator, misit qui sederent Bomae
sacerdotes, qui tunc possent Caecilianum cum illo audire.
100 dicta causa est, nil probatum est: ausus est et appellare
et post collegarum sedem audiri ab imperatore.
hinc petitio illa probatur non esse de caritate.
deinde ubique uictus coepit christianos rebaptizare.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
105 Iustitiam sequi si uultis, totam causam cogitate.
quod postea fecit Donatus, factum quare non est ante?
dissentiebant sacerdotes in tota Africana parte:
sacerdotes transmarini possent inde iudicare.
quid cucurristis ad schisma et altare contra altare,
no ut, quod postea iudicatum est, iam non possetis audire
et a iudicibus uestris cogeremini appellare,
dum uulti8 erroris regnum quoquo modo confirmare?
et nunc et uos totum noscitis, sed fingitis uos nescire,
et cum uos ueritas urget, patres dicitis errasse,
lis quasi uos aliquis uetet iam recedere ab errore.
sed superbia uos ligauit in cathedra pestilentiae.
116 cf. Ps. 1, 1
93 principes X 94 tnnc] com v optinere <l>X<p 95 transmannos
X ml 96 tamen * iniusta v 97 modo nolo *X 100 nihil codd.
101 andire v 102 hic A/t> hec tp ante probatur del. non <p 108 ubi-
qne om. 2*X 104 de— indicate om. A*X 105 si} qni 2<l> 106 Do-
natos om. v qnare factum v 109 cncnrristis scripsi cnrritis codd. v
scisma A*X<p/ 111 congeremini A 113 fort. at nnnc hob nesciti»
<t>mlt> nostis <p sed] et v 114 dicitis patres 2* 115 netet
iam] nt etiam AfX etiam cogewt 2<1> u t etiam cogeret X
8
I. Psalmus
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Karitatem Christi qui habet, pacem non potest odisse.
uel uos iam, populi, audite et nobiscum concordate,
qui non tenetis cathedram, pro qua pugnetis iniuste. iso
si modo episcopi uestri ex una aliqua regione
haberent inter se litem, quos uelletis iudicare
nisi alterarum regionum qui non essent de ipsa lite?
sed cum discussissent causam, pronuntiarent pro una parte,
numquam communicaretis qui illis nollent consentire. 125
quare ergo communicastis istis, qui hoc fecerunt ante?
nam et ipsi non consenserunt transmarinorum sententiae,
qui pro nobis iudicarunt; nam nobis iunguntur hodie.
si iudex Christus hoc dicat, quid habetis respondere?
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate. 130
Lumen cordis si est in uobis, uerum potestis uidere.
sunt preces Donati et acta, quibus quod dictum est probate.
quae si credere non uultis, uos huc aliqua proferte.
quibus si et nos non credimus, erit rixa sine fine.
amplectamur ergo pacem. quid ad nos quod gestum est ante? 135
obicitis traditionem: respondemus uo3 fecisse.
clamatis uos de Macario: et nos de circumcellione.
illud nostrum iam transactum: uestri non cessant usque hodie.
habet paleas area nostra: uos hoc solum uultis esse;
uos enim non uultis pacem. illi minantur de fuste: «0
117 om. X de— iudicate om. &$> 118 caritatem 2«1> 120 qui
om. XmJ teneti XmJ cathedram in mg. <p pugnatis tp 123 quae a
124 discussam 2* causam om. <t> fort. scrib. causam <et> nun-
tiarent 2<I> 126 communicatis 2<1>X consensistis v illis 2<l> 127 et
ipsi non om. S«l> conserunt X ml 130 de— iudicate om. A«W.
131 uerum om. XmJ poteritis ex potis X m2 135 pacem] add. xpi
codd. 137 machario AE<I>X 138 iam om. XmJ 139 habeat &>
uestra <1>«
contra partem Donati n. 117—162
9
et utinam minarentur et non tunderent cotidie.
hos si expellunt isti uestri, non habeut per quos regnare.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Modum si excessit Macarius conscriptum in christiana lege,
H5 uel legem regis referebat, ut pugnaret pro unitate.
non dico istum nil peccasse, sed uestros peiores esse.
quis enim praecepit illis per Africam sic saeuire?
non Christus, non imperator haec probatur permisisse,
fustes et ignes priuatos et insaniam sine lege.
iso quia scriptum est: reconde gladium.scelusnonputantinfuste,
non ut homo moriatur, sed ut conquassetur ualde
et postea moriatur inde, iam cruciatus languore.
sed tamen si miserentur, occidunt et uno fuste.
fustes Israheles uocant, quod dixerunt cum honore,
155 ut plus uastent ipsum nomen quam corpus quod caedunt inde.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Nolite nobis iam, fratres, tempus Macarii imputare.
si crudeles erant illi, et nobis displicent ualde;
si autem falsa de illis dicunt, deus potest iudicare.
i6o nos amemus pacem Christi, gaudeamus in unitate.
si qui sunt mali in ecclesia, nil nobis possunt nocere.
si non possunt nobiscum esse, excludantur salua pace.
150 Matth. 26, 52
141 tonderent <1> tundunt X cotidie tnnderent (sed tr. ml) o cot-
tidie X 142 isti, uestri v 143 de— iudicate om. A<l> 144 ei-
cesserit © macharius AZ<1>X 146 nil y "ih(ch)il cet. v uestro 2
esse om. <p, in mg. ml add. x l* 7 praecipit <p 148 probatur
hoc v permississe <1> permisse \ml 151 sed ut— (152) inde in
mg. ml o 154 israhelis ox 156 om. X^ qui— iudicate om. A de—
iudicate om. <1> 157 macharii A£<l>X 158 illi erant A 159 auteml
enim 2 160 amemus ex amamus f ml pacem] potestatem mss.
161 sunt om. A mali sunt v nihil codd.
10
t Psalmus
si non poterunt excludi, excludantur uel de corde.
dixit Ezechiel sanctus quosdam consignatos esse,
qui gemunt peccata fratrum et non se separant inde. I6S
sic nos propter malos fratres non separemur a matre,
quod tunc impii fecerunt extra leuantes altare,
ut peiores nunc haberent quam quos se fingunt fugisse.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Omnis qui scripturas legit nouit quod uolo aperire. uo
Iohannes Baptista dixit tunc ad Iudaeos aperte,
quod illos tamquam aream suam posset Christus uentilare.
misit in messem operarios discipulos praedicare,
per quos area collecta est et uentilata de cruce.
tunc iusti tamquam frumentum ecclesias implerunt caste 175
uendentes quae possidebant et mundo dicentes uale.
illi tamquam semen erant, quod toto dispersum est orbe,
ut alia surgeret messis, quae uentilanda est in fine.
haec crescit inter zizania, quia sunt haereses ubique;
huius palea sunt iniusti, qui non sunt in unitate. iso
ex quibus si erat Macarius, nos quid uis rebaptizare?
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Pone in corde areas duas, ut possis quod dico uidere.
certe et priores habebant sanctos, sicut ostendunt scripturae.
164 cf. Ezeeh. 9, 4 172 cf. Matth. 3, 12 173 cf. Mattb. 9. 38
177 cf. Matth. 13, 24- 30. 37-43
168 qaos] qnod AXmZox fuisse AXmI<px M9 om - k de — iudicate
om. A<P 172 arcam X Cbristua posset v 173 missit X ml 175 ec-
clesias ex ecclesiam A implernnt Du Miril impleuernnt codd. v
176 possederunt 2* 177 dispersnm toto (tr. ml) o 181 si] sic
macharins AS1>X 182 om. X de— indicate om. A* 183 nidere] in corde
uidere codd. et mss. 184 sicot in mg. x»tl
contra partem Donati u. 163—208
11
185 nam et septem milia uirorum deus se dixit reliquisse,
et sacerdotes et reges multi iusti sunt in lege.
ibi habes tantos prophetas, habes multos et de plebe.
dic mihi quis tunc iustorum separauit sibi altare.
multa scelera admittebat iniquus populus ille,
190 idolis sacrificatum est, tot occisi sunt prophetae
et nemo tamen iustorum recessit ab unitate.
iusti iniustos sufferebant uenturo uentilatore,
uno templo miscebantur, sed miiti non erant corde,
dicebant in illos tanta et unum habebant altare.
195 Omne8 qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Quid uobis ad haec uidetur? secunda messis ecclesiae,
quae per totum orbem crescit, plura debet sustinere:
habet [et]iam domini exemplum et in Iuda traditore.
hunc inter bonos ferebat, hunc misit et praedicare.
awmalus seruus praedicabat, sed Christus erat in fide,
quia qui iudici credebant non curabant de praecone.
quando dedit sanctam cenam, nec tunc illum exclusit inde,
et posset per illum tradi, etiam si inde exisset ante.
sed nobis exeraplum datum est malos fratres tolerare,
205 ut, cum non possunt excludi, solo separemur corde.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Rogo, respondete nobis, quid uultis rebaptizare.
lapsos sacerdotes nestros pellitis a communione
185 cf. UI Reg. 19, 18. Rom. 11, 4 198 cf. Matth. 10, 4
202 cf. Matth. 26, 25
186 multo Afx 188 separauerit fx separabit v 193 in corde S<I>X
195 om. X qni— iudicate om. A gaudetis— iudicate om. <t> 196—205] duo
uersus interciderunt 196 uobis om. 2<1> 198 iam seripsi etiam codd.
enim v domini om. 2 199 fererebat \ml 201 credebat et cura-
bat 2<J>X 202 et quando 2<t> eacram 2<l> conam AS 203 et]
ut <t> inde om. t> 205 cum Du Miril quando codd. v separentur
edd. 206 om. X qui— iudicate om. A gaudetis— iudicate om. *
12
I. Psalmns
et nemo tamen post illos ausus est rebaptizare
et quoscumque baptizaruut uobis communicant hodie. 210
quid ab eis acceperunt, si non habebant quid dare?
legite quomodo adulteri puniantur in sancta lege;
non enim dicere possunt, quia peccarunt a timore.
si sancti soli baptizant, post istos rebaptizate.
quid calumniamini nobis, quia sumus in unitate, 215
qui nondum eramus nati in illa persecutione?
8criptum est peccata patrum ad filios non pertinere,
sed nemo dat fructum bonum, si praecisus est de uite.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Scitis catholica quid sit et quid sit praecisum a uite. 220
si qui sunt inter uos cauti, ueniant, uiuant in radice;
antequam nimis arescant, iam liberentur ab igne.
ideo non rebaptizamus, quod unum signum est in fide,
non quia uos sanctos uidemus, sed solam formam tenere,
quia ipsam formam habet sarmentum, quod praecisum est de uite. 225
sed quid illi prodest forma, si non uiuit de radice?
uenite, fratres, si uultis, ut inseramini in uite.
dolor est cum uos uidemus praecisos ita iacere.
numerate sacerdotes uel ab ipsa Petri sede
et in ordine illo patrum quis cui successit uidete: 230
ipsa est petra quam non uincunt superbae inferorum portae.
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
217 cf. Deut. 24, 16 218 cf. Ioh. 15, 4 231 cf. Matth. 16, 18
210 et om. o, del. y 211 iis v habent 4> quod 2 darent
2<1>X 213 quia] quod v peccauerunt 2<l>o 214 baptzant X istos]
illos o rebaptizare X 215 quia] qui X»tJ 217 non om. 2<f>
218 de] ab 2<l> 219 om. X gaudetis— iudicate om. A de— iudicate om. <1>
225 ipsam idem qwd eandem sacramentum Xml® de uite prae-
cisum est 2<1>X 230 cui quis £<I>X uidere X 232 om. X gaudetis—
iudicate om. <I> de — iudicate om. A
contra partem Donati u. 209—257
13
Talis si quis ad te ueniat plenus catholica fide,
quales illos sanctos uiros omnes solemus audire,
235 et si tibi dicat: 'frater, quid me uis rebaptizare?
quid sit ante factum nescio, nunc autem sum in Christi fide.
si me maculat quod nescio, tu qualis sis nunc ostende:
uultus tuos ecce attendo, ignoro quid sit in corde.
si me maculat quod nescio, tu me maculas fortasse,
2*j et si te credo esse sanctum, quibus communicas uide.
si maculat quod nescimus, iam non potes sanctus esse,
quem maculant tot peccata, quae committunt uestri occulte.
si autem quod nescis non curas, nec ego quod factum est ante'. —
et tamen christianum talem audes <tu> rebaptizare.
245 Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Uae qui pro cathedris uestris sic contenditis iniuste.
clamatis uos solos sanctos, aliud dicitis in corde,
quia uidetis et uos multos malos abundare ubique.
numquid dicere potestis: 'mixti sumus intra rete'?
250 respondetur enim uobis iam uos illud disrupisse.
neque dicere potestis paleas uos sustinere;
iterum enim respondemus: hoc fecissetis et ante.
non enim peiores erant illo Iuda traditore,
cum quo apostoli acceperunt primum sacramentum cenae,
255 cum tanti sceleris reum inter se iam scirent esse;
nec tamen hos inquinabant sordes in alieno corde.
et tamen christianos fratres audetis rebaptizare.
254 cf. Matth. 26, 25. Ioh. 13, 26
234 sanctoa niros illos 2<t> sanctos illos uiroa Xtp^ 235 si tibi dicat)
de hoc anacolutho cf. Parm. I 7, 12 init. et Post gesla 4, 4 init. frater
dicat 2*X 236 in fide Christi * 237 tn ostende qualis sis
20 nnnc om. 24>X 240 te om. <?yv 2 * 2 in mg. exhibet x ml
244 tn addidi 245 om. X gandetis — iudicate om. <l> de — iudicate om. A
246 nestiis in mg. y ml 248 raultos uidetis et uos malos 2<t> 250 di-
rupisse 2<I>X 253 illo om. 2* proditore o 254 cene A<t> 256 nec]
haec X
14
I. Psalmus
Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate.
Audite, fratres, quod dico, et mihi irasci nolite.
quia non sunt falsa quae auditis, potestis et considerare. 260
quid si ipsa mater ecclesia uos alloquatur cum pace
et dicat: 'o filii mei, quid querimini de matre?
quare me deseruistis, iam uolo a uobis audire.
accusatis fratres uestros et ego laceror ualde.
quando me premebant gentes, multa tuli cum dolore. 255
multi me deseruerunt, sed fecerunt in timore;
uos uero nullus coegit sic contra me rebellare.
dicitis mecum uos esse, sed falsum uidetis esse:
ego catholica dicor et uos de Donati parte.
iussit me apostolus pro regibus mundi orare; 270
uos inuidetis, quod reges iam sunt in christiana fide.
si filii estis, quid inuidetis, quia auditae sunt preces meae?
quando enim dona miserunt, noluistis acceptare
et obliti estis prophetas, qui illud praedixerunt ante,
quod gentium reges magni missuri essent dona ecclesiae. 275
quae dona cum respuistis, ostendistis uoe non esse
et Macarium coegistis suum dolorem uindicare.
sed ego quid uobis feci, uestra mater in toto orbe?
expello malos quos possum, quos non possum cogor ferre;
fero illos, donec sanentur aut separentur in fine. 280
uos me quare dimisistis et crucior de uestra morte?
si multum malos odistis, quales habetis uidete.
si et uos toleratis malos, quare non in unitate,
ubi nemo rebaptizat nec altare est contra altare?
270 cf. I Tim. 2, 1-2 275 cf. Ps. 71, 10 276 sq.] cf. Optat.
III 3 sqq.
258 om. X gaudetis— iudicate om. <1> de— iudicate om. A 261 mater]
nunc t> 264 laceor <Pmllml 272 eunt om. 2<l> 273 dona 01». <i>
remiserunt 2<I>X?x 275 magna X 276 ostenditis \ml 277 macha-
rium A2<1>X uindicare dolorem 2<l> 278 feci uobis 2<l> uestra
om. 2* 279 et cogor 2* 281 demisistis A 283 malos toleratis
2<1> 284 est om. AXoy»
contra partem Donati n. 258—288
15
285 malos tantos toleratis, sed nulla bona mercede,
quia, quod debetis pro Christo, pro Donato uultis ferre'.
cantauimus uobis, fratres, pacem, si uultis audire.
uenturus est iudex noster: nos damus, exigit ille.
285 tantum A 287 cantamns v 288 ille] add. EXPLICIT aBeCEd»-
RIUM aVGUSTTNl A Amen (om. ■%). Ezplicit sermo angustini in canti-
lena psalmiste contra donatistas abcdarium ?x nihil subscriptum in I*).
AVGVSTINI RETRICTATIONVM LIB. I CiP. XVIII (IX)
(PAG. 96, 9 ED. KNOELL).
PSALMUS CONTRA PARTEM DONATI, LIBER I.
1. Dolens etiam causam Donatistarum ad ipsius humillimi
uulgi et omnino inperitorum atque idiotarum notitiam perue-
nire et eorum, quantum fieri per nos posset, inhaerere memo-
riae, psalmum, qui eis cantaretur, per latinas litteras feci, sed
usque ad U litteram, quales abecedarias appellant. tres uero
ultimas omisi, sed pro eis nouissimum quasi epilogum adiunxi,
tamquam eos mater adloqueretur ecclesia. ypopsalma etiam,
quod respondetur, et prooemium causae, quod uoluimus ut
cantaretur, non sunt in ordine litterarum; earum quippe ordo
incipit post prooemium. ideo autem non aliquo carminis genere
id fieri uolui, ne me necessitas metrica ad aliqua uerba, quae
uulgo minus sunt usitata, conpelleret.
2. Iste psalmus sic incipit: Omnes qui gaudeiis de pace,
modo uerum iudicate, quod eius ypopsalma est.
II.
CONTRA EPISTULAM PARMENIANI
LIBRI III.
LI. August. c. Don. I.
D = cod. Caeinensis 163 saec. XI
M = cod. Mantuanus bybl. urbicae A. II. 2 saec. XII
P = cod. Pistoriensis bybl. collegii canonicorum 89 saec. XI
E = cod. Scbafhusiensis 30 saec. XII
F = cod. Uaticanns 505 saec. XI— XII
G = cod. Parisiensis bybl. nationalis 13370 saec. XII
H = cod. Parisiensis bybl. Mazarini 272 saec. XII
I = cod. Parisiensis bybl. nationalis 2092 saec. XII
v = editio Maurina
a = EFGHIv
P = EGHIv
T = EIv
n.
CONTRA EPISTULAM PARMENIANI
LIBER PRIMUS.
I. 1. Multa quidem alias aduersus Donatistas pro uiribus
5 quas dominus praebet partim scribendo partim etiam tractando
disserui. nunc autem, quoniam incidit in manus nostras Parme-
niani quondam episcopi eorum quaedara epistula quam scribit
ad Tychonium, hominem quidem et acri ingenio praeditum et
uberi eloquio, sed tamen Donatistam, cum eum arbitraretur
10 in hoc errare quod ille uerum coactus est confiteri, placuit
petentibus, immo iubentibus fratribus, ut hic eidem Parmeniani
epistulae responderem propter quaedam maxime quae de scrip-
turis testimonia non sicut accipienda sunt accipit. Tychonius
enim omnibus sanctarum paginarum uocibus circumtunsus
15 euigilauit et uidit ecclesiam dei toto terrarum orbe diffusam,
sicut de illa tanto ante per corda et ora sanctorum praeuisum
atque praedictum est. quo perspecto suscepit aduersus ipsos
suos hoc demonstrare et adserere, nullius hominis quamuis
sceleratum et immane peccatum praescribere promissis dei nec
20 id agere quorumlibet intra ecclesiam constitutorum et quam-
libet impietatem, ut fides dei de ecclesia futura diffundenda
usque ad terminos orbis terrae, quae in promissis patrum retenta
et nunc exhibita est, euacuetur. hoc ergo Tychonius cum
uehementer copioseque dissereret et ora contradicentium multis
25 et magnis et manifestis sanctarum scripturarum testimoniis
oppilaret, non uidit quod consequenter uidendum fuit, illos
De codicum praescriptionibus cf. Praefatio 4 alias DmlMP alia Dm2
et alia cet. 5 deus v 7 quae scribitur a scripsit M 8 tich(thich- uel
thic-)onium M<x, sim. deinceps 11 huic a 15 orbe terrarum M terrarum
om. r f 17 perspecto M perfecto DP percepto a, c/. II 13, 30 18 lioc
om. a 19 scelerati M nec] et DP 20 et om. a, cf. De bapt. VI
25, 47 hominum quorumlibet et qualibet peruersitate 21 futura] et
add. Ma 25 et alt.) ac a 26 sequenter PFII
2*
20
II. Contra epist. Parraeniani
uidelicet in Africa christianos pertinere ad ecclesiam toto orbe
diffu8am, qui utique non istis ab eiusdem orbis communione
atque unitate seiunctis, sed ipsi orbi terrarum per comrauni-
onem conecterentur. Parmenianus autem ceterique Donatistae
uiderunt hoc esse consequens et maluerunt suscipere obstina- &
tissimum animum aduersus apertissimam ueritatem, quam
Tychonius asserebat, quam ea concessa superari ab Africanis
ecclesiis, quae illius unitatis quam Tychonius asseruit com-
munione gauderent, unde se isti separassent. et Parmenianus
quidem primo eura per epistulam uelut corrigendum putauit; 10
postea uero etiam concilio eorum perhibent esse damnatum.
epistulae itaque Parmeniani quam scripsit ad Tychouium repre-
hendens eum, quod ecclesiam .praedicaret toto orbe diffusam,
et ammonens ne facere auderet, hoc opere statuimus respondere.
II. 2. Illud itaque primum uideamus quale sit, quod Gallos i&
et Hispanos et Italos et eorum socios, quos utique totum orbem
uult intellegi, traditoribus Africanis commercio scelerum et
societate criminum dicit esse consimiles. homini enim de scrip-
turis sanctis proferenti tam multa et tam ingentia documenta
ipse sine documentis loquitur et uult nihil probans credi sibi, 20
inuitans eum uidelicet ad imitationem suam, quia et ipse
quibusdam coepiscopis suis contra tot ecclesias per tantam
latitudinem terrarum omnium constitutas non nisi loquantibus
credidit. qua credulitate quid magis temerarium repperiripotest?
dicit enim legatione functos quosdam, sicut ipse asserit, fide- «
lissimos testes ad easdem uenisse prouincias; deinde geminato
aduentu sanctissimorura, sicut ipse dicit, domini sacerdotum
dilucide plenius ac uerius publicata esse quae obiciunt. 0
hominem putantem sibi magis credi debere quam deo! profert
Tychonius diuini testamenti tonitrua, quod factum est in pro- sw
15 cf. epist. Parm. 25 cf. epist. Parm. et pag. 21, 23 -22, 1
1 in Afiica om. M 8 asseruit] asserebat MG-\ 9 isti ee FHI
11 etiam) ei a, om. M perhibet a esse om. a 19 tam alt.
om. F 21 sui a quia et euan. in F 28 0 om. Ma 29 homo
pntans a
lib. I 1, 1-2, 2
21
miasione Abrahae et promiesione Isaac et promissione Iacob,
qaorum se deum testatur dicens: ego sum deus Abraham
et deus Isaac et deus Iacob; hoc mihi nomen est in
aeternum, et iste opponit narrationes consacerdotum suorum.
s quid dictum est ad Abraham? in semine tuo benedicentur
omnes gentes. quid dictum est ad Isaac? et benedicen-
tur in semine tuo omnes gentes terrae, propter
quod audiuit Abraham pater tuus uocem meam.
quid dictum est ad Iacob? ego sum deus Abrahae patris
10 tuietdeus Isaac, ne timeas. terra enim supra quam
tudormistibidaboeametseminituo. eteritsemen
tuum Bicut harena terrae et replebitur in mare et
in africum et in aquilonem et in orientem. et bene-
dicentur in te omneB tribus terrae etinseminetuo.
15 ne autem hoc de ludaeis dictum putent, quid sit semen Abrahae
in quo dictum est benedicendas omnes gentes, exponat apo-
atolus: Abrahae, inquit, dietae sunt promissiones et
semini eius. non dicit 'et seminibus' tamquam in
multis, sed tamquam in uno 'et semini tuo', quod
w est Christus. in Christo ergo gentes omnes benedictionem
habituras tanta auctoritate promissum est, tanta exhibitum
ueritate, et contradicunt qni se chrietianos diei uolunt. et contni
haec quid opponunt? kgatione, ait, funcU quidam fidelissimi
iestes ad easdem prouincias uenerunt; deinde geminato aduentu
» sanctissimorum domini saeeriotiim dilucide plenius ac uerius
2 Bi. 3, 6. 15 4 ef. epiat Parm. 5 Gen. 22, 18 6 Gen. 26,
4-5 9 Qen. 23, 18— U 17 GaL 3, 16 23 epiat. Parm., et
pag. 20, 25
1 et pr.] add. in GHv tert. promissioae. om. p 3 pr. et om. p
nomen eet mihi F\ 5 1 uo ^ " & fjentes tfneA M 7 pro. «o qnod f
10 terra rh) 2>* terram Ma. 11 tu om. M eam (oot^v) DPO
iam F om. cet. o 15 hoc om. MPmlx quod M qai sint F
16 benedicentor DMP esponit P 18 et] ex M 20 omnee geote»
MOy 21 neritate exhibitum M 28 hoc p functi em. DP, ef.
p. 20, 25 24 dein 8 25 ueria»] penitaa DP nerim penitn» M,
cf. p. 20, 28
22
II. Contra epist. Parmeniani
esse publicatum. quid, quaeso te, quid per istos fideles testes,
quos uultis esse deo fideliores, quid publicatum est? an quia
per Afros traditores semen Abrahae, quod est Christus, non
est permissum peruenire usque ad omnes gentes et ibi exaruit
quo peruenerat? dicite iam collegis uestris magis credendum 5
esse quam testamento dei, et haec dicentes ipsum testamentum
uos a flamma conseruasse gloriamini, quod lingua delere
conamini.
3. Sed eligat quisque quod placet et, si contra caelestia
fulgura mendacii terreni fumus aliquid praeualet, dimisso caelo io
euanescat in uentos. si enim Parmenianus non cathedrae suae
faueret, magis eligeret scripturae dei credere quam collegis
suis. deus enim dicit ad Iacob: non relinquam, dpnec
faciam quae locutus sum tecum. istos autem multo
est utique credibilius, quia iam iusto iudicio fuerant impro- 15
bati, ad sociandam communionem in illis partibus, ubi iam
deus complebat quod promiserat patribus nostris, non esse
admissos et propterea de sanctis dei sacerdotibus, a quibus
recipi non meruerant, iactasse talia, quibus infirmos animos
deceptarum a se plebium falsis rumoribus agitarent et temere 20
credulas.mentes superbia sui nominis inretitas ab orbis terrarum
pace dirrumperent. quid hac stultitia, immo uero dementia
repperitur insanius? in tot gentibus orbis terrarum et ex magna
parte compleuit deus et adhuc complet, donec ad omnes omnino
ueniat quod promisit, qui dixit: non relinquam, donec25
faciam quae locutus sum tecum, et isti iam credunt
nuntiantibus non impleri quae promisit deus, et ideo ex partibus
terrarum in quibus iam impletum erat perisse Abrahae semen,
quod est Christus, et euacuatas promissiones dei, quia ipsi
13. 25 Gen. 28, 15
1 est EUv ipsos Ma. 2 multis M deo esse MPa. 4 uenire F
ubi M 6 hpc FG7 11 non post suae tr. MPtt .13 relinquam te p
16 sociandum Fm 17 nostris om. $ 18 permjssos DP, cf. p. 23, 1
sacerdotibus dei v 19 non recipi M 23 reperitur FGH 25 per-
ueniat M relinquam te Gv
lib. I 2, 2-3. 4
23
non sunt admissi ad eorura communionem, aput quos hoc iam
retinebat orbis impletum, et non eis dicitur: 'solus deus
uerax, omnis autem homo mendax.de nestro ista dicitis,
quia qui loquitur mendacium de suo loquitur. uos
ergo sicut homines mentimini, quia sicut homines irascimini'.
non eis hoc dicitur, sed insuper creditur eis de orbe terrarum,
quem possidere iam coeperat, perisse Christum. et qui haec
credunt, cum impudenter dicerent: 'christiani sumus', audent
dicere: 'nos soli sumus*.
III. 4. Dicit etiam Parmenianus hinc probari consceleratum
fuisse orbem terrarum criminibus traditionis et aliorum sacri-
legiorum, quia, cum multa talia fuerint tempore peraecutionis
admissa, nulla postea facta est in ipsis prouinciis separatio
populorum. quasi fieri non potuerit, ut partim latuerint mali
neque fuerint accusati, ut possent sine ulla temeritate damnari,
partim etiam proditi fuerint atque damnati et, quia rebus
manifestis arguebantur, ab ecclesiis perturbandis diuidendisque
cessauerint atque ita factum sit, ut, cum quidam non accu-
sarentur, quaedam uero incerta crimina pro certa pace deo
dimitterentur, quaedam autem ita manifestata et conuicta
damnarentur, ut nullus damnatus posset simulata innocentia
decipere populos, nequaquam unitatis uinculum rumperetur:
neque enim et in Africa fieret hoc tara immane praecisionis
malum, nisi magis factio falsa fingentium quam ratio uera
conuincentium praeualeret.
2 Kom. 3, 4 4 Ioh. 8, 44 10 cf. epiet. Parm.
1 ammissi Dml 4 qaia om. DMFGHv qui enim G 5 mentimini
in ras. Dm2 1 possidere quem M qui] qnia EGHI hoc a,
om. M 8 dicant EGI, ef. II 2, 4 extr. 12 fnerint] fiunt M 13 am-
missa D postea] praeterea postea M propterea a 15 possint Fm1
16 etiam om. M fuerint (fuerant F) proditi MPa 17 non argue-
bantur a 18 sit] est M 19 incerta D pro certa M pro certamina P
certa eet. crimina] ras. in D, in qua mina dispicitur (fuit: in certa-
mina), om. P 20 ita om. FI manifesta DMPGH, ef. manifestato
scelere Petil. III 21, 25 24 magis] mala M
24
II. Contra epist. Parmeniani
5. Legant qui uolunt quae narret et quibus documentis
quam multa persuadeat uenerabilis memoriae Mileuitanus epi-
scopus catholicae communionis Optatus siue de Lucilla pecunio^
sissima tunc et factiosissima femina, quam pro ecclesiae
disciplina sanctus Caecilianus adhuc diaconus laeserat, uel de s
ceteris factionis eius consortibus siue furibus ecclesiastici argenti
siue ad episcopatum se non peruenisse dolentibus et sibi prae-
latum Caecilianum insidiis quibus poterant insectantibus siue
de Numidis episcopis, quos ista factio conuocauerat ad perniciem
Caeciliani, ut illo deposito alter eis ordinaretur. qui uenientes 10
cum primate suo tunc Secundo Tigisitano et aliis, quibus
traditionis confessa crimina Secundus ipse donauerat ueluti
paci consulens, sieut ecclesiastica gesta testantur, absentem
Caecilianum sine ulla dilatione diligentioris inquisitionis, nullo
responsionis loco seruato, traditorem esse censuerunt, ut ei 15
uidelicet obessent absenti traditionis crimina tantummodo
obiecta, cnm sibimet ipsi praesentes confessa donauerint. ita
contra sedentem in cathedra, cui totus orbis christianus in
transmarinis et longe remotis terris et in ipsis Afris grauioribus
et aduersus eiusmodi fallacias robustioribus communicaret eccle- 20
siis, episcopum alterum ordinauerunt, ut possent pro suo facto
contradicere promissionibus dei, ne in semine Abrahae bene-
dicerentur omnes gentes, ut eas etiam partes orbis terrarum
a traditoribus Afris inquinatas dicerent, quae nec Caeciliani
nomen audissent aut certe, quomodo se haberet eius uita, 25
quam tamen isti de nullo crimine conuicerunt, illae tamquam
innocentis audissent. insuper etiam contra orbem terrarum
dicentem: 'quod ciuibus tuis obicis, nec cognoscere potui nec
damnare incognitum debui", proferunt apostoli testimonium
3 cf. Optat. I 13 sqq. 13 cf. Cresc. III 27, 30. Optat. I 14
29 cf. epist. Parra.
9 numideis M numidiis P 16 absentis M 17 ipsis Mct 19 afri-
canis Ma 20 huiusmodi FH 25 uerba aut certe— /tn. 27 audissent
post incognitum debui extant in a quomodo certe M 26 quem M
illae P ille cet. v 27 innocens audisset Ma insuper (n add. m2) D
contra] circa M, item infra 29 testimonium apostoli MPa
lib. I 3, 5-4, 6
25
dicentis: non aolum qui faciunt ea, sed etiam qui
consentiunt facientibus. parum enim fuit tot et tantos
populos christianos damnare inauditos, nisi etiam contra ipsnm
apostolum eius quidem uerba, sed non eius intellectum depro-
5 mere auderent. si enim hoc est consentire male facientibus,
esse cum eis in ecclesia, consentiebat etiam ipse falsis fratribus,
inter quos se periclitari contestabatur et quos non caste, sed
per inuidiam sine caritate euangelium praedicantes tamen prae-
dicare permittit si autem nihil est aliud consentire male
10 facientibus nisi mala facta eorum approbare atque laudare,
exemplo apostoli orbis terrarum non conaentiret criminibus
Afrorum, etiamsi ea cognita pro ecclesiae pace toleraret; quem
tamen ea cognouisse isti non probant, etiamsi uera fuisse
probare potuissent.
a II 1 1- 6. Frustra itaque dicit Parmenianus damnatos in Africa
traditores iu consortium sanctitatis acceptos a prouinciis trans-
marinis. hoc enim est quod credere non debemus, ne temeritate
sacrilega totum orbem terrarum in Christi unitate fundatum
ex istorum falsa criminatione damnemua potius quam ex uera
so dei promiasione diligamus. quid enim magis credendum est,
quod dixit deus: in semine tuo benedicentur omnea
gentes, an quod isti dicunt: in semine traditormn Afrorum
maledicuntur omnes yentes, ut plus ualeat quod commiait
iniquitas quam quod pollicita est ueritas? cur ergo non potius
a credimus, quod illi, qui recepti sunt in communionem a prouin-
ciis transmarinis, aut innocentes opprimi non potuerunt a
calumniatoribus, quod multis documentis probabilius pereuaderi
potest, aut certe, cum conuinci non possent, etiamsi mali
1 Rom. 1, 32 6 cf. II Cor. 11, 26 7 cf. Phil. 1, 15. 17. 18
15 cf. epiat. Parra. 21 Gen. 22, 18 22 epist. Parm.
1 solum rei sunt qui F 2 parora enim] paramne eis 3fa 3 christi-
anos populos v apostolum ipsum Ma 8 praedicantes euangeiium
praedicare tamen t> 9 committit F 10 male M 11 con-
aentirent Pml 12 pace eccleeiae MPa 13 approbant M etei EGI
16 sanctitatin] damnationia Ma. 17 e»t enim Mf 25 credamus M
quod] quia Fv
26
II. Contra epist. Parmeniani
fuerunt, innocentes crediti sine ulla suscipientium contamina-
tione suBcepti sunt? quid quod, etiamsi per malos fratres,
quales apostolus in ecclesiae unitate tolerauit, quales martyr
Cyprianus in epistula de lapsis gemit, si ergo per tales fratres
etiam in iudicum numero constitutos actum esset aliqua 5
prauitate, ut traditores excludi conuincique non possent et
christianus orbis simulata eorum innocentia falleretur, nullo
modo suam innocentiam perdidisset.
7. Quod enim de Ossio dixit Cordubensi quondam catholico
episcopo, flagitandum est ut probent non solum talem illum io
fuisse qualem dicunt, sed quod talis fuerit manifestum illis
fuisse, quibus eum communicasse asserunt. hoc enim nisi
probauerint, frustra se dicunt scisse qualis fuerit, quia nesci-
entibus obesse non potuit, a quibus se isti innocentibus sepa-
rando propter ipsam separationis sacrilegam iniquitatem inno- w
centes esse non possunt. hoc enim magis credibile est — si
tamen Ossius ab Hispanis damnatus a Gallis est absolutus — ,
fieri potuisse, ut falsis criminationibus Hispani circumuenti et
callida insidiarum fraude decepti contra innocentem ferrent
sententiam et postea pacifice in humilitate christiana cederent 20
sententiae collegarum, quibus illius innocentia comprobata est,
ne peruicaci et animosa peruersitate priores suas sententias
defendendo in sacrilegium schismatis, quod omnia scelera
supergreditur, caecitate impietatis inruerent, sicut isti miseri
fecerunt et nec sero saltem totiens diuisi atque concisi sentiunt 25
quod fecerunt.
8. Satis <ita>que declarant unde insanabiles facti sint, uide-
licet ne priores sententias suas, quas in absentem Caecilianum
4 cf. Cyprian. de laps. cap. 6 9 cf. epist. Parm.
1 fuerint F 8 perdidissent DP (sed uerbum melius ad orbis referiur
quam ad snscipientiam) 9 Qnid M osio Dm2MPa dicant
Mct 11 fuit F 13 dicunt se -r 17 osius Dm2MPa 18 sic
fieri GHv 24 supergraditur MFG^ 25 saltim F (saepe) 27 satis
itaque scripsi satisque DMPF satis igitur (om. H) satisque p sunt Ma
28 priores om. a
lib. I 4, 6-8
27
temere protulerunt, condemnare cogerentur, si transmarino
iudicio, ubi a Caeciliano praesente superati sunt, consideratione
ueritatis et pacis adquiescerent, maiorem reportaturi uictoriam,
si animositatem humanam saltem post iudicium quam si
5 hominem in ipso iudicio superarent. nam illa uictoria praecelsior
est et triumpho celsiore plenior, quam si non solum de homine
uno uicto, sed de uniuersa subiugata ciuitate referatur, dicente
scriptura: melior est qui uincit iram quam qui capit
ciuitatem. illi ergo uincere hominem cupiebant quos ira
10 uincebat, et quia hominem uincere nequiuerunt, et ab homine
et ab ira superati sunt: ab homine, quia in iudicio uicti sunt,
ab ira, quia nec uicti quieuerunt, prauissimo corde uel audientes
uel legentes apostoli sententiam dicentis: si enim quae
destruxi haec eadem iterum aedifico, praeuari-i
is catorem me ipsum constituo. quae uerba sciiicet si tam
sinistro animo ipse apostolus intellegeret, nec christianus nec
apostolus fieret nec praedicator aedificaret ecclesias, quas
persecutor antea destruebat nusquam itaque isti se tam aperte
indicarunt, cur nec superati corrigi uoluerunt, quam cum
20 detestantur Hispanos, quod post sententias suas aliter prolatas
collegarum posteriori discussioni iudicioque cesserunt. quam
enim hoc factum est de mansuetudine christiana, tam illud
de contentione diabolica, et ideo non mirum quia ista humilitate
pax custodita est, illa elatione dirrupta. proinde illis recte
25 redditur quod fecerunt; docuerunt enim talia posteros suos.
nam et Maximianistae non ob aliud trecentorum et decem
collegaram suorum, a quibus Primianus, quem primo ipsi
damnauerant, innocens iudicatus est, con<cilio> cedere nolu-
erunt, nisi perdita pertinacia sententiam apostolicam imperitis
8 Pron. 16, 32 13 Gal. 2, 18
4 quasi M 7 ciaitate subiugata M 9 hominem uincere MPa,
10 uincere hominem M 14 eadem om. ■■ 18 ante a 23 quia DMPI
quod cet. v 24 est et f dirrupta sic DF 26 aliud in EGI
28 damnauerunt Mtt concilio cedere scripri concidere DP iudicio
consedere (concedere MEm2, cedere v) Mx 29 perdita] pro dicta (prae-
di.cta E, producta U) Ma contumacia MPa
28
II. Contra epist. Parnieniani
opponendo et dicendo: si enim quae destruxi haec
eadem iterum aedifico, praeuaricatorem me ipsum
constituo. destruxerant enim centum collegae Primianum et
eum propterea cum trecentis rursus aedificare noluerunt. ita
cum se cauere fingunt, ne hominem aedificent quem destruxerant,
se ipsos in alio schismate maiore sacrilegio destruxerunt.
9. Sed tamen, si uiueret Parmenianus, non auderet iam
reprehendere Hispanos et eos appellare praeuaricatores, quia
sententiam suam in collegamm sententiam deflexerunt, ne ipse
offenderet collegas suos, qui multi a se iam Primiano damnato
in melius correcti ad trecentorum concilium transierunt, magis
eligentes contra suas praeproperas uenire sententias quam
contra pacem unitatis etiam in parte Donati. et maxime Prae-
textato Assuritano et Feliciano Mustitano parceret Parmenianus,
qui etiam damnati a trecentis et decem coepiscopis suis ad
eosdem ipsos, a quibus damnati sunt, studio concordiae redi-
erunt et a suis damnatoribus eodem studio sine ullo sui honoris
detrimento pro pace suscepti sunt, nec quisquam rebaptizandos
putauit qui fuerant ab eis foris in schismate baptizati. an
forte, quia multum displicent Parmeniano qui corrigunt sen-
tentias suas et eos non intellegens apostolum praeuaricatores
uocat, detestaretur istos, quia intro redire quam foris remanere
uoluerunt, et adiunctis sibi nonnullis similibus sociis etiam
Parmenianistas crearet, nicut iam multa frusta de isto grandi
frusto per totam Africam facta sunt? sic, Bic necesse est:
1 Gal. 2, 18 7 cf. epist. Parm.
2 eadem om. f iterum aedifico haec eadem MP iterum om. GH
4 propterea] postea M 6 in alio P in alios D malo ttk scis-
mate D sc(h)ismatis MPa maiore om. 3 sacrilegi FG^ 7 ui-
uere D 8 quia] qui a Fv 9 sententias suas M sententia sua a
defluxerunt F defluxit EGHI 10 suas Dml primiano iam a se a
11 consilium PF 12 proprias- GHIv 14 mustitato M 15 damna-
tis D et om. M 16 sunt] fuerant a 19 scismate DMP
(pastim) 21 intellegene... D intetligentes F apostolum] quos apo-
stolus Hv 22 intus M 28 maluerunt Mx, cf. Petil II 101, 231
adiancti D 24 creare DM frustra DmlEml grandi om. 3
25 frustro DM si sic M est ut Ma.
lib. I 4, 8-5, 10
29
minutatim secti concisiqne dispereunt, qui tumorem animositatis
suae catholicae pacis sanctissirao uinculo praetulerunt. neque
enim tam timenda sunt quae criminatur Parmenianus quam
intuenda quae confitetur.
5 V. 10. Cum enim diceret per Ossium Hispanum adiutorium
praestitum Caeciliano, ut ad eorum communionem sanctorum
et inlibatorum numerus cogeretur, et huic impietati fidem
seruorum dei integram restitisse, ultro fassus est ipsos suos
adisse etiam Constantinum et eius arbitrio a indicibus epi-
io scopis causam esse cognitam, quibus praefuitMiltiadesKomanae
urbis episcopus. in quo iudicio, sicut ecclesiastica gesta te-
stantur, quia uicti sunt isti et innocens Caecilianus innentus
est. eundem Miltiadem crimine traditionis accusant. quod
quaero quando cognouerint. si enira ante iudicium, non sibi
15 praeiudicare debuerunt, ut aput talem iudicem causam snam
agere inciperent et ei praecepto imperatoris, quem ipsi adierant,
tale subire iudicium. si autem post dictam causam prolatamque
sententiam eum traditorem didicisse <se) perhibent, usque adeo
dementes sunt horaines, ut contra iudices aput quos uicti
% sunt uictis litigatoribus credant? et tamen in his omnibus
quamuis magna temeritate Italos et Gallos et Hispanos accusant
relictis ceteris tam multis prouinciis atque gentibus, a quibus
nefando sacrilegio separati sunt, quibns utique obesse non
possent crimina Italorum, Hispanorum atque Gallorum, etiamsi
25 uera dioerentur. iam enim ceteras terras caeco more uel potius
furore arguunt et eis irascuntur, quia, cum duae partes essent
in Africa — una, inquiunt, traditorum et altera innocentium — ,
•
5 cf. epist. Parm. 27 cf. epist. Parm.
1 dispereant MPa timorem P 3 comminatnr a 4 confitentur Pml
5 osiam MPa 8 suos ipsos p, cf. I 1, 1. II 9, 19 extr. 9 arbitrio
eius 8 10 es«e om. a militiades Dml melch(melc- MPFH)
iades MPa 13 meltiadem P melch(melc-)iadem Ma 14 quando]
quomodo Ma 15 aput ex caput D suam om. a 16 ct) etiam a
audierant MP 18 se addidi, om. codd. (se didicisse F) 21 priu»
et om. a accusat DP 24 possint F 25 enim om. EmlGIv
30
II. Contra epist. Parmeniani
traditores sibi quam innocentes adiungere maluerunt. quae
uana criminatio breuissime atque uerissime ita refellitur, quia,
cum duas partes esse in Africa audissent, unam traditorum,
alteram innocentium, eam innocentem esse crediderunt, quae
causam suam aput uicinos ecclesiasticos iudices obtinuerat. 5
quapropter illi semper innocentes manserunt, qui nescientes
quemadmodum ista in Africa gesta sint id tamen crediderunt,
quod pacifice ac religiose credere debuerunt, a quibus inno-
centibus separatio nullo modo esse innocens potuit.
VI. 11. Fatetur etiam Parmenianus ad Arelatense oppidum 10
et episcopos iudices et partes ex Africa conuenisse, Caecilianum
scilicet atque Donatistas. ubi omnia suis credidit, qui nihil
uicti potuerunt nisi de iudicibus conqueri, nec tamen negat
mrsus eos ad Constantinum uenisse et, quia ibi quoque ultimo
iudicio superati sunt, etiam ipsum gratia corruptum esse 15
criminatur. quibus omnibus consideratis qui sine studio partium
iudicat eligat quibus credat, utrum iudicibus sententias pro-
ferentibus an litigatoribus contra quos prolatae sunt litem finire
nolentibus. et certe orbis terrarum iudicibus credidit. qui autem
Donatistis consentiunt eosque defendunt, fatentur se illis credere, 20
qui causam suam, qualiscumque illa fuerit, non potuerunt tamen
in transmarinis tot disceptationibus obtinere, et eorum aduersus
iudices murmura et crimina credula uanitate suscipiunt. qua
in re si innocentes se dicunt et eos quos superatos uident
nolunt temere credere ueritate superatos, quanto innocentiores
sunt qui temere mali aliquid credere de ipsis iudicibus nolunt,
de quibus necesse est ut qui uicti fuerint conquerantur! non
solum enim qui bonam causam perdidit de iniquo uel tardo
10 cf. epist. Parm.
2 uana] una a refallitur M 3 audissent post partes extat in p
5 optinuerat MF 7 queammodum (sic) D sunt M 9 innocens
esse f 12 qui DMPGH cui cet. v 14 ultimo] optimo M 18 litem]
litterae M 19 et om. v 22 obtineret D optinere MF et om. DP
24 uident — superatos] scimus Ma. 26 aliquid mali de ipsis iudicibus
crcdere ? 27 fuerant (fueruDt H) Pa 28 perdit D
lib. I 5, 10-7, 12
31
uel neglegenti iudice queritur, sed etiam qui iustissime uictus
est ea caecitate de innocente iudice murmurat, qua caecitate
cum innocente aduersario litigabat. quapropter isti non ideo
scelerati sunt, quia de bominibus uictis nolunt temere aliquid
5 credere, sed ideo, quia se furore schismatis praeciderunt ab
eis innocentibus, qui multo rationabilius nolunt tale aliquid
de ipsis iudicibus credere.
VII. 12. Existat enim aliqua illarum partium in nomine
Christi nobilissima ecclesia ex illis septem et, si placet, potis-
10 simum Philadelphia, quae mystico nomine per linguam Graecam
fraternam intimat caritatem. audiamus igitur eius uocem nec
eius loquatur palea, sed frumentum. si ergo dicatistis: 'quid
in me arguitis, fratres, quid accusatis? quanto interuallo secun-
dura terrenum locum ab Africa remota sim, partim nosse partim
15 audire potuistis. quid ibi tunc siue traditores siue traditorum
uel accusatores uel damnatores siue innocentium uel calumnia-
tores uel oppressores egerint, prorsus ignoro. sed ille dominus
noster, qui emit totum orbem pretio sanguinis sui, cuius
sancta commercia propheta tanto ante cecinit dicens: foderunt
20 manus meas et pedes, dinumerauerunt omnia ossa
uiea. ipsi uero considerauerunt et conspexerunt
me, diuiseruntsibiuestimentameaetsuperuesti-
mentura meum miserunt sortem, inter uos et nos non
spatia constituit uacua et nuda christianis; impleuit haec omnia
a sanctiticatione nominis sui. in ipso quippe psalmo passionis
non soium quanti, sed etiam quantum emerit declaratum est. ibi
enim paulo post dicitur: reminiscentur et conuertentur
9 cf. Apoc. 1. 11 19 Ps. 21, 17—19 27 Ps. 21, 28-29
2 innocenti utioque loco M 4 hominibus] omnibus a credere
aliquid M 8 illorum 1) 9 et) etiam M 10 filadelfia M quae
de MPa 11 uocem eius a 12 palea loquatur Ma si et cet.] de
hoc anacolutho cf. Post gesta 4, 4 init. 14 nosce M 18 orbem
DMPF mtindum cet. v 19 profeta ex profecta D 20 meas om. F
pedes] pedes meos Dm2MPa 22 me om. M super uestem meam
Ma, cf. Ep. c. Don. 8, 21 23 uos et nos DPI nos et uos cet. v
24 et impleuit EGl 26 quanti] quanto F
32
II. Contra epist. Parmeniani
ad dominum uniuersi fines terrae et adorabunt in
conspectu eius uniuersae patriae gentium, quo-
niam ipsius est regnum et ipse dominabitur gen-
tium. de causa itaque uestra tunc fortasse cogerer iudicare,
si uel uicina essem uel ita remota, ut inter nos et uos non
habitarent alii christiani eodem nomine signati, eadem unitate
pacati. multae interiacent patiiae gentium simul mecum emptae
illius sanguine, in cuius conspectu mecum pariter adorant. per
illas ad me transiit fama de uobis; ipsae de uicinitate causam
uestram examinare potuerunt. quod si non factum est, uos
neglexistis; neque enim neglecti a ceteris non usque ad nos
etiam ueniretis. si autem aliquid iudicatum est, date ueniam;
non audeo uobis superatis temere credere et iudices uestros
eadem temeritate damnare. accedit mihi aliud quod me plurimum
moueat. quia, si uos innocentes oppressi essetis, nos saltem
fratres, qui uobis nihil nocuimus, amaretis; cum uero nos, qui
bene nobis conscii sumus causam uestram uicinis uestris recto
ecclesiae iure commissam fuisse, qui coram deo sciunt quem-
admodum iudicauerint, lacerare tamen maledictis et acerbis
odiis insectari et, quasi propter uos Christus aput nos heredi-
tatem suam perdiderit, etiam rebaptizare conamini, quid boni
de illa uestra causa sentire poterimus? qui enim longe remo-
tissimos fratres temerariis suspicionibus damnare minime
dubitatis, quam iuste a uicinis uestris damnati fueritis osten-
ditis. cur enim non credam recte damnari potuisse a uicino
iudice auditum, qui me fratrem tam longe absentem damnare
non dubitat inauditum, hoc mihi obiciens maximum crimen,
quoniam qui praesens esse noir potui eis ad quos causa per-
ducta est iudicibus potius quam uictis litigatoribus credidi?
2 patriae] familiae EGmlHmll, cf. Petil. II 8, 19. Ep. c. Don. 8, 21.
19, 51 5 esset M 6 aliii D 7 emtae DM 8 conspectum DMP
9 transit EGHI de ciuitate Pml 10 est iactum 7 14 mihi]
huc v 15 mouet M 16 nihil uobis MPa 17 sumus conscii bene
nobis M 18 quemammodum D (ubique) 19 aceruis D 22 illa] add.
ipsa M 28 potui] potim D, fort. potuerim
lib. I 7, 12-8, 13
33
quibus iudicibus si non potius credidissem, etiamsi illi qui
uicti sunt innocentes essent, ego innocens esse uon possem.
magno enim delicto implicaremur, si, cum corda humana non
cerneremus, nec disciplinam ecclesiasticam teneremus, cum eis
5 nollemus iudicantibus credere, ultra quos non potuit causa
transire et per quos potuit ad nos fama percurrere. ab istis
innocentibus impia diremptione discindens te innocentem dicis?
quod utique si esses, cum uideres in scripturis sanctis messem
domini tui ante ultimam segregationem et uentilationem a
jo zizaniis et palea non posse separari, eligeres potius fortis esse
in tolerandis malis quam impius in deserendis bonis". — quot
enim ecclesiarum per orbem longe remotarum putamus esse
istas et quam iustissimas uoces, quas in Philadelpliia figuraui!
VIII. 13. Quin etiam conqueri audet Parmenianus, quod eos
15 Constantinus ad campum id est ad supplicium duci iussit, qui
uicti aput ecclesiasticos iudices nec aput ipsum quae dicebant
pvobare potuerunt et adhuc in sanctae ecclesiae praecisiones
sacrilego furore ferebantur, et hoc eum taraquam immaniter
iussisse Hispano Ossio suggerente criminatur, suspicionibus
20 uidelicet suis, sicut semper, damnando inauditos. quasi uero
non humanius et probabilius alius crediderit Ossio tamquam
episcopo suggerente potius factum, ut in leniorem coherciti-
onem quamuis immanissimi sceleris, id est sacrilegi schismatis,
sententiam flecteret imperator. quid enim non isti iuste pati-
% untur, cum ex altissimo dei praesidentis et ad cauendum ignem
8 cf. Matth. 3, 12. 13, 30 14 cf. epist Parm.
1 etiamsi] etiam F 3 magno] tagno D 6 et om. M 7 impia
te a diremtione D direptione (directione H) Ma discindens te
scripsi discindent et D (alt. i ex e, nt in ra».), P discindite et M
discindis et a innocente. Dml innocentem te cet. (te ad discin-
dens et ad dicis pertinet; similiter Cretc. III 36, 40 a quibus se caatum
seruando fecit alienum) 8 quod] quid M 10 paleis F 11 quot
MP quod D cur a 12 non pntamus a 17 praecisione MPa 19 osio
MPa 21 et] ac v aliis M osio MPm2a 22 cohertionem MP
23 scismatis Dm2 24 isti non t>
U. Angnet. c. Don. I. 3
34
II. Contra epist. Parmeniani
aetemum flagellis talibus ammonentis iudicio patiantur et merito
criminum et ordine potestatum? prius enim probent non esse
se haereticos uel schismaticos; tum demum de indignis poenis
8uis emittant liberam uocem, tum demum sese audeant, cum
tale aliquid patiuntur, ueritatis martyres dicere. alioquin si, &
quisquis ab imperatore uel a iudicibus ab eo missis poenas
luit, continuo martyr est, omnes carceres martyribus pleni
sunt, omnes catenae iudiciariae martyres trahunt, in omnibus
metallis martyres aerumnosi sunt, in omnes insulas martyres
deportantur, in omnibus poenalibus locis iuridico gladio mar- 10
tyres feriuntur, omnes ad bestias martyres subriguntur aut
iussionibus iudicum uiui ignibus concremantur. si autem, sicut
dicit apostolus, non est potestas nisi a deo et minister
dei uindei est in ira ei qui male agit, non sine
causa gladium portat. uis non timere potestatem? i&
bonum fac et habebis laudem ex illa. bonus enim quis-
quis passus fuerit, laus illi prouenit ex potestate facientis, malus
uero qnod merito patitur iniquitatis uon deputet saeuitiae
potestatis.
14. Et tamen quid tale isti patiuntur quale faciunt, nisi 20
quia hominum multitudo non in corde cor habet, sed in oculis?
nam si sanguis exit de carne mortali, quisquis aspicit exhor-
rescit; si a pace Christi praecisae animae atque separatae in
haeresis uel schismatis sacrilegio moriuntur, quia non uidetur,
non plangitur, immo uero mors taetrior atque luctuosior et 25.
ut plane dixerim uerior iure consuetudinis et ridetur, cum
13 Rom. 13, 1 Rom. 13, 4 15 Rom. 13, 3
1 ammonentibus Pm2 patiuntur a 2 se non esse Ma 3 ere-
ticos Dm2 4 liuidam (liberam G) emittant p liuidam F 5 tale P
male DMmlF mali Mm2$, cf. p. 38, 12. 39, 23 11 ad omnes a
13 apostolus dicit M 14 nindei est DMPH est uindex cet. v
iram Ma, cf. Gaud. I 19, 20 eius MPEmlFG non] non enim
F nec p 16 enim om. a quid(quic-)quid Ma. 18 qui a
20 patiuntur isti H et fort. Dml, in quo isti patiun in ras. script. ita,
ut sub ductibus un dispiciatur is 21 cor om. M 26 et rideturj
deridetur Ma
lib. I 8, 13—9, 15
35
auctores tantarum mortium publice insultant et nec ueritatis
manifestandae causa sermonem nobiscum conferre dignantur.
et si quid temporalis molestiae passi fuerint per certissimum
atque rectissimum ordinem potestatum, cum ipsi priuatis
5 furiosorum agminibus multo grauiora passim atque cotidie
nulla regia, nulla ecclesiastica lege committant, nos corporum
persecutores uocant, se animarum interfectores non uocant,
cum priuata licentia nec corporibus parcant. sed quia per
mansuetudinem christianam multo seuerius uindicatur oculus
io euulsus in lite quam animus excaecatus in schismate, elocuntur
et aduersus nos locuntur et nobiscum non locuntur, et cum
eos ommute8cere compellat ueritas, silere non permittit ini-
quitas.
VIIII. 15. An forte de religione fas non est ut iudicet
15 imperator uel quos miserit imperator? cur ergo ad imperatorem
uestri uenere legati? cur eum fecerunt causae suae iudicem,
non secuturi quod ille iudicaret? sed quorsum ista dicuntur?
numquidnam, etiarasi optiueant non pertinere ad imperatorem
aduersus eos aliquid statuere qui praua in religione sectantur,
20 propterea, si fecerit eosque puniuerit, martyres erunt? hoc
enim modo ista haereticis omnibus uox patebit, in quos ex
occulto imperio dei per manifestum hominum imperium multa
quibus cohercerentur seuerissime constituta sunt, nec solum
haereticis quoquo modo saltem christiano nomine dealbatis,
25 sed etiam ipsis paganis. nam utique et ipsi falsa religione
sunt impii, quorum simulacra euerti atque confringi iussa sunt
recentibus legibus, inhiberi etiam sacrificia sub terrore capitali.
si quis ergo eorum damnatus in tali crimine fuerit, martjr
habendus est, quia pro superstitione, quam piam religionem
5 passi M 9 iudicatur FGH, om. EI oculus iudicatur v 10 elo-
cuntur om. M* 11 aduersum //? non om. p 12 ueritas) uentas D
14 iudicet DMPEm2 dicat Fv dicatur EmlGHI 16 uestrum uene-
runt M 17 corsum DP 18 optineant sic DEI 19 in om. M
20 interfecerit Ma eosque P eos quos cet. v punierit Ma.
24 quomodo Dml saltim .1/ 25 et ipsi utique M 26 iusta D
3*
36
II. Contra cpist. Parmeniani
putabat, poenas legibus luit? nullus certe quoquo raodo christi-
anus audet hoc dicere. non ergo, quisquis in aliqua religionis
quaestione fuerit ab imperatore punitus, martyr efficitur. neque
enim uident qui talia sentiunt in eum locum se progredi, ut
ipsos etiam daemones martyrum gloriam sibi uindicare posse 5
contendant, quia istam patiuntur persecutionem per imperatores
christianos, ut paene toto orbe terrarum eorum templa euer-
tantur, idola comminuantur, sacrificia subtrahantur, qui eos
honorant, si deprehensi fuerint, puniantur. quod si dementissimum
est dicere, non ergo ex passione certa iustitia, sed ex iustitia 10
passio gloriosa est, ideoque dominus, ne quisquam in hac re
nebulas obtenderet imperitis et in suorum damnatione meritorum
laudem quaereret martyrum, non generaliter ait: 'beati qui
persecutionem patiuntur', sed addidit magnam differentiam, qua
uere a sacrilegio pietas secernatur. ait enim: beati qui perse- 15
cutionem patiuntur propter iustitiam. nullo modo
autem propter iustitiam patiuntur, qui Christi ecclesiam diui-
serunt et, cum eam simulata iustitia quasi conantur ante tempus
a palea separare ac frumenta eius falsis criminationibus insec-
tantur, ipsi ab ea potius tamquam leuissima palea uariis 20
rumorum flatibus separati sunt. 'sed\ inquiunt, 'nonhocfecimus'.
uideant ergo ex hac quaestione se primitus liberare debere et
tunc audere, si quid molestiarum siue poenarum a christianis
imperatoribus patiuntur, uel deponere in querimoniam uel assu-
mere in gloriam. de qua re, id est ipsius schismatis quaestione, »
si nihil aliud dicerem, ea quae superius sunt dicta sufficerent.
X. 16. An forte dicent, etiamsi conuincuntur in sacrilega
dissensione, ut pro ea dementia si quid passi fuerint martyres
non sint, non tamen ad imperatorum potestatem haec coher-
15 Matth. 5, 10
5 gloria M sibi gloriam v 9 quid M 12 ostenderet EGHI offun-
deret v 15 uera Mv 17 patiuntnr Otn. p 18 quasi ante simulata tr. M
21 hoc] haec v 22 liberari EI 23 audire M 24 alt. uel] aut p
27 etsi M 28 discessione F si] etiam si Pm2 29 ab imperatorum
potestate M
lib. I 9, 15-10, 16
37
cenda uel punienda pertinere debere? qua in re quaero quid
dicant: an quia de religione uitiosa uel falsa nihil curandum
est talibus potestatibus? sed multa iam etiam de paganis
diximus et de ipsis daemonibus, quod persecutiones ab impe-
5 ratoribus patiantur. an et hoc displicet? cur ergo ipsi ubi
possunt templa subuertunt et per furores circumcellionum talia
facere aut uindicare non cessant? an iustior est priuata uio-
lentia quam regia diligentia? sed haec omitto. illud quaero,
cum manifesta enumeret apostolus opera carnis — quae
io sunt, inquit, fornicationes, immunditiae, luxuria,
idolorum seruitus, ueneficia, inimicitiae, conten-
tiones, aemulationes, animositates, dissensiones,
haereses, inuidiae, ebrietates, comisationes et his
similia — , quid istis uideatur, ut crimen idolatriae putent
15 iuste ab imperatoribus uindicari, aut si nec hoc uolunt. cur
in ueneficos uigorem legum exeri iuste fateantur, in haereticos
autem atque impias dissensiones nolint fateri, cum in eisdem
iuiquitatis fructibus auctoritate apostolica numerentur? an forte
nec talia potestates istas humanae constitutionis curare per-
20 mittunt? propter quid ergo gladium portat, qui dictus est
minister dei uindex in iram eis qui male agunt? nisi forte,
quemadmodum nonnulli eorum saneimperitissimihoc intellegere
solent, de honoribus ecclesiasticis dictum est, ut gladius intel-
legatur uindicta spiritalis quae excommunicationem operatur,
25 cum prouidenti8simus apostolus consequenti contextione lectionis
satis aperiat quid loquatur. illic quippe addidit: propter hoc
enim et tributapraestatis ac deinde subiunxit: reddite
omnibus debita: cui tributum tributum, cui uecti-
9 Gal. 5, 19—21 20 cf. Rom. 13, 4 26 Rom. 13, 6. 7
3 etiam om. F 9 maniferte MPa (-favepa td cp-fa tijs oapxd?)
10 luxuria— inimicitiae om. a 11 beneficia 1) 13 comisationes sic U
14 ut] utrura F an G 16 eieri] eierceret M eierceri a 17 noluit M
nolunt EFGHI 18 numerent M 19 istae Fv, om. H humanae
istas M permittuntur curare v permittuntur FH 20 quid] quod M
23 es3e MFGI 24 qui ? 27 subiuncxit Pml
38
II. Contra epist. Parmeniani
gal uectigal, cui honorem honorem, cui timorem
timorem. hoc ergo iam restat, ut istis disputationibus suis
prohibeant christianos tributa persoluere, cum et dominus talia
sentientibus Fharisaeis, quos imitantur isti, nummo inspecto
responderit: reddite Caesari quod Caesaris est et deo 5
quod dei est. hi uero in utroque inoboedientes atque impii
nec deo reddunt christianum amorem nec regibus humanum
timorem, ita caeci et insani, ut, cum schismaticos suos Maxi-
mianistas per potestates a catholicis imperatoribus missas de
basilicis excluserint et ui raagna iussionum et auxiliorum cedere 10
sibi compulerint, arguant catholicam, si pro ea catholici prin-
cipes tale aliquid fieri praeceperint. ipsi uero Maximianistae,
antequam essent Maximianistae, id est cum adhuc uno simul
Donatistarum consortio tenerentur, quae ab eis Rogatus ille
Maurus per regem barbarum Firmum quam saeua quam acerba 15
perpessus sit, recolant et taceant nec conqueri audeant, si quid
huiusmodi uel a Primianistis propter suum schisma uel cum
Primianistis propter Donatistarum schisma non pro religione
sacra, sed pro animositate sacrilega patiuntur.
XI. 17. Fortassis enim dicunt grauiora se perpessos a catho- 20
licis imperatoribus quam isti fecerunt uel per reges barbarorum
Rogatistis uel per iudices catholicorum imperatorum Maximia-
nistis uel etiam faciunt per furorem circumcellionum quibus-
cumque potuerint. quasi uero inde quaestio est, utrum grauiora
patiantur quam faciunt, quod quidem nullo modo concesserim. 25
multa enim eorum saeuissima et acerbissima numerantur, immo
numerari non possunt, quae si pauciora essent uel eos in quos
admittuntur minus affligerent, eo ipso essent certe grauiora, quod
5 Matth. 22, 21
5 responderit om. p reddite, ait Hv caesari est D est cesaris M
6 hii M 7 redditur M 14 donatistarum om. M 15 et quam seua
quam F et quam (om. G) acerba p 18 donatistas EGI schisma
om. p 21 uel om. a. rege barbarU P corr. barbarum D, cf. p. 39,
26 24 possunt Ma est] sit Ma. 26 corum om. M et acer-
uissima D, om. a. 28 ammittuntur D, item infra ipse D
lib. I 10. 16-11, 18
39
non ab ordinatis potestatibus iubentur, sed extraordinariis furo-
ribus admittuntur. non enim tam multa sunt quae aduersus
Maximianistas per iudices humanae constitutionis egerunt. in
eo genere actionum ponant, si uolunt, quae etiam ad perse-
quendum Rogatum Maurum ab eis per Pirmum barbarum gesta
sunt, et illum licet hostem immanissimum Bomanorum in legiti-
inis potestatibus numerent. sed haec non tam multa sunt, quam
multa cotidie per furiosos ebriosorum iuuenum greges quibus
principes constituunt, qui primum tantummodo fustibus, nunc
etiam ferro se armare coeperunt, qui circuracellionum notissimo
nomine per totam Africam uagantur et saeuiunt, contra omnem
ordinem legum potestatumque committunt. quorum scelera
cum ad eos deferuntur, fingunt se ignorare tale hominum genus
uel omnino ad se non pertinere contra quam omnes homines
norunt ore impudentissimo affirmant; neque hanc saltem uocem
totius orbis accipiunt, multo probabilius ueriusque dicentis
nescire se quid in Africa gestum sit siue a parte Donati siue
contra partem Donati, si licet in ipsa Africa Donatistis epi-
scopis Donatistarum circumcellionum uel facta nescire uel dicere
ad se non pertinere.
18. Sed, ut dicere coeperam, non lioc modo quaeritur, utrum
patiantur grauiora quam faciunt, sed utrum aduersus haereticos
et schismaticos fieri tale aliquid liceat. si enim dicunt non
licere, cur ipsi faciunt? si autem licere fatentur, etiamsi osten-
dant, quod nullo modo possunt, grauiora se perpeti a catholicis
imperatoribus quam ipsi per iudices eorum uel per reges
barbarorum schismaticis suis fecerunt uel per insaniam circum-
celliouum omni generi hominum faciunt, neque hoc rairandura
4 quae MP quod D quaeque Fv quam quae GH quam quod EI 6 et]
etsi tx 7 potestatibua om. a 8 pcr] agunt per a quibus] quos
F 11 saeuiunt] saeua Ma 14 contra quam] cum M quam om. a
15 norunt om. a 17 Donati om. a 18 si licet] quam (quando
EI) scilicet Ma Donatistis om. M Donatistis episcopis om. a 19 Dona-
tistarum episcopos a cercicellionum D 21 caeperant M hoc
non quaeritur modo o 23 tale aliquid fieri o dicent Pml 24 etiam
aic o 26 regem o, cf. p. 38, 21 27 eorum barbarorum Pml
40
II. Coutra epist. Parmeniani
est, si plus possunt principes quam missi a principibus iudices,
si plus possunt Romani imperatores quam barbari reges, et
si raerito grauiora legibus patitur latro quam contra leges ipse
committit. unde merito constitutionibus iustis grauiora patiun-
tur circumcellionum mancipes quam faciunt circumcelliones. 5
et tamen tanta est mansuetudo christiana, ut poenas eorum
incomparabiliter superent facinora eornm. sed ecce damnauerunt
in concilio suo Maximianistas trecenti et decem episcopi Dona-
tistae, illi autem pertinacia peruersitatis suae basilicis cedere
nolebant. aditi sunt iudices, concilium eorum proconsularibus 10
gestis inditum est. deinde iussum est, ut illi qui tanto episco-
porum numero damnati sunt cederent locis. qui facile cesserunt
non multa passi sunt, qui autem resistere temptauerunt quem-
admodum afflicti sint quis ignorat? sed tamen si tanta fuisset
immanitas resistentium, ut ad iniurias iudicum perueniret, 15
nonne multo acerbiora Romanis legibus paterentur? sic et
tunc, cum post terminum causae, in qua se isti a catholica
praeciderunt, consequenter agi coepisset, ut basilicas non tene-
rent, et tenerent imperialibus resistendo iussionibus et sic
resistendo, ut uis illa circumcellionum notissima praeualeret, 20
addendo etiam insuper, ut cum donis ecclesiae quos miserat
imperator per Africam euntes turbulentissimis et saeuissimis
seditionibus agitarent, tales in eos leges proferebantur, ut ne
ipsas quidem basilicas quae non erant unitatis, sed a separatis
atque in suo iam schismate constitutis fuerant fabricatae, reti- 2&
21 cf. Optat. III 4
3 patiuntur latronea M ipsi committunt M 5 cercicellionum et
cercicelliones D 6 eet tanta v christianorum Ma 8 et 01». ?
9 Buis MPv 10 additi M 11 indictum EGHI indactum Mv,
cf. II 3, 7 uisnra est EGHI 13 temtauerunt D 14 sunt M
16 acerniora D regibus P 17 cnm om. Dml 18 cepissent Dml
ut uidetur 19 et tenerent om. DM et sic resistendo] ita a 20 nt]
nt ita M notissima circnmcellionum p 21 insuper etiam o 22 tri-
bulentissimis M 23 proferebantnr scripsi proferrentur DPmZ profe-
rentur Pml proferuntur Ma 25 iam om. o
lib. I 11, 18-12, 19
41
nere sinerentur. qua in re iam suas iniurias potestas regia
uindicauit. quid enim ualent iuste possidere inimici iustitiae?
XII. 19. Nec pro eis aliquid promulgasse inuenitur nisi
apostata Iulianus, cui pai et unitas christiaua nimium displi-
5 cebat, quandoquidem ipsa ei unde impie ceciderat religio dis-
pliceret. cui quidem isti Donatistae, sicut iudicum gesta testantur
quibus id quod impetrauerant allegarunt, talibus uerbis sup-
plicauerunt, ut ei fortasse mitius ad idolorum cultum quidam
timore consenserint quam eum isti furore laudauerint. dizerunt
10 enim, quod aput eum sola iustitia locum haberet. quid ergo
aliud dixisse repperiuntur nisi uel christianam sanctitatem non
esse iustitiam, quae aput illum nullum haberet locum, aut
honorem daemonum esse iustitiara, qui aput illura primura
haberet locum? aliorum autem imperatorum leges quam uehe-
15 mentes aduersus eos latae sint quis ignorat? iu quibus una
generalis aduersus omnes, qui se christianos dici uolunt et
ecclesiae catholicae non communicant, sed suis separatis con-
uenticulis congregantur, id continet, ut uel ordinator clerici
uel ipse ordinatus denis libris auri multentur, locus uero ipse
20 quo impia separatio congregatur redigatur in fiscum. sunt et
aliae iussiones generales, quibus eis uel faciendi testaraenta
uel per donationes aliquid conferendi facultas adimitur uel ex
donationibus aut testamentis aliquid capiendi. nam in quadam
causa cum homo nobilis imperatoribus supplicasset, quod soror
28 eius, quae de parte Donati fuerit, cum defungeretur, in nescio
quos communionis suae et maxime in quendam Augustinum
episcopum eorum plurima contulisset, ex illa generali lege
14 cf. cod. Theodos. XVI 5. Cictor Uit. III 8 sqq.
3 promnlgasse quis Ma 5 displiceret] displicent M 7 id] hii F
hi p impetrauerunt EFv 9 furiosi laadauerunt o 10 solum codd.
praeter DP, cf. Petil. II 92, 203 sqq. 11 repperiuntur sic DMPEG
uel om. a 13 qui— locum om. Ma quia P primum Dm2
nullum Dml nnllum non P 14 quam] quae EmlGIv uehementer
Em2FGHv 15 sunt a ignoret Pml 16 christianos se a 17 in
suis B separatim II-. om. G 19 ipsi M multetur M 22 uel
ante per om. M 25 fuerat Ma nescio in o in quos nescio M
42
II. Contra epist. Parmeniani
praeceptum est, ut omnia fratri restituerentur; ubi etiam
circumcellionum mentio facta est, si more suo uiolenter obsi-
sterent, quo genere auxiliorum et amminiculis repellerentur.
sic enim noti, sic multis proeliis probati sunt, ut de his et
supplex imperatoris et imperator tacere non posset. 5
XIII. 20. Quae cum ita sint, cum et diuinis et bumanis
legibus ita damnentur, tanta est tamen mansuetudo christiana,
ut non solum teneant basilicas quas iam praecisi aedificarunt,
sed nec eas omnes reddiderint unitati quas ab exordio unitas
tenuit. et cum ipsi Maximianistas de basilicis ad partem Donati 10
pertinentibus per iudices a catholicis imperatoribus missos
instanter excluserint, tamen a multis locis, quos catholica
ante unitas retinebat, nec ipsorum catholicorum imperatorum
legibus excluduntur. postremo, si quid forte aliquaudo immode-
ratius in eos factum est, ut christianam excederet lenitatem, 15
displicet omnibus frumentis messis dominicae, id est in Christo
laudabilibus christianis, qui siue centenario siue sexagenario
siue tricenario fructu in catholica ecclesia toto orbe succre-
scunt.
XIIII. 21. Quapropter zizania uel paleam catholicae segetis 20
nobiscum copiosissime accusent, sed nobiscum ferre patientis-
sime non recusent. qui enim noluit ante tempus eradicare
zizania et a frumentorum permixtione separare, sinite, inquit,
utraque crescere usque ad messem. et cum inuolucrum
eiusdem similitudinis quaerentibus discipulis explicaret, non 25
ait: "ager est Africa', sed ait: ager autem est hic mundus.
per totum ergo mundum seges ista seminata est, per totum
17 cf. Matth. 13, 23 23 Matth. 13, 30 26 Mattb. 13, 38
2 est facta MP 3 amminiculis sic DMPmlFGH 5 supplex
(suplex D) imperatoris DP supplicatio imperatori fieret (f. i. M) Ma
8 aedificauerunt p 12 instant.es M 15 ot] quod G-r 17 siue sexa-
genario siue tricenario om. M 20 zizaniam M 22 qui enim noluit]
qui noluit (nolunt M) enim MP noluit enim dominus a 23 zizaniam M
permixtione] permaxime M inquid D 24 inuolutum F (mg. uel
inuolucram), MEI 26 autem (8e) om. B est autem M
lib. I 12, 19—11 1, 1
43
superseminata zizania, per totum crescit utrumque usque ad
raessem. numquid aut Donatus fuit maior messorum aut eo
tempore, quo se isti a terrarum orbe separarunt, tempus
messis aduenerat, cum idem dominus, ne alicui liceret inter-
5 pretari quod uellet, apertissime dixerit: messis autem
est f i n i s saeculi, messores autem angeli sunt?
tales enim messores errare non possunt, ut nec frumenta
pro zizaniis colligant nec pro frumentis zizania redigant. isti
autem, cum quasi zizania fugiunt, se ipsos esse zizania demon-
io strarunt, in manifestissimo sacrilegio contra sententiam domini
praedicantes, ut, cum ille dicat: sinite utraque crescere
usque ad messem, isti per tam magnum agrum id est
totum mundum tantummodo zizania crescere, frumenta uero
deminuta et in sola Africa remansisse corrtendant, Christo regi
15 et principi nostro sacrilegam facientes iniuriam. scriptum est
enim: in lata gente gloria regis, in deminutione
autem populi contritio principis. sed iam tempus
est, quantum existimo, ipsa testimonia scripturarum, quae
male interpretando decipiunt imperitos, diligenter attendere
20 et quantum donat dominus secundum intellectum catholicae
ueritatis aperire.
LIBER SECUNDUS.
I. 1. Quae tandem uis nisi caecitas et uanitas animi cogit
liomines clausis ut dicitur oculis tamquam in alterum iacere,
25 quod in eum qui iecit continuo redeat eumque ictu reciproco
5 Matth. 13, 39 11 Matth. 13, 30 16 Prou. 14, 28
1 usque om. P 2 raesor a, cf. Roensch, It.' p. 435 5 est
au'em MPf 7 nec— nec] uel— uel Ma 9 esse] etiam EI, om. FGIl
10 sententias Pml 13 tantummodo om. p 14 diminuta codd. praeter
l)m2P, v 16 diminutione Ma 19 interpretata EI attende M
20 dominus donat 7 21 aperire. Amen DMP Eiplicit liber primus
(■I- I)PH). Incipit (liber add. DMPG) secundus (II- DPIT) D, M (om.
K. 1. pr.), PGHI nulla subscriptio in E, de F nihil adnotatum 24 ho-
minem 7 25 iecit] iaceat M eum qui M
44
II. Contra epist. Parmeniani
affligat intacto illo quem uulnerare uoluerat, sicut isti Dona-
tistae de omnibus fere scripturarum testimoniis faciunt, quae
cum se aduersus nos proferre arbitrantur, uelut ammonere nos
uidentur, quales eos esse ipsa scriptura conuincat? quid enim
facit aliud quod uel pro se uel contra nos Parmenianus putat 5
esse quod scriptum est: uae his qui dicunt quod nequam
esl bonum et quod bonuni est nequam, qui ponunt
lucem tenebras et tenebras lucem, qui ponunt id
quod amarum est dulce et dulce amarum? o stultis-
simam caecitatem! quid enim tam bonum et tam iocundum 10
quam fratres habitantes in unum? quod illi nequam dicunt et
amarum ponunt, qui se ab omnibus fratribus separarunt, dum
uanas suspiciones suas, ne dicam factiosas calumnias, uel non
excitare uel ezcitatas tolerare noluerunt. qui si ueram paleam
odissent et ipsi palea non essent, non propter eam se a tritico 15
dominico per totum agrum id est hunc mundum seminato et
crescente seiungerent.
2. Exclament itaque quantum possunt: uae kis qui dicunt
quod nequam est bonum et quodbonum est nequam.
re8pondemus: 'hoc uerum est' et addimus aliud: uae his 20
qui perdiderunt sustinentiam, dum ponnnt lucem tene-
bras et tenebras lucem. quid enim lucidius promissis dei, qui
temporibus nostris exhibuit quod ante annorum railia prae-
nuntiauit, in semine Abrahae, quod est Christus, benedictionem
omnes gentes habituras, et quid tenebrosius praesumptionibus a>
hominura, qui propter temere obiecta et numquam probata
6 epiat. Partn. Esai. 5, 20 10 cf. Pa. 132, 1 18 epist. Parm.
Esai. 5, 20 20 Eccli. 2, 16 24 cf. Gen. 22, 18
3 aduersum Pa 4 esse post conuincat tr. p 5 quod DMPFH quando
cet. v 9 dulce quod amarum p inamarum M 11 habitare MPEFI
habitare fratres GHv, cf. Pelil. II 104, 239 14 tollcre EFv qui
eij quodsi FGIv uere F 15 paleam Pml propterea MEGHI
trico Dml domiuico tritico p 16 hunc om. p 18 quantumj quod
Iv si EG, om. H 20 respondemus breuiter v 21 perdiderint FH
23 pronuntiauit EFGHI 25 praesumtionibue D promissionibus Pml
lib. II I, 1-3
45
crimina traditomm, quae si uera essent numquam deo prae-
iudicarent quominus quod promisit impleret, perisse dicunt
christianum nomen de tot gentibus in orbe terrarum et in
sola Africa remansisse? et hanc praesumptionem suam lucem
5 dicunt, promissa uero dei iam ipso effectu rerum inluminata
mendaciorum tenebris operire contendunt et insuper aduersus
nos facta sua clamant dicentes: nae his qui ponunt lucem
tenebras et tenebras lucem. itane lux erat Optatus et
eum tota Africa tenebras appellabat, an eum potius esse tene-
io bras tota Africa sentiebat et isti eum lucem uocabant, qui non
ponunt lucem tenebras et tenebras lucem? 'sed displicebaf,
inquiunt, 'Optatus in communione nostra omnibus bonis'. non
ergo eum lucem uocabatis et tamen ei communicabatis. eligite
itaque quid uelitis, aut non obesse in una communione tene-
is bras luci, sed sufficere luci ut tenebras improbet et eas pro
unitate, si expellere non potest, toleret, atque ita non fuisse
causam cur ab innocentibus fratribus, quibus malos certe non
potuistis ostendere, etiamsi uobis cognitos fuisse dicatis, tene-
broso schismatis sacrilegio disiungeremini; aut si non sufficit
20 luci ut improbet tenebras quas eipellere non potest, id est
si non 8ufficit bonis ut improbent raalos quos excludere uel
emendare non possunt, facilius unus Optatus partem Donati
in una Africa notissimus et apertissimus maculanit quam
quilibet Afer traditor tot gentes per orbem terrarum, etsi non
a> dicam falsis criminibus accusatus, tamen, quod impudentissime
negatur, ignotus.
8. Accipientes itaque peraerso corde scripturas non eas
i faciunt obesse nobis, sed sibi, quando ad hoc putant esse
7 epist. Parm. Esai. 5, 20
2 quod] quae FHv, om. M 4 prae9nmtionem D 6 et om. a aduer-
Bum f aduersus nos pott clamant tr. M 8 et alt. om. Gf 9 eum] cum a
totam affricam H totum orbem G-\ tenebras esse M 10 non] nunc
M, om. f 11 displicebant Pml 14 quod MFv 16 coleret Dml
tolleret Pml 17 quibus DMPmlH quoa eet. v 18 etiamsi DMPF si eet.
v (etiam [et EI) ante cognitc-s add. EGHI, post cognitos v) fuisse]
esse M 19 si om. M 20 tenebras post potest tr. Hv 21 si om. MmlF
46
II. Contra epist. Parmeniani
8criptum: uae his quidicunt quod nequam est bonum
et quod bonum est nequam, ne paleam frumenta inter
se tolerent usque ad tempus uentilationis, ut, cum male intel-
legunt: uae his qui dicunt quod nequam est bonum
et quod bonum est nequam, compleatur in eis: uae his 5
qui perdiderunt sustinentiam. si autem intellegant in
eos hoc esse dictum, qui opinantes quod malum est bonum
esse mala committunt uel hi qui talibus laudando atque appro-
bando consentiunt, quae duo genera uno in loco scriptura
commemorat dicens: quoniam laudatur peccator in 10
desideriis animae suae et qui iniqua gerit bene-
dicetur, recte intellegent nec turbabuntur, cum et aput ipsos
inueniuntur mali, nisi quod eos pro Donati parte tolerant quos
pro Christi unitate debuerunt, et per hanc obstinationem ani-
mositatis suae coguntur miseri in schismate suo ferre quos »
norunt, in orbe terrarum accusare quos nesciunt. quisquis
ergo uel quod potest arguendo corrigit uel quod corrigere non
potest saluo pacis uincuio excludit uel quod saluo pacis uin-
culo excludere non potest aequitate inprobat, firmitate sub-
portat, hic est pacificus et ab isto maledicto quo scriptura 20
dicit: uae his qui dicunt quod nequam est bonum
et quod bonum est nequam, qui ponunt lucem tene-
bras et tenebras lucem, qui ponunt quod amarum
est dulce et quod dulce est amarum omnino liber,
prorsus securus, penitus alienus. 25
II. 4. Obiciunt iterum simile aliquid solita caecitate. de
uobis, inquiunt, dicit scriptura: qui iudicat iustum in-
1 epist. Parm. Esai. 5, 20 5 Eccli. 2, 16 10 Ps. 9, 21 21 Esai.
5, 20 26 epist. Parm. 27 Proa. 17, 15
2 ne] non quo M quo a 3 ae non a ad usquc P intelli(-e-P)-
gant MPa 6 perdiderint FH 8 committitur M hij hii P in
eos Ma 9 in uno Fy 11 benedicetur DMPGml benedicitur cet. v
12 et om. MPa 13 inuenientur EmlGI per— partem M parte
donati Gf 14 tolerare debuerunt Ffff 18 saluo pacis uinculo pr.
om. M 19 inprobat (in s. I. mZ) D 20 quo] quod a 24 est alt.
om. M 26 .terum D
lib. II 1, 3-2, 4
47
iustum, iniustum uero iustum, execrabilis aput
deum. cur non ista exeeratio potius in illos cadit, qui
uniuersum orbem terrarum christianum damnare ausi sunt
inauditum, in quo tam ingenti hominum numero sine ulia
s dubitatione fuemnt et sunt ab eorum criminibus innocentes?
hoc ergo modo quod iustum est iudicarunt iniustum, quod
autem iniustum est iudicarunt iustum, cum Optatum Gildo-
nianum, decennalem totius Africae gemitum, tamquam sacer-
dotem atque collegam honorantes in communione tenuerunt.
10 aut si eum corde improbabant, sed pro pace tolerabant, discant
nullius pacitici patientiam malo non consentientem ab ullis
malis posse maculari, atque ita sentiant, in qua perditione
iaceant qui propter falsa siue uera — non enim hoc nunc
quaeritur — crimina Afrorum unitatem spiritus in uinculo
15 pacis non seruant cum orbe terrarum. qui si dicerent: 'nescimus
an sint per tot gentes terrarum transmarinarum boni christiani',
irapudentissime dicerent. deus enim perhibet testimonium fru-
mentis suis, quae per totum agrum seminans quamuis cum
zizaniis a diabolo superseminatis tamen usque ad messem
so crescere praenuntiauit; unde etsi homines ipsos minus nouimus,
esse tamen eos ideo nouimus, quia mentiri deum non potuisse
fide certissima retinemus. cum ergo sacrilega impudentia dice-
rent: 'nescimus utrum sint in cetero terrarum orbe boni
chri8tiani,' uideant qua insania dicere audeant — cotidie enim
25 non dubitant dicere — : 'scimus non ibi esse christianos'. aliud
est utique 'nescimus an sint', aliud 'scimus quod non sint':
utrumque infidele et impium est. sed si detestandus est qui
dicit: 'nescio an uera dixerit deus', quid est ille qui dicit:
'scio quod non uera dixerit dens'?
14 cf. Eph. 4, 3
1 est apud Ma 6 iniuatum iudicarunt Gf quod autem (et quod P)
— iustum om. Ma 13 nunc om. GH quaeritur nunc t> 18 semi-
namus M seminata v 21 esse bonos tamen ideo nouimus eos EI
22 dicant EGI, c/. p. 23, 8 23 orbe terrarum MGIv 24 enim
om. DP 25 pr. non om. H dubitabant M ibi non M 26 utique}
enim M 27 et infidele et .-- 28 quid] quis Ma
48
II. Contra epist. Parmeniani
5. Certe arbitror quod neminem istorum offendere debeo, si
Donato deum praeposuero. quantumlibet enim ament Donatum,
plus timent deum; postremo, quantum ipsi ament Donatum,
nos nouimus quia solus deus uerax est, omnis autem
homo mendax. Christus ergo, qui super omnia deus est 5
benedictus in saecula et qui uerissime de se ipso dixit:
ego sum ueritas, cum serui eius ab eo quaererent, utrum
uellet eos ire et colligere zizania, sinite, inquit, utraque
cre8cere usque ad messem, Donatus autem dicit zizania
quidem creuisse, frumenta uero esse deminuta. eligant isti 10
cui credant. Christus id est ueritas dicit: ager est hic
mundus, Donatus autem dicit agrum dei solam Africam
remansisse. eligant cui credant. Christus id est ueritas dicit:
in tempore messis dicam messoribus: colligite
primum zizania et exponit dicens: messis est finis 15
saeculi, Donatus autem dicit per piaecisionem partis suae
ante messem a frumentis zizania separata. eligant cui credant.
Christus id est ueritas dicit: messores angeli sunt,
Donatus autem dicit se atque collegas suos hoc fecisse ante
messem quod ille dixit angelos in messe facturos. eligant cui 20
credant. certe christianos se dicunt: Christum eis Donatumque
proponimus. si uerba dant Christo, cor autem Donato, consi-
derent qui sint. ego parco, non inuehor, non exaggero, dolorem
meum melius premo quam promo. si autem dicunt se Christo
dare cor suum, Christo ergo credant dicenti quod per totum 25
mundum et filii regni crescant et filii maligni, non Donato
dicenti quod per mundum filii maligni tantummodo creuerint,
filii autem boni usque ad solam Africam deminuti sint. quodsi
4 Rom. 3, 4 5 Rom. 9, 5 7 Ioh. 14, 6 8 Matth. 13, 30 11 Matth.
13, 38 14 Matth. 13, 30 15. 18 Matth. 13, 39 26 cf. Matth. 13, 38
3 quantumlibet v 7 uia et ueritas EFI uia et (on. v) ueritas et
uita GHv 10 esse om. M diminuta Ma 12 in sola africa Ma
16 per om. Mml partis] patris D 17 separari Ma 18 sunt angeli
FHf 22 praeponimus F qui (quid EGl) siut cousiderent MPa
27 per totum mondum EGv creuerunt EFGv 28 diminuti Ma
sunt MFGHIv quodsi] qui si M
v
lib. II 2, 5-3, 6
49
Christo credunt, non iam dicimus cura ecclesiis orbis terrarum,
sed cum ipso euangelio pacem habeant, quod ab igne se conser-
uasse mendacitflT iactitant, quia factis non probtnt.
III. 6. Iam illud quo pertinet quod idem Parmenianus ei
s propheta Esaia nobis obiciendum putauit: numquid non
ualct manus domini salnos facere aut grauatiit
aurem ne exaudiat? sed delicta uestra distingunt
inter medium uestrum et dei, et propter peccata
uesira auertit faciem a uobis ne misereatur. manus
10 enim tiestrae sangnine coinquinatae sinit et digiti
uestri in peccatis; labia autem uestra locuta sunt
iniquitatem et lingna uestra iniustitiam medita-
tur. nemo loquitur iusta nec est iudicium uerum.
confidunt in uanis et locuntur inania, quia par-
15 tnriunt dolorem et pariunl iniquitatem. oua aspi-
dum eruperunt el telam araneae texunt, et qui eral
de ouis illis manducaturus conterens inuenit oli-
dum et in ipso basiliscum. tela eorum non erit ad
uestiendum neque se operient de operibus suis.
so opera enim illorum opera iniquitatis, pedes aulem
eorum ad nequitiam currunt ueloces ad effunden-
dum sanguinem, et cogitationes eorum cogitationes
insipientium. contritio et miseria in uiis eorum,
et uiam pacis non cognouerunt? quos isto loco scrip-
» tura describit, ubicumque fuerint etiam inter bonos non obsunt
bonis, sicut non obest palea frumentis, donec ueniat dominus
areae ferens uentilabrura in manu sua et mundet aream suam,
5 epist. Parm. Esai. 59, 1—8 27 cf. Matth. 8, 12
2 habent M 8 mendaciter om. p iactant M quia] quod MFG-j
■ approbant M 5 profeta D 6 adgrauauit M 7 ne] ut H ut non v
distingunt ne DMPGl 12 meditantur Dml 18 nec] non o 14 lo-
cuntur sic DMPEFG inania (xtva) DP inania uel uana M uana FGHv
mala EI 16 ruperunt Dm2EmlHmlI, cf. p. 51, 10. 14. U3 telag M
areneae F teiuerunt MmlPmlEGI 18 ergo eorum MEmZFGHo
21 illorum M 28 miseria] infelicitas EI 25 etiam] et EI, om. GHv
26 uenia Dml 27 et] ut a
U, Anganl. c. Don. I. 4
50
II. Contra epist. Parmeniani
frumenta recondat in horreum, paleam uero comburat igni
inextinguibili; sicut non obfuit bonis tanta multitudo scelera-
torum, quod per Ezechielem prophetam didicimus, illis uide-
licet qui gemebant et maerebant facinora populi quae fiebant
in medio eorum. unde, quia eos corrigere non poterant nec 5
ab unitate populi dei se ullo modo separare debebant, pro
merito innocentissimae tolerantiae suae signari meruerunt et
in illorum perditorum uastatione atque interitu liberari. uerum-
tamen isti qui haec catholicis obiciunt cur non se respiciunt,
quorum et cateruae gregum furiosorum huc atque illuc armatae 10
ferro ac fustibus uolitant et tam crebris ubi potuerint stra-
gibus nequaquam in tanta immanitate satiantur, ubi per busta
cadauerum eorum cum feminis, quae cum illis passim com-
mixtae contra ordinem rerura diuinarum et humanarum diebus
ac noctibus euagantur, tanta feruet ebrietas, ut inde insaniam u
cotidianam non solum alios insectandi, sed etiam se ipsos
praecipitandi concipiant? horum pedes ad malitiam non currunt
nec ueloces sunt ad effundendum sanguinem? ab istis non
recedit iudicium, qui sibi etiam iniustissimas licentias inordi-
natae potestatis usurpant? istis non fiunt tenebrae, dum 20
sustinent lumen in falso martyrio? nonne in media nocte
ambulant et per diem, quandoquidem dicit apostolus: qui
inebriantur nocte sunt ebrii? nonne isti cadunt in meri-
die quasi media nocte? quod quidem omnium haereticorum
est, qui rem manifestissimam in luce omnium gentium consti- 2!>
tutam uidere non possunt, extra cuius unitatem quidquid
4 cf. Ezech. 9, 4 17 cf. Esai. 59, 7 19-21 cf. Esai. 59, 9
22 I Thess. 5, 7 23 cf. Esai. 59, 10. Hiob 5, 14
1 recondit Pml 3 quod (qui PmT) per ezechielem (iezechielum D)
prophetam didicimus (dicimus D) DP (cf.De bapt. II 1, 2 quod etiam nos
in scripturis sanctis didicirous) qui per ezechielem (ezechihelem F iezechi-
elem MH) prophetam dicti sunt Ma 9 despiciunt M 10 et om. Ma
12 in] tamen o 17 malitiam] malum f 19 qui sibi] quis M 20 isti M
21 sustinent (avojitvouot, cf. Roensch, It. 1 p. 381) DP non ualent susti-
nere Ma in alt.] isti in 7 22 et] etiam Ma 23 nonne] non M
cadunt] palpant 24inmediaa 25 constituta jtf 26 quicquid MGHI
lib. II 3, 6—7
51
operantur, quamuis magna sollertia et diligentia fieri uideatur,
tam illis nihil prodest aduersus iram dei, quam nec aranearum
telae possunt defendere a frigore.
7. Quid ergo de hoc prophetico capitulo ponunt quod in
5 ipsos retorqueri non possit nisi forte de ouis aspidum, quorum
multum meminerat dictator ille sententiae plenarii concilii
trecentorum decem, cum ex uniuersis prouinciis Africae con-
uenerunt? hoc certe nunc si uiueret Parmenianus non diceret
nec ex propheta Esaia poneret aduersus nos: oua aspidum
io eruper unt. respiceret enim adiunctum collegio suo Felici-
anum Mustitanum et Praetextatum Assuritanum, quos ex numero
damnatorum quasi bono pacis, non tamen Christi sed Donati,
uelut integros denuo receperunt, qui et erant oua aspidum et
eruperant. sic enim eos describunt trecenti decem plenarii
15 concilii ore ueridico, sicuteorumgestaetiamproconsularibus
gestis allegata testantur. haec enim certe concilii eorum uerba
sunt: licetenimuiperei seminis noxios partus uene-
nati uteri alueus diu texerit et concepti sceleris
nda coagula in aspidum membra tardo se calore
20 uaporauerint, tamen conceptum uirus euanescenti
umbraculo celari non potuit. nam etsi sero publi-
cum facinus et parricidium suum feta scelerum
uota pepererunt. haec oua aspidum iam eruperant iamque
horribilia et male olentia cum uenenosis fetibus erant ab
«5 eorum communione proiecta, sed erat intus Optatus basiliscus,
qui nutu quodam regali, quo inter serpentes excellere dicitur,
9 epist. Parm. Eaai. 59, 5 14. 17 Sententia concilii Bagaiensis,
cf. De bapt. n 12, 17
1 solertia DMP 2 tam] tamen a quam] quos JPf 4 prophe-
tico] proprio M in ipsis DMP 6 mnltura DP multo M ante
mnltum H multo ante cet. v illae P illius v, ut legitur Cresc. III
19, 22 7 cum ei] qui cum a 8 nunc om. Ma 9 Isaia propheta v
aduersum B 11 asuritanum M 15 gesta om. a 16 enim om. G-r
certe om. M 18 aluus v 19 uda] uta D ut MPEGHI, om. F
coaugnla Pml 20 conceptu9 P euanescenti D (ti m ras. ml), P
euanescente Ma, cf. Cresc. IIII 2. 2 21 celare F 23 iam om. 8.
24 faetibus DM 26 quondam MF
4«
52
II. Contra epiet. Parmeniani
etiam proiectos aspides reuocaret. aut si haec pro pace non
obsunt, quid catholicis obiciunt quos conuincere nequiuerunt,
cum ipsi receperint quos ore proprio damnauerunt? si haec
pro pace non obsunt, obsunt tamen pro pace Donati, cui
multum fauetur in iniuriam pacis Christi, pro quo sacrilegio 5
quidquid corporalibus molestiis patiuntur ammonitio dei est
cauendae damnationis aeternae. nam ipsi uere sanguinem non
solum corporaliter per furias circumcellionum, sed etiam
spiritaliter fundunt, qui orbem terrarum, si possint, rebaptizare
conantur. aut si solus ille sanguinem fundit, qui carnem mor- iu
talem uel uulnerat uel uulnere perimit, ille autem non fundit,
qui seductas animas sacrilegio schismatis perimit, quare in
schismaticos suos Maximianistas per eandem plenarii concilii
sui sententiam talia dixerunt: ueloces pedes eorum ad
effundendum sanguinem, cnm ab eis constet corporaliter 15
neminem occisum, neminem uulneratum, sed insuper eos ab
istis multa perpessos, cum de basilicis per iudiciarias pote-
states excluderentur? qualia multis ante separationem Maxi-
mianistarum, cum in uno pariter essent, multa fecerunt, eis
qui priora ex parte Donati schismata fecerant. cui enim umquam 20
schi8matico suo pepercerunt, qui sibi ab orbe terrarum, cuius
ipsi schismatici sunt, nimis impudenter parci uolunt, cum a
sola ipsa uera unitate iustissime schismata puniantur, si eo
modo ista punienda sunt?
IDX 8. Et illud quedscriptum est: secundum principem »
populi sic et ministri ipsius, et qualis rector est
ciuitatis tales et inhabitantes, si intellegerent quo
14 Esai. 59, 7 25 epist. Parra. Eccli. 10, 2
1 proiectas c 3 receperunt M damnauer («fej Dml 4 non
obeunt Christi Iv tamen] enira M pace] parte M 5 in om. M
6 qnicqnid codd. praeter PF 7 non solura corporaliter post circum-
cellionum tr. M 9 quid M possent EFI possunt MGHv 10 car-
nera mortalem post oulnerat tr. M 11 uulnere] uulneratam Ma
12 perimit] occidit o 18 multis om. Ma 19 in unum ? 26 est
rector MEFGI 27 et om. Hv inhabitantes in ea M
lib. II 3, 7-4, 8
53
pertinet, nec nobis obicerent nec ipsi uana iactantia superbjrent.
nos enim, ut hominum spem, quae in solo deo tuta recteque
secura est, non in hominibus collocemus, quoniam scriptum
meminimus: maledictus qui spem suam ponit in
shomine, non intellegimus hoc loco principem populi et
rectorem ciuitatis episcopum significari; non ideo, quia non
possumus innumerabiles sanctos in catholica episcopos intueri,
sed ne cuiusquam ut dixi spes hominis in homine collocetur
et, si ei forte contingat in ea uiuere ciuitate, ubi non sit bonus
io episcopus, arbitretur impune se malum fieri, usurpans ad defen-
sionem suam tam peruerse intellectam istam scripturam quam
peruerse ab istis intellegitur, et dicens ideo se bonum esse
non posse, quia secundum principem populi sic et
ministri eius, et qualis rector est ciuitatis tales
15 et inhabitantes. contradicitur enim huic errori ueritatis
ore dicentis: quae dicunt facite, quae autem faciunt
facere nolite. dicunt enim et non faciunt. habentes
itaque plebes tales episcopas, qui bona dicant ex cathedra
Moysi et ea quae dicunt non faciant ex pestilentia sua, si illi
ao faciant ea bona quae dicunt et non faciant mala quae faciunt,
sicut praecepit dominus, nonne satis indicant non ita intel-
legendum principem populi et rectorem ciuitatis quomodo isti
intellegunt, quia possunt esse populi boni et ubi fuerint epi-
scopi mali, sicut potuit esse populus malus ubi fuit Moyses
25 princeps et rector bonus? errantes enim in uerbis sanctarum
scripturarum et, sicut dicit apostolus, non intellegenteB
neqne quae loquuntur neque de qnibus affirmant,
4 Hier. 17. 5 13 Eceli. 10, 2 16 Matth. 23, 3 18 cf. Matth.
23, 2 19 cf. Ps. 1, 1 26 I Tim. 1, 7
2 spe Pml 7 possimus Flff catholica fide (sede G) B 8 collocetnr in
homine o 9 forte ei MPa 1 1 intellectam om. 8 12 bonnm] hominum Dml
13 qui Dml 14 et om. M est rector MEFI est om. H 15 et om. Mv
17 nolite facere v 18 dicant ex dicunt Dml dicunt Pa 19 faciunt MPa
on illae? 20 faciunt ea qnae bona dicunt M dicant Pml faciant]
faciuntitf facianteamalaCffo 21 praecipitiito istaDmJ intelligendum
esse v 23 quia possunt] possnnt enim Ma et om. Ma 27 locuntur PEG
54
II. Contra epist. Parmeniani
ipsi potius secundum peruersitatem intellectus sui magnas
patiuntur angustias, cum eis dicitur: 'ergo qualis fuit Optatus,
talis fuit et plebs Thamugadensis; et si communione sacra-
mentorum, sicut dicitis, contaminantur et illi qui facta mala
improbant, etiam illa quae pro pace tolerant unitatis, tales 5
estis et uos omnes, qui et illi collegae uestro et iltf plebi
communicastis, cum illum tota Africa Gildonis satellitem
manifesto gemitu declararet*. quem propterea saepe nomino,
quia ita manifestus apparuit, ut ubicumque fuerit nominatus
nullus se ignorare respondeat. 10
9. Nam ipsi respiciant et recordentur quam multos inter se
similes habeant, quorum par malitia est, sed impar notitia,
et aliquando ueniant ad ueram sententiam istorum uerborum
et intellegant unum populi principem dominum nostrum Iesum
Chri8tum, cuius ministri sunt boni, et ipsum rectorem ciuitatis u
illius Hierusalem, quae est mater nostra aeterna in caelis. cuius
rectoris dignitati congruunt habitantes non ad aequalitatem, sed
pro modo suo, quia dictum est*ejs:*-sancti eritis, quoniam
et ego sanctus sum, securrdum"-*quandam scilicet imaginis
similitudinem, in quam transformamur de gloria in glo- 20
riam tamquam a domini spiritu munere illius, qui nos facit
conformes imaginis filii sui. est et alterius mali populi diabolus
princeps et rector eius ciuitatis, quae mystice Babylonia dicitur,
quoniam principes et rectores tenebrarum harum id est pecca-
torum ipsum et angelos eius apostolus Paulus appellat, et 25
illius ministri similes eius sunt, quia transfigurant se in mini-
16 cf. Gal. 4, 26 18 Leu. 11, 45 20 II Cor. 3, 18 22 cf. Rom.
8, 29 . 23 cf. Apoc. 17, 5 24 cf. Eph. 6, 12 26 cf. II Cor. 11, 14—15
3 fuit et f et fuit G fuit DPFH cetera plebs fuit M 4' fac"-
tam Dml 5 etiam illa quae] et (etiam G) illi qui ea EGI et illi
qui etiam ea c 6 uestro om. g 7 communicatis Pml 8 decla-
maret EI 10 eum se EI 12 habent M 16 ierusalem BFf hirusalem M,
per compend. GH in caelis aeterna p 17 dignitatis l'ml 18 quoniam
et] quia M 20 in qua HI 24 quoniam] quem o principem Ma
rectorem MGHIv 25 et pr. om. M apostolus Paulus appellat] appellat
apostolus M apellat P 26 eius Dv eis G ei cet. qui M
v
lib. II 4. 8-5, 10 55
stros iustitiae, sicut ille in angelurn lucis. et inhabitantes
rectori pessimo in factis similibus congruunt. sed istornm
populorum atque ciuitatum tunc erit aperta separatio, cum
ista messis fuerit uentilata; quod donec fiat omnia tolerat
s dilectio frnmentorum, ne, dumgranapaleampraeproperefugiunt,
a consortibus granis impie separentur.
V. 10. Quid igitur iam ualet ad causam quod isti nobis
obiciunt, quia per Esaiam dicit dominus de malis sacrifica-
toribus: facinerosus qui sacrificat mihi uitulum
10 quasi qui canem occidat, et qui ponit similaginem
quasi sangninem porcinum, et qui offert thns in
memoria quasi blaspkemus? haec omnia multo con-
gruentius de illis dicuntur, qui contra ecclesiam dei toto sicut
promissa est orbe diffusam altare sui schismatis erexerunt;
15 quod eos sacrilegium omnes inuoluit, et quilibet ubilibet offert
sacrificium tali corde uel factis, ut haec audire mereatur,
perniciem sibi infert, non illis bonis qui secundum prophetam
Bzechielem gemunt et maerent peccata et iniquitates quae
fiunt in medio eorum, quamuis non se inde corporaliter separent;
so unicuique enim tribuit dominus secundum cor suum. nam si
primis temporibus non obfuerunt mali sacerdotes uel collegis
bonis, sicut fuit Zacharias, uel popularibus bonis, sicut fuit
Nathanahel in quo dolus non erat, quanto magis nihil obest
in unitate christiana episcopus malus uel coepiscopis bonis
9 epist. Parm. Esai. 66, 3 18 cf. Etech. 9, 4 20 cf. Ps. 19, 5
22 cf. Luc. 1, 5 23 cf. Ioh. 1, 47
8 per — sacrificatoribus] de malis sacrif. dom. per esaiam (ysaiam I
Isaiam v) prophetam (om. v) dicit '9 facinorosus eodd. praeter Dml
10 ponit om. a 11 quasi qui DmZ tus F in raemoria (-am F)
quasi blasphemns] quasi qni benedicat uitulo (idolo I) EI 14 orbe post
toto tr. M 16 haec ut EGHv 17 post bonis add. v: qui accipiunt
ab eis sacramenta eadem prophetam om. M 18 iezechielem DMPGH
ezechihelem F et iniquitates om. a 20 deus EI deus tribuit v
22 zacharias fnit M bonis alt. om. a fuit alt. om. M 23 natana-
hel Dml nathanael MP? obesse potest M 24 bonis om. MPEFI
56
II. Contra epist. Parmeuiani
uel laicis bonis, cum iam ille sacerdos in aeternum secundum
ordinem Melchisedec et pontifex noster sedens ad dexteram
patris interpellat pro nobis, qui traditus est propter delicta
nostra et resurrexit propter iustificationem nostram.
nec illud ergo bonis obest, sed offerentibus malis, quod ueris- »
simedictum est: dona iniquorum non probat altissimus.
non enim dixit: 'dona eorum qui pro pace iniquos tolerant non
probat alti88imus', cura tamen nec isti ea quae obiecerunt
probare potuerint eo tempore quo schisma fecerunt. alioquin
illis exclusis istos hereditas Christi toto orbe diffusa in com- 10
munione catholica detineret.
VI. 11. Sacrificia, inquit, impiorum execratio est
domino; etenim inique offerunt illa. iam supra
responsum est quia non est iniquus Christus, qui pro nobis
se ipsum obtulit et noster in caelo mediator est, quo suam tt
ecclesiam gubernante bonis mali non oberunt qui uel ignorantur
uel pro pace tolerantur, donec ipse ueniat ac separet praemissis
messoribus a messe zizania et uentilabro paleas a frumentis.
quamquam isti, quod saepe dicendum est, falsa crimina obie-
cerint, quae si etiam uera essent bonorum caritati pro unitate »
in unitate omnia toleranti nihil nocerent, si ea forte etiam
cognita iudicibus ecclesiasticis persuadere non possent. sacrificia
ergo impiorum eis ipsis oberunt qui offerunt impie. nam ununi
atque idem sacrificium propter nomen dei, quod ibi inuocatur
et semper est sanctura, tale cuique fit, quali corde ad accipi-
endum accesserit; qui enim raanducat et bibit indigne,
iudicium sibi manducat et bibit. non ait 'aliis', sed
1 cf. Hebr. 7, 17 2 cf. Hebr. 6, 20 cf. Rom. 8, 34 3 Rom. 4, 25
6 Eccli. 34, 23 12 epist. Parm. Prou. 21, 27 15 cf. I Tim. 2, 5 17 cf.
Matth. 13, 80 18 cf. Matth. 3, 12 20 cf. I Cor. 13, 7 26 I Cor. 11, 29
1 bonis om. GHv in aeternnm om. Hv 2 melchisedech MFHf
5 ergo om. ■■ 8 obitiunt M 11 retineret a 13 iniqui M illa] ea M
15 optulit MF 17 hac P promissis Pml 20 si uera etiam PF
etiam si uera GHv etiam om. EI uera om. M 21 in unitate om. M
forte ea M 22 persuaderi a 24 domini a ibi om. p 25 sanctum
est f et tale <x 26 acceserit Bml 27 non ait— alt. bibit om. EGH
lib. II 5, 10-7, 13
57
'sibi'. qui ergo digne manducat et bibit, gratiam sibi manducat
et bibit. illi ergo uideant utrum digne manducent, qui inter
tam multos parentes et filios, maritos et uxores, inter tam
multos, quod est potissimum, dei heredes et Cbristi coheredes
5 toto orbe diflusos nefario schismate diuiserunt, cum possent
utique, si boni essent et uere malos arguerent, fructuose tolerare
pro pace Christi quae perniciose tolerant pro parte Donati.
VII. 12. In Exodo, inquit, scriptum est: sacerdotes autem
qui accedunt ad dominum deum sanctificentur, ne
10 forte derelinquat eos dominus, et iterum: et cum acce-
dunt ministri ad altare sancti, non adducant in se
delictum, ne moriantur, et illud in Leuitico: homo qui
kabuerit maculam et uitium non accedat offerre dona
deo. bene quod de ueteribus libria testimonia ista proponunt.
15 dicant ergo mihi, cui sancto secundum salutem spiritalem
obfuerit uel in sacerdotibus uel inter populum constituto malus
aut maculatus sacerdos. ubi erat Moyses et Aaron, ibi murmu-
ratores sacrilegi, quos deus semper a facie sua perdere mina-
batur; ubi erat Caiphas et ceteri tales, ibi Zacharias, ibi Simeon
so et ceteri boni; ubi Saul, ibi Dauid; ubi Hieremias, ubi Esaias,
ubi Danihel, ubi Ezechiel, ibi sacerdotes mali et populi raali;
sed sarcinam suam unusquisque portabat
13. Omitto dicere quam scelerata superbia dicatur neminem
esse inter collegas suos uel se ipsum non esse cum aliqua
4 cf. Rom. 8, 17 8 epitt. Parm. Ex. 19, 22 10 Ex. 80, 20-21
12 Leu. 22, 21 23 cf. epist. Pann.
1 qnid Dml manducat digne v 2 qui] quod DmlM 8 tam pr.
PHv, om. cet. et filio» et GI tam ait. om. M 4 potentisiimura
Emll patentiisimum Hv 6 arguere et F tolerare] tollerarent M
7 parte] pace Gv 8 autem om. F-j 10 et aJt. om. Ff mi-
niitri ad altare accedunt -; 11 eancti om. Ma 13 dona offerre MPFy
14 quod] quidem v ieta testimonia v 16 offuerit MP in populo M
18 et sacrilegi F a facie lua «emper MPa 19 aymeon BMEGHI
20 et] ibi Pml hieremiaa P iheremias E ieremias cet. v 21 daniel
MPGHIv iexechiel DMEGH 23 dicant p 24 ipioa 0 non
esse om. v
58
II. Contra epist. Parmeniani
macula et uitio non membrorum, sed quod peius est morum.
quod ubi agere cum eis coeperimus, respondent interesse qualis
sit macula et quale uitium, quasi scriptura discreuerit quae
ait: homo qui habuerit maculam et uitium non accedat
offerre dona deo. nullamne maculam et uitium habuit non s
dico Optatus, sed ipse Parmenianus aut ipse Donatus? sed
tanto isti amore hominum caeci sunt et corde impudico adul-
teros mentis suae uni legitimo uiro coaequare non dubitant,
ut quod de solo domino Iesu Christo dici potuit etiam in
Donato perfectum fuisse contendant. quis dabit oculis meis 10
fontem lacrimarum? quis congruus huic sceleri gemitus
concusso pectore exprimitur? sed interim attendant utrum
saltem Optatus habuerit aliquam maculam aut aliquod uitium;
non usque adeo caeci sunt, ut et istius uitam omnino imma-
culatam et omni uitio carentem fuisse respondeant. cur ergo is
accedebat offerre dona deo et ab eo ceteri coniunctis manibus
accipiebant, quod maculosus et uitiosus obtulerat? attendant
in ceteris suis utrum nulla sit macula ebriositas, sed prius
legant quibus sceleratis ebriosos apostolus Paulus adiunxerit;
utrum auaritia nulla sit macula, quam idem apostolus sic 20
detestatur, ut idolorum comparet seruituti.
14. Qui autem rectissime sapiunt, intellegunt quemlibet
hominum, quamuis iam pro consortio societatis humanae non
absurde dici possit iustissime uiuere, non posse tamen esse
sine aliquo uitio, quamdiu caro concupiscit aduersus 25
spiritum, spiritus autem aduersus carnero, et: qui
4 Leu. 22, 21 10 Hier. 9, 1 19 cf. I Cor. 5, 11. 6, 9—10
21 cf. Eph. 5, 5 25 Gal. 5, 17 26 I Ioh. 3, 9
2coeperimusanteagere«r.af respondebunt (?f 3 sitposi uitium tr. Hv ,
om. MPEFGI 4 uitium aut maculam M 5 dona offerre MPFH^ deo
offerre dona G et] aut M habuit et uitium a 9 domino nostro codd.
praeterDMP 12 eiprimetur F-f 13 aliquid F, om. GHv 14 et om. a
15 respondendum Pml 16 dona offerre FHf deo offerre dona G ceteri
post manibus tr. M 17 optulerat MPEH 18 ceteris collegis suis Gf
pius M 19 adinnierit apostolus (om. Paulus) B adiunierat M 21 com-
parat P 22 quamlibet P 26 post carnem tn D haec leguntur e margine
archetypi inlata : TJtrum que ab apostolo iohanne dictum est, eadem in mg.Pm2
lib. H 7, 13-14
59
natus est ex deo non peccat, et: si dixerimus quia
peccatum non habemus, nos ipsos seducimus et ueri-
tas in nobis non est. quamuis enim, in quantum ex deo
nati sumus, non peccemus, inest tamen adhuc etiam quod ex
5 Adam sumus, quia nondum est absorta mors in uictoriam,
quod etiam in corporum resurrectione promittitur, ut omni
modo beati et immaculati et incorrupti simus qui iam secundum
tidem filii dei sumus, sed secundum speciem nondum
apparuit quod erimus. nondum enim re, sed spe salui
10 facti sumus. spes autem quae uidetur non est spes.
quod enim uidet quis, quid sperat? si autem quod non
uidemus speramus, per patientiam eispectamus. quam-
diu autem per patientiam exspectamus redemptionem corporis
nostri, non audeamus nos dicere carere omni uitio, ne ipsa
15 superbia sit immanissimum uitium, et euigilemus aliquando
atque uideamus in sacerdotibus illius temporis, cum corporalia
uitia uitabantur, illum praefigurari, qui cnm esset deus factus
est homo propter nos, solus uere agnus immaculatus et
sacerdos sine uitio. ideoque et tunc sacerdos solus intrabat
20 in sancta sanctorum, populus autem stabat foris, sicut nunc
ille sacerdos post resurrectionem intrauit in secreta caelorum,
ut ad dexteram patris interpellet pro nobis, populus autem
cuius ille sacerdos est adhuc foris gemit. uam cum episcopo
intus est populus et orat cum illo et quasi suscribens ad eius
1 I Ioh. 1, 8 5 1 Cor. 15, 54 6 cf. I Cor. 15, 52 7 cf. II
Cor. 5, 7 8 I loh. 3, 2 9 Rom. 8, 24-25 13 cf. Rom. 8, 23 18 cf. I
Petr. 1, 19 19 cf. Leu. 16, 2. 34. Hebr. 9, 7. cf. Pet.il. II 105, 241
2 nosmet M^ 3 enim om. M 6 nati sumus FOy ■ est absorta
DPH absorta (absorpta Fv) est MFGf nictoria MEGHI 6 ut]
et M omni modo] omnino EFv 8 speciemj spem EGHI 13 autem
expect. per pat. corp. nostri redemptionem p redemtionem D 14 au-
denius M dicere carere nos •» omnino M 15 sit om. Pml et
euigilemus] euigilemus igitur Gf 18 propter nos homo f uerus Gf,
om. H 19 et om. M 21 resurrectionem suam Gf 22 interpellat Pml
23 ille cuius M episcopus F episcopus solus Gv epo sanus H
24 subscribens MPa
60
II. Contra epist. Parmeniani
uerba respondet 'amen'. usque adeo tunc, quando sine ulla
macula et sine ullo uitio, quia non poterant animi, sacerdotum
corpora quaerebantur, solus ille praefigurabatur, non isti superbi
et impii, qui fornicante anima non zelant sponso, sed eis se
audent ostentare pro sponso. 5
VIII. 15. In euangelio, inquit, scriptum est: deus pecca-
tores non audiet; sed si qnis dominum coluerit et
uoluntatem eius fecerit, illum audiet. et hic absoluta
responsio est. si enim duo simul orent, unus peccator et alter
qui dominum colit et uoluntatem eius facit, nimirum illum 10
audit, illum non audit. quid sibi ergo uult hoc testimonium
uel quomodo pro se arbitrantur esse proferendum, cum his
uerbis raaxime securi fiant inter malos boni nec ulla causa
corporalis separationis eiistat, ut nefario schismate homines
etiam a bonis per spiritalem discordiam separentur, quando- 15
quidem possunt et mali inter bonos non exaudiri propter
infidelitatem suam et boni inter malos exaudiri propter fidem
suam? deus enim qui cordis inspector est non errat, ut
alium pro alio uel eiaudiat uel repellat an propterea dicunt
haec, ut intellegatur episcopus malus non eiaudiri, cum pro 20
populo rogat? qnod etsi ita esset, non ideo tamen populus, si
bonus atqne fidelis est, sollicitus esse debet. securos enim
illos facit illa scriptura quae ait: fratres, haec scribo uobis,
ut non peccetis; et si quis peccauerit, aduocatum
2 cf. I Macb. 4, 42 6 epist. Parm. Iob. 9, 31 18 Prou. 24, 12
28 I Iob. 2, 1—2
2 nllo om. OHv 4 fornicante anima scripsi fomicantem animam
codd. v celant E eis (»". e. sectatoribua suis) scripsi ei codd. v
cf.p. 58, 7 adulteros mentis suae uni legitimo uiro coaequare non dubitant
audent se F v 6 peccatorem M H, cf. p. 63, 5 1 audit MPa deum n
colit p 8 facit a illum] hnnc -f audit Ma haec p 10 deum o
11 et ante illum add. f ergo sibi v 12 pro se om. F 14 sepa-
rationis corporalis M 15 spiritalem] talem Ma 16 non eiaudiri—
malos om. a propter — exaudiri om. M 20 hoc Mm2$ malus
episcopus v 22 deberet p 23 illa om. GHv
lib. II 7, 14-8, 16
61
habemus ad patrem Iesum Christum iustum, et ipse
est propitiatio pro peccatis noatris. quam ueraci et pia
humilitate dictum sit audiant, si habent aures unde audiant.
Iohannes enim dixerat: haec scripsi uobis, ut non peccetis.
5 si ita sequeretur ut diceret: 'et si quis peccauerit, aduocatum
habetis ad patrem Iesum Christam iustum, et ipse est propi-
tiatio pro peccatis uestris', se ipsum a peccantibus quasi
segregasse uideretur, ut iam non ei opus esset propitiatio
quae fit per mediatorem sedentem ad deiteram patris et inter-
10 pellantem pro nobis. quod utique non solum superbe, sed etiam
falso diceretur. si uero etiam ita diceret: 'haec scripsi uobis,
ut non peccetis, et si quis peccauerit, mediatorem me habeti3
ad patrem, ego exoro pro peccatis uestris', sicut Parmenianus
quodam loco mediatorera posuit episcopum inter populum et
u deum, quis eum ferret bonorum atque fidelium christianorum,
quis sicut Christi apostolum et non sicut antichristum intue-
retur? et tamen isti lacus detriti fumosam istorum superbiam
ferunt et spiritum sanctum continere non possunt, ut seruent
unitatem spiritus in uinculo pacis et in omnibus orationibus
20 suis de uno mediatore securi sint.
16. Horaines enim omnes christiani inuicem se commendant
orationibus suis. pro quo autem nullus interpellat, sed ipse
pro omnibus, hic unus uerusque mediator est, cuius typus
quoniam praefigurabatur in sacerdote ueteris testamenti, nullus
25 et illic inuenitur orasse pro sacerdote. Paulus autem apostolus,
quamquam sub capite praecipuum membrum, sed tamen quia
9 cf. Rom. 8, 34 14 cf. epist. Parm. 17 cf. Hier. 2, 13 19 cf.
Eph. 4, 3 20. 23 cf. I Tim. 2, 5 26 cf. Eph. 4, 15. Rom. 12, 5
1 ad] aput Gml apud MPEGm2I 2 quam] hoc quam Gf 3 sitj
est et s. script. sit F 4 dixit Ma scribo 3fB, c/. lin. 11 5 ita-
que 3 ut! et 7 6 babctis me M aput G apud KI Iesum
Cbristnm iustum om. M est om. FH 8 propitiatione FG^ 11 di-
ceretur] diceret Gf etiam om. a ita etiam M 13 apud EI et
ego f parmeniano Pml 14 episcopum post loco tr. M 16 apo-
stolum christi MPa 17 isti om. a fumusam Fml, add. aquam Ff
20 sunt Pml 24 ueteri Dml 25 et om. MPa
62
II. Contra epist. Parmeniani
membrum est corporis Christi et nouerat non per figuram in
interiora ueli ad sancta sanctorum, sed per expressam et red-
ditam ueritatem in interiora caeli ad sanctitatem non imagi-
nariam sed aeternam pro nobis intrasse maximum et uerissimum
sacerdotem, ecclesiae se orationibus etiam ipse commendat &
nec mediatorem se facit inter populum et deum, ut pro se
orent inuicem omnia membra corporis Christi, quoniam pro
inuicem sollicita sunt membra et, si patitur unum membrum,
compatiuntur omnia membra et, si glorificatur unum membrum,
congaudent omnia membra; ac sic oratio pro inuioem mem- i&
brorum omnium adhuc in terra laborantium ascendet ad caput
quod praecessit in caelum, in quo est propitiatio pro pec-
catis nostris. nam si esset mediator Paulus, essent utique
et ceteri coapostoli eius, ac sic multi mediatores essent nec
ipsi Paulo ratio constaret quadixerat: unus enim deus, unus 1! >
et mediator dei et hominum homo Christus Iesus. in
quo et nos unum suraus, si seruemus unitatem spiritus in
uinculo pacis nec propter malos bonos deseramus, sed propter
bonos malos sufferamus, ne, cum defendere uolumus quod
temeraria praesumptione relinquimus incognitos, cogamur
maiore scelere damnare inauditos.
17. Quid quod etiam inuenitur in scripturis Balaam propheta
non de populo Israhel sed alienigena conductus ab inimico,
ut populo dei malediceret, conuersus a domino ad benedicendum,
cuius uerba omnia bene inprecantis audimus et legimus, et ^
cum aliud haberet in uoto, uerba tamen precantis et bona
2 cf. Hebr. 6, 19. 9, 3. 12. 24 7 cf. I Cor. 12, 25—26 12 I Ioh.
2, 2 15 I Tim. 2, 5 16 cf. Gal. 3, 28 17 cf. Eph. 4, 3 22 cf. Num. 24
2 neli] templi uela M redditam] firmam EGI 5 etiam] et a
ipsa M 6 ut] sed rogat ut G-f 9 cumpatiuntur D 11 ascendet DP
ascende H ascendit MEFG ascendat Iv 15 constaret ratio f 16 et
pr.] est M 17 spiritus om. FH 19 quos MF 20 reliquimus
EmHGHv 21 raaiori Ma 22 Quid quod] Quod quid (ex qui) P Quid
quod etiam] Cum etiam cevtum (cert. et. MEHI) sit quia peccatores
(-rem H) deus audit, quod quidem (secundum quod EGI) Ma. ba-
laham P 23 i¥l D 24 benedicendum est Ma
lib. II 8, 16-9, 18
63
sunt et pro populo exaudiuntur a domino. unde non mirum
est sic uerba bona quae pro populo dicuntur in precibus,
etiamsi a malis dicantur episcopis, exaudiri tamen non pro
peruersitate praepositorum, sed pro deuotione populorum.
b uerumtamen quod scriptum estin euangelio: deus peccatorem
non audit; sed si qui dominum coluerit et uoluntatem
eius fecerit, ipsum exaudiet, non a domino dictum est,
sed ab illo qui oculos corporis iam quidem restitutos habebat,
sed ei oculi cordis nondum patebant, unde ipsum dominum
io adhuc prophetam putabat. nam eum postea cognitum dei filium
suppliciter adorauit. ipse autem dominus, cum in uno templo
orarent publicanus et Pharisaeus, peccatorem confitentem pec-
cata sua magis iustificatum dicit quam Pharisaeum iactantem
merita sua, cui similes isti sunt. quamquam enim iustificatus
15 destiterit esse peccator, tamen ut iustificaretur peccator orabat
et peccata confitebatur et exauditus iustificatus est, ut desineret
esse peccator. non itaque desineret esse peccator, nisi prius
exaudiretur peccator. quamobrem non quidem omnem peccatorem
exaudiri, sed tamen non omnem peccatorem non exaudiri ueritas
20 testis est.
VIII I. 18. Obiciunt etiam quod dictum est in psalmis:
peccatori autem dicit deus: ut quid exponis iusti-
ficationes meas et assumis testamentum meum per os
tuum? tu autem odisti disciplinam et abiecisti ser-
5 Ioh. 9, 31 10 cf. Iob. 9, 17 11 cf. Lac 18, 10-14 22 epist.
Parm. Ps. 49, 16-18. 20
1 non mirum] nimirum M 2 sic scripsi si DMPEFGI, om. Hv
pro populo] propulo Dtnl 3 exaudiantur EHI 5 peccatores F Gf,
c/. De bapt. V 20, 28. VII 26, 50 6 quia MPa deum a eolit g,
c/. p. 60 7 7 facit H exandit Ma 10 profetam ex profectara D
recognitura M 11 suppliciter om. 0 12 Phar. et publicanus a fari-
aeus M peccatorem] publicanum G 7 13 fariseum DP 14 aua
om. MFH 17 itaque] utique FHv 18 omnem] horainem M 19 non
omnem] hominem M 21 dictum est] dicitur MPa psalmo FH^
22 dixit Pa nt quid exponis iuBtificationes] quare tu enarras insti-
tias P 24 autem] uero g proieciati P$
64
II. Contra epist. Parmeniani
mones meos retro. si uidcbas furem, concurrebas cum
eo et cum moechis particulam tuam ponebas. sedens
aduersus fratrem tuum detrahebas et aduersus filium
matris tuae ponebas scandalum. sed aperiant aliquando
aures cordis et desinant esse non intellegentes neque quae 5
locuntur neque de quibus affirmant. attendunt enim
dictum peccatori: ut quid exponis iustificationes meas
et assumis testamentum meum per os tuum? et non
intellegunt ad hoc dictum, ut sciat nihil sibi prodesse uerba
dei quae ore pronuntiat, si quod dicit ipse non facit, uerum- 10
tamen aliis prodesse qui etiam per malos audiunt et faciunt.
quod dominus imperat, ipse dominus in euangelio docet dicens
de Pharisaeis: cathedram Moysi sedent. quae dicunt
facite, quae autem faciunt facere nolite. dicunt enim
et non faciunt. 15
19. Atque utinam uellent in his uerbis, quae de psalmo
meminerunt, se tamquam in speculo intueri, quomodo proiciant
sermones dei retro qui populis pronuntiant pacem et non
amant pacem, quomodo oderint disciplinam qui damnare audent
orbem inauditum et, quia pro merito, immo longe minus 20
merito pro tanti furoris audacia secundum diuinae misericordiae
disciplinam temporales molestias patiuntur, non peccata sua
puniri confitentur, sed merita coronari gloriantur. eos sane
cum fure concurrisse non dico, quia fure peior est raptor,
quod esse undique conclamabatur Optatus. an cum moechis 25
5 I Tim. 1, 7 7 Ps. 49, 16 13 Matth. 23, 2-3 17. 19 cf.
Ps. 49, 17 24. 25 cf. Ps. 49, 18
1 retrorsum EGHI currebas codd. praeter D 2 cum adulteris pdr-
tionem EGHI post ponebas G^ ex Uulgata addunt: os tuum abundauit
(hab. I) malitia et lingua (linga G) tua concinnabat dolos 8 tuum] cum
DmlPml ei detrahebas F loquebaris cf. Cresc. II 29, 37 6 locuntur
sic DMPEG 9 sciat sibi nihil GHv sibi sciat nichil EI 10 dei om. Ma
faciat-f 11 qu&e FGHv 12 dominus imperat om. a docet in euangelio -j
13 cathedra M super (in I) cathedram GHIv 17 quomodo non FG-j
proiciunt EmlFGHIv 18 retrorsum EGI 19 quomodo non EmlGv
odiunt Emll odernnt FGHv 23 gloriantur coronari M 24 furore M
cucurrisse EFGHI 25 esse] est Pml clamabatur EGHI annon 7
lib. II 9, 18—19
65
particulam suam forte non ponunt, qui greges ebrios sancti-
monalium suarum cum gregibus ebriis circumcellionum die
noctuque permixtos uagari turpiter sinunt? an non sedentes
aduersus fratres suos detrahunt, qui propter quosdam, quos
s conuincere nequiuerunt, in hereditate Christi toto terrarum
orbe diffusa contendunt non esse christianos, atque ita aduersus
filium matris suae, id est paruulum adhuc in fide et sacra-
mentorum lacte nutriendum, perniciosissimum scandalum
ponunt, dum nesciens adhuc sequi deum patrem infirmus
10 sequitur hominem et simulata atque adumbrata specie ueri-
tatis inlectus ab unitatis compage crudeli laceratione diuellitur?
sed si eis, qui mala non faciunt in eadem parte, mala facta
displicent ceterorum nec obesse sibi aliena scelera credunt,
quae in medio sui fieri gemunt et maerent, cur in communi
15 sacrilegio schismatis perniciose tolerant quod fructuose tolerare
in unitatis integritate potuerunt? possunt enim dicere, si tamen
iam ipsis rebus experti euigilant aliquando, possunt dicere mala
singulorum ceteris non obesse qui nec faciunt nec approbant
talia; non autem singulorum malum esse schismatis sacrilegium,
20 sed ad omnes eos pertinere qui catholicae non communicant
unitati facillime possunt conuinci, etiamsi difficillime confiteri.
qua enim causa in eorum communione ad alios non pertinent
crimina aliorum, ea causa schisma criraen est omnium, quia,
cum se inter ipsos suos aliorum sceleribus maculari non posse
•25 iam dicunt, simul fateantur necesse est non se habuisse causam
cur ab unitate discederent, ubi eos non possent aliorum scelera
maculare, et propterea scelere schismatis apertissimo tamquam
uno mortifero uinculo pariter conligantur.
3. 6 cf. Ps. 49, 20 14 cf. Ezech. 9, 4
1 forte om. p non om. f sanctimonialium Ma sanctimonialu ex
sanctimoniale Pm2 4 suos om. M detrahent M 7 id est om. M
9 infirmum M 12 malefacta p 14 suo DmlP 15 quos JTG-f
17 iara om. Fv ipsi Pml expergefacti 7, c/. 22, 42 sub fin.
possunt, inquam, dicere Hv, om. EGI 18 nec approbant nec faciunt -f
19 autem] tamcn EGHv 20 eos omnes o eos om. Pml 21 etiamsij
et EFI etsi GHv 22 qua] quia MPml 26 possunt MPmla.
LI. August. c. Don. I. 5
66
II. Contra epist. Parmeniani
X. 20. At enim prophetauit Hieremias. quid prophetauit
Hieremias? non habere, inquit, uerum baptismum cos qui
relinquuut deum. ait enim: expectauit caelum super istud
et exhorruit multo uehementius, dic.it dominus, qno-
niam duo nequam fecit populus iste. me dereliqucrunt b
fontem uitae et cffoderunt sibi lacus detritos qui non
possnnt aquam portare: et iterum: facta est miki, inquit,
sicut aqua mendax non habens fidem; et ilhid quod
scriptum est: qui baptixatur a mortuo quid proficit
lauatio eius? et illud in psalmis: oleum peccatoris non 10
inpinguet caput meum; ct itcrum alibi: mtiscae mori
tnrae exterminant oleum suauitatis; et alibi: sanctus
enim spiritus disciplinae effugiet fictum et auferet
se a cogitationibus quac sunt sine intellcctu. haec
oinnia si eo modo intellegenda sunt quo ab istis intelleguntur, i&
nec nobis nec ipsis conquadrat ratio ueritatis. si autem alio
modo intellegenda docuero, soli sua prauitate turbantur et,
ut non turbentur, ad catholicum refugiunt intellectum, et unde
inueniunt exitum responsionis, inde inretiuntur crimine schis-
matis. habent enim certe etiam ipsi — non dicam: 'tales 20
suntf, sed hoc dicam quod uel fatentur uel insanissime negant
— habent ergo et ipsi derelinquentes deum qui est fons aquae
uiuae, hoc est inique uiuentes. neque enim pedibus ac non
1 epist. Parm. 2 ibid. 3 Hier. 2, 12—13 7 Hier. 15, 18
9 Eccli. 31 (34), 30 10 Ps. 140, 5 11 Eccle. 10, 1 12 Sap. 1, 5
22 cf. Hier. 2, 13
1 At] Et M At — ueram] Attendant igitur quid super his dicat ihere-
mias (hierem. I) non habere scilicet uerum EI, cf. 18, 37 init. 2 in-
quiunt v 3 dominum P istut D 4 inhoriuit v 5 et me F
6 uitae] aquae uiuae Ma lacus sibi M 7 inquit mihi MPF inquit
post mendax tr. GHv 9 post mortuo add. et iterum tangit mortuum
(illum H) EHI prodest M 10 psalmo f oleum autem M-j
11 morient.es M mortuae Pml 12 spiritus enim (om. EI) sanctus g
15 eo] haec M 16 ipsis] illis M 17 docuero intelligenda t iUi
soli Gt etj sed a 18 refugiant EGHv fugiant 1 et unde] quia
non (?t 19 inde] dum G-j, om. F 20 enim] ergo H, om. EGI
21 sunt om. EGHI 22 et] etiam v
lib. II 10, 20
67
corde relinquitur deus. habent etiam mendaces et non habentes
fidem, id est aliud profitentes et aliter conuersantes. habent
utique mortuos. si enim sexui delicatiori et infirmiori delicias
non concedit apostolus dicens de uidua: quae autem in
e deliciis agit uiuens mortua est, quaerant utrum nulli
aput se uiri et, quod est amplius, praepositi uel ministri
uiuant in deliciis, atque ita si audent renuntient se mortuos non
habere et meliores esse quam illa <est> ecclesia, cuius angelo
in figura praepositorum uel animarum dicitur quod non uiuat
io sed mortuus sit, et tamen inter septem ecclesias numeratur
nec ei diuisae a compage corporis Christi, sed in unitate
perseueranti praecepta uitae insuper dantur. omitto quod in
concilio suo aduersus Maximianistas dixerunt: Aegyptiorum
admodum exemplo pereuntium funeribus plena sunt
15 litora. de quorum numero mortuorum nunc intus est Feli-
cianus qui adhuc mortuus baptizat, aut si iam reuixit, habet
secum illos quos mortuus in schismate baptizauit. habent certe
peccatores. nam si interrogentur quicumque sibi in ipsis magni
uidentur, etiam se ipsos peccatores esse non negant. neque
20 cnim non tundunt pectora sua aut cum id faciunt simulate
faciunt — quod si ita est, certe uel tunc infeliciter peccant
populos suos simulata humilitate fallentes — aut non dicunt in
oratione dominica: dimitte nobis debita nostra, sicut et
nos dimittimus debitoribus nostris. quod utique non de
1 cf. Hier. 15, 18 3 cf. Eccli. 31 (34), 30 4 1 Tim. 5, 6
8 cf. Apoc. 3, 1—6 13 Sententia concilii Bagaiensis, cf. Ex. 14, 31 et
, Cresc. IHI 16, 18. 31, 38 18 cf. Ps. 140, 5 23 Matth. 6, 12
1 etiam] et o 2 id est] idem Pml, om. a 3 utique] etiam Gt
4 dicens autem autem quae in deliciis (sic) M de om. a auteni
post uidua habet F, om. p 6 aput se] a praesepe P amplius est y
7 si ita MFGHm&i renuntiet F non om. Dml non habere
mortuos t 8 est addidi 9 in om. Dml 10 infra (s. s. uel intra) duas F
numeratnra Dml 12 insuper (inferius H) dantur DMPFH insinnan-
tur cet. v 13 aduersum p 14 ammodum Dml eiemplum M
15 littora MFIv 16 si s. I. Dml 19 esse om. a 20 non tundunt] con-
tundunt M id om. M 21 uel certe MP tunc certe (om. uel)
EmZFOHv, om. Emll
5»
68 II. Contra epist. Parmeniani
illis peccatis dicitur quae in baptismi regeneratione dimissa
sunt, sed de his quae cotidie de saeculi amarissimis fluctibus
humanae uitae infirmitas contrahit, quibus curandis medica-
menta praebentur elemosynarum, ieiuniorum et orationum, ut
in oratione dicatur quod in elemosynis agitur. nam et peccatum 5
quod in te alter admisit dimittere, ut et tibi dimittat deus,
magnum opus raisericordiae est. quodsi hoc in oratione ficte,
non ueraciter dicunt, putantes se non habere quod eis dimittat
deus, id ipsum est inexpiabile sacrilegium, ea ipsa est impia
et uesana superbia, quod est certe immane peccatum. nam de 10
morituris muscis quid dicam, quando in eis non adhuc mori-
turos, sed iam mortuos multipliciter inueniri, siue fateantur
siue conuincantur, ostendimus? fictos uero quos fugit spiritus
8anctus disciplinae et sine intellectu perdite uiuentes quam
multos inter se habeant, secundum ea quae supra dicta sunt 15
cogitent. nam et quicumque ibi latent mali — quod uel eo
certum est, quod saepe proditi conuictique damnantur non de
recentibiis tantum factis, sed etiam de uetere consuetudine
flagitiorum qui astutissima fictione diu celari potuerunt — hi
utique magis ficti sunt qui se bonos fingendo decipiunt 20
21. Si ergo sic sunt ista intellegenda ut isti intellegunt,
quomodo eis ratio subsistere poterit, cur aput eos qui niale
uiuendo derelinquunt deum, siue lateant siue noti sint, non
fiunt lacus detriti qui continere non ualent aquas, si hoc loco
sacramentum baptismi intellegendum est? cur autem mendaces 25
et infideles eorum non aquam mendacem sed ueracem uel dare
11 cf. Eccle. 10, 1 13 cf. Sap. 1, 5 24 cf. Hier. 2, 13 26 cf.
Hier. 15, 18
2 iis v fructibus Gml^ 3 adhibentur medicamenta FHv 4 elemosin.
DPEFGHI elymosin. M 5 elemosinis DEFGHI elymosinis M helemo-
sinis P 6 ammisit Dml et tibi] tibi F tibi tuum G tuum EI
deus dimittat v 7 est opus miserioordiae M 8 non pr.] et non a
9 id] at F impia est t 11 morituros adhuc f 15 intra EGI supe-
rius M 16 quod om. M uel quod P 17 quod] quia Ma 18 ueteri Ma
19 qui astutissima MF quia astutissima P quia stultisBima ctt. v hii
M 22 potuit P 24 fiunt] fuerint a et si FHv in hoc Fv
25 cur] cum EHI autem om. Ma 26 eorum] add. ministri Gy
lib. II 10, 20-21
69
uel habere creduntur? cur ab illorum mortuis qui baptizantur
proficit aliquid lauatio eorum? cur peccatores eorum inpinguant
oleo capita aliena? quid ibi muscae moriturae uel mortuae
meruerant, ut non exterminent oleum suauitatis? quo priuilegio
5 muniuntur quicumque ibi ficti sunt, id est iustitiae pelle
obtegunt lupum, ut non eos fugiat sanctus spiritus disciplinae?
aut si fugit eos sanctus spiritus, quomodo per eos baptizatis
datur? hic enim dici non potest quod solent ineptissime atque
impudentissime dicere, tunc posse a malo baptixari quemqt<a?n,
10 si lateat malitia baptixantis. qui enim fictus est, tanto magis
fictus est quanto magis latet. ab hoc igitur cum Be auferat
spiritus sanctus, quae spes erit baptizati, si baptizantis hominis
meritum in illa dei gratia cogitandum est? hic omnino qoid
respondeant non inueniunt, quia malos apertos habere se negant.
15 in quo quidem apertissime conuincuntur. sed quid ad nos?
satis est nobis ad necessarium articulum causae, quod fictos
bonos, id est occultos malos esse aput se negare non possunt.
per multos enim redarguuntur, qui cum ibi perditis et sceleratis
moribus uiuerent et per ipsam fictionem diu latuissent, ali-
20 quando proditi expulsi sunt. si ergo nolunt credamus adhuc
ibi es8e aliquos tales, , illi certe qui eiecti sunt, cum illic in
eadem fictione laterent et eos fugeret sanctus spiritus de quo
scriptum est: sanctus enim spiritus disciplinae fugiet
fictum, quomodo baptizare potuerunt? cur non recensentur
25 saltem qui uiuunt, ut accipiant baptismnm, quem utique a
fictis quos deserebat spiritus sanctus accipere nequiueiunt?
1 cf. Eccli. 31 (84), 30 2 cf. Ps. 140, 5 3 cf. Eccle. 10, 1 5 cf.
Sap. 1, 5 cf. Matth. 7, 15 9 epist. Parm. 23 Sap. 1, 5
2 eorum alt. om. a 3 ibi] tibi v 4 quo] qui DmlPml 5 facti M
6 subtegunt Pml spiritus sanctus MPa 7 eos fugit f eos pr.\
illos G, om. F spiritus sanctus MPa 8 atque] et Fv 11 igitur]
ergo a auferat se M 12 quae] qui M erat M 13 quid] quod
M 14 quia] qui Ma 17 esse malos M esse om. // apud se esse FGf
20 nolunt, nolo M credamus (dicamus EI) ergo si nolunt o ibi
adhuc v 21 illic om. p 22 spiritns sanctus MPa 23 spiritus enim
(om. EI) sanctus p effugiet o 25 Baltira F
70
II. Contra epist. Parmeniani
si autem dicunt: spirUus quidem sancttts dalnris fingenfflnis
deerat instificandis, scd accepturis credentibus aderat ablueudis
per ineffabilem cfficaciam potentiae suac, utruniqne facile
ttalens, illos fttgcre istos fouere, illos culpare istos mundarc,
quam pro se quaestionem soluunt. simul cernant solutam esse 5
pro nobis.
22. Quod autem intellegitur in hac sententia sanctae scrip-
turae, quam certe ipsi non intellegentes et quasi pro suis
partibus proponentes ad se ipsos conuincendos ingerunt nobis,
hoc paene in omnibus talibus qiiaestionibus intellegendum io
ammonemus, quia scilicet omnia sacramenta, cum obsunt
indigne tractantibus, prosunt tamen per eos digne sumentibus,
sicut et uerbum dei, unde dictum est: quae dicunt facite,
quae autem faciunt facere nolite. nam fodere lacus detritos>
qui continere non ualent aquas, quid me prohibet sic intellegere, is
id esse conuerti ad uoluptatem terrenam et non posse sustinere
spiritum sanctum, quem nomine aquae in euangelio significari
quis quoquo modo christianus ignorat? item aqua mendax non
habens fidem potest intellegi non falsum baptisma, sed populus
mendax et infidelis non adnumeratis ueracibus et fidelibus, 20
sed in his solis qui mendaces et infideles sunt. nam populos
aliquando significari uocabulo aquarum legant Apocalypsin et
non calumnientur sibi prius potiusque quam nobis. sic enim
dicitur Iohanni: aquas quas uidisti, super quas sedet
meretrix illa, populi et tui bae sunt et gentes et linguae. 25
et quod scriptum est: qui baptizatur a mortuo quid ei
1 epist. Parm. 13 Matth. 23. 3 14 cf. Hier. 2, 13 17 cf.
Ioh. 3, 5 18 cf. Hier. 15, 18 24 Apoc. 17, 15 26 Eccli. 31 (34), 30
1 datnrus M 3 facile] facere F (s. I.), G ualens (potens /) est
(om. v) facere -, 5 soluunt] ponunt Pml simul] similiter F 11 ad-
monemus Pm2FI scilicet quia y BilicetF 0bsint.F1> 14 effodere o
15 quid] quis Ma 16 esse] est uoluntatem a continere FHv
18 quomodo EGHI 20 annumeratus M 21 in om. a populum
EGHI 22 8ignificari aliquando o in apocalipsym G in Apocalypsi v
23 non del. P, om. Ma potius (om. que) Fu 24 sedet post illa tr. M
25 turbae] regcs M 26 et illud quod FGf baptizantur F eis F, om. M^
lib. II 10, 21-22
71
prodest lauatio eius, ut interim differam diligentiorem
istorum uerborum inquisitionem, tutissime accipio paganorum
baptismata esse denotata, quia homines et a iustitia et ab ista
uita mortuos colunt, in quorum nomine baptizant. quamuis
5 enim et ipsi sacerdotes per impietatem mortui dicantur, non
tamen propter eos sic intellegitur, sed propter mortuos deos
eorum, in quorum significatione dicitur: deus noster deus
uiuus. quapropter etsi aput christianos sunt aliqui praepositi
uel ministri per iniquitatem et impietatem suam mortui, uiuit
io tamen ille de quo dictum est in euangelio: hic est qui
baptizat, quia, sicut dicit apostolus, Christus surgens a
mortuis ^m non moritur et mors ei ultra non domi-
nabitur. oleum uero peccatoris apertissime psalmus ipse
indicat quemadmodum intellegendum sit. ait enim: emen-
15 dabit me iustus in misericordia et arguet me; oleum
autem peccatoris non inpinguabit caput meum. unde
manifestum est oleo peccatoris blanditias adulatoris esse signi-
ficatas, quibus repudiatis et detestatis eligit a insto emendari
et argui, quia hoc iustus non fallaci lenitate adulationis, sed
20 ueraci asperitate obiurgationis faciens multo magis miseri-
corditer facit. unde est et illud in Apocalypsi: ego quem
amo arguo et castigo, et illud aput Salomonem: meliora
sunt uulnera amici quam uoluntaria oscula inimici,
et multa repperiuntur huiusmodi. oleum uero suauitatis, odorem
25 scilicet bonum per famam bonam christianorum,illi exterminant,
1 ut— differam] cf. Cresc. II c. 24 sqq. 7 Hier. 10, 10 10 Ioh.
1, 33 11 Rom. 6, 9 14 Ps. 140, 5 21 Apoo. 8, 19 22 Prou. 27, 6
24 cf. Eccle. 10, 1
1 proficit T eius] eorum F 2 inquisitione M accipiam M
4 baptizantur v 8 aliqui qui F 9 per] qui per t qui propter GH
impietatem et iniquitatem a inortui sunt FGf ra. dicuntur H 11 re-
surgens MPa a] ex PG 12 et om MPFj ei] illi MPa
13 ipse om. p 16 im(in-.E)pinguet p 21 illut D, item lin. 22
quem] quos Ma 22 aput Salomonem] ealoroonis M 23 sunt om. M
24 repperiuntur sic DMP scilicet bonum odorem f 25 per] id
est Ma bonam famam MG^
72
II. Contra cpist. Parmeniani
qui male uicturi et ad mortem suaram iniquitatium redituri
magna multitudine inraunt, ut eis per baptismum peccata
donentur et ad ea denuo reuertantur. nam propter numero-
sitatem muscis esse arbitror comparatos. sed eis exterminant
oleum suauitatis, qui non ipsam dei gratiam, sed hominum 5
mores intuentur et quoniam, sicut grana inter paleam non
uidentur, ita pie uiuentes inten iniquorum turbas non facile
apparent, carnaliter offensi a percipienda salute sempiterna
siue tardantur siue omnino resiliunt. esse autem bonum odorem
in bona fama recte uiuentium christianorum apostolus docet 10
dicens: Christi bonus odor sumus in omni loco. contra
illi, quibus dicitur: nomen enim dei per uos blasphematur
in gentibus, utique oleum suauitatis exterminant. sic ergo
habent ista sinceriores alios intellectus, quos si sequantur
etiam ipsi ab earum quaestionum expediuntur angustiis. illorum 15
autem intellectus, si a nobis non confirmetur, ipsos solos, si
uero a nobis confirmetur, utrosque nostrum implicat.
XI. 23. Quid opus est iam plura discutere? nisi forte illud
mouebit, quod, cum probare Parmenianus uellet carnales
homines non posse spiritales filios procreare, addidit ex euan- 20
gelio testimonium: quod natutn est de carne caro est et
quod natum est de spiritu spiritus est. quasi nos dicamus
per se ipsum quemlibet hominem spiritales filios generare et
non per euangelium, in cuius praedicatione spiritus sanctus
operatur ad gignendos in baptismo filios spiritales, etiam cum 25
fugit fictum ministrum, sicut supra didicimus. ideoque apo-
stolus cum filiis talibus loqueretur, si dixisset: ego uos
4 cf. Eccle. 10, 1 11 H Cor. 2, 15. 14 12 Eom. 2, 24 19 cf.
epist. Parm. 21 Ioh. 8, 6 27 I Cor. 4, 15
1 iniqnitatum codd. praeter DP 4 arbitror esse v eis D in («. I.)
eis P et hii M et hi F hi p 5 gratiam dei M 6 intuetur M
paleas a 9 tardantor DPEm2 trahuntur MEmlGI retrahuntur FHv
autem] ante M 11 sumus DPFH sumus deo eet. v 12 enim om. P
13 sic] si MmlP 14 alios sinceriores fj 16 ipsos — confirmetur om. M
20 filios spiritales M 22 de] ei M 26 magistrum M diiimus
MPa 27 talibus filiis T
lib. II 10, 22-11, 24
73
genni nec addidisset: in Christo Iesu per euangelium,
nullo modo se qilisquam fidelium de illo natum religiose fate-
retur. euangeliom autem fur quoque Iudas sine detrimento
credentium praedicauit, et fictos eorum id est occultos malos,
s sicut ipsi quoque concedunt, cum fugiat spiritus sanctus, per
eorum tamen ministerium gigni spiritales rilios asserunt. nam
quis ferat tantam dementiam, ut, cum forte carnalem uocet
hominem de coniuge filios procreantem, spiritalem appellet
adulterum? 'absit', inquit, 'ut hoc sentiam'. quomodo ergo
io adulter latens, cum aput eos praepositus esset, spiritales potuit
filios propagare, si carnales hoc facere non possunt? an forte
tunc per manus eius uel Christus uel spiritus sanctus uel forte
angelus baptizauit? si ergo tunc homo baptizat, cum baptizator
manifestus est bonus, cum uero baptizator latet malus, tunc
15 deus baptizat aut angelus et unusquisque spiritaliter talis
nascitur qualis fuerit a quo baptizatur, optent qui desiderant
baptismum, ut homines per quos baptizantur non sint mani-
festi boni sed latentes mali, ut sic deo uel angelo baptizante
sanctius renasci mereantur. hanc absurditatem si cogitant
20 euitare, per quemlibet hominem, cum quisque Christi baptismo
baptizatur, Christum baptizare fateantur de quo solo dictum
est: hic est qui baptizat in spiritu sancto.
24. Nam illud ex euangelio: sicut misit me pater, et
ego mitto uos. haec cum dixisset, insufflauit et ait
25 illis: accipite spiritum sanctum. si cui dimiseritis
peccata dimittentur et si cui tenueritis tenebuntur
contra nos esset, ut cogeremur fateri ab hominibus hoc, non
per homine9 fieri, si, posteaquam dixit: et ego mitto uos,
22 Ioh. 1. 33 23 Ioh. 20, 21—23
1 nec] et non v 5 contendunt Pm2 sanctus] spiritus (sic) M
9 inquam M 11 procreare jS 15 talis spiritualiter t> 17 baptisrnura]
baptizari GHv 18 baptizantem D 19 sanctiores a 20 quisque]
qnisquis MP quia a 24 hoc ;. ait illis] dixit eia MEGI dixit Hv
26 si om. BP retinueritis retinebuntur p tenebantur DPml
27 ab om. M
74
II. Contra epist. Parmeniani
continuo subiecisset: si cui dimiseritis peccata dimit-
tentur et si cui tenueritis tenebuntur. cum uero inter-
positum est: haec cum dixisset, insufflauit et ait illis:
accipite spiritum sanctum et deinde inlatum per eos uel
remissionem uel retentionem fieri peccatorum, satis ostenditur 5
non ipsos id agere, sed per eos utique spiritum sanctum, sicut
alio loco dicit: non enim uos estia qui loquimini, sed
spiritus sanctus qui in uobis est. spiritus autem sanctns
in ecclesiae praeposito uel ministro sic inest, ut, si fictus non
est, operetur per eum spiritus et eius mercedem in salutem 10
sempiternam et eorum regenerationem uel aedificationem, qui
per eum siue consecrantur siue euangelizantur, si autem fictus
est, quoniam uerissime scriptum est: sanctus enim spiritus
disciplinae fugiet fictum, desit quidem saluti eius et
auferat se a cogitationibus eius quae sunt sine intellectu, is
ministerium tamen eius non deserat, quo per eum salutem
operatur aliorum. propter hoc apostolus ait: si enim uolens
hoc facio, mercedem habeo, si autem inuitus, dispen-
satio mihi credita est, id est 'illis prodest quibus hoc dis-
penso, non mihi qui fictus sum*. qui enim inuitus facit propter 20
commoda gaudiaque carnalia, quae si aliter habere posset illud
desereret, ipse utique fictus est, ideoque non ait: 'si inuitus
facio, nihil prosum eis erga quos facio', sed se tantum a
mercede salutis alienat, non etiam illos quibus cibaria dominica
etiam malus seruus impendit. quia uero non erat talis apostolus, 25
sed talis potius ut uolens faceret, id est gratuitam gratiam
pietate casti cordis erogaret, etiam mercedem eius per eura
7 Matth. 10, 20 13 Sap. 1, 5 15 cf. ibid. 17 I Cor. 9, 17
1 subiecis8et (subiecit EI) continuo p 2 tenueris F retinueritis EGv
retinebuntur Gv 3 hoc p insnflauit D eii G 5 retentiorem P
8 pst in uobis M 10 spiritus sanctns MEGI 13 spiritus enim eanctus
MGIv 14 effugiet Ma deest Ma et— eius om. Dml et] ut Ma
15 auferet Dm2 se quidem a M eius om. a 16 deserit Dm2MPu
operatur aliorum galutem M 17 hoc] quod G7 19 hoc illis quibus
prodest M dispendo P 23 nihil] non FH 24 etiam] et Hv
25 talis non erat M 27 pietatera M
lib. II 11, 24
75
spiritus saDctus operatus est, quam, sicut ipse dicit, reddet ei
dominus in illo die iustus iudex. illos uero qui euangelium
annuDtiabant non caste, qui non quidem aliud nisi ueritatem,
id est Christum, tamen uon ueritate cordis sui sed per occa-
5 sionem commodorum suorum annuntiabant, sinit eos annuntiare
et gaudet non utique illis, sed eis qui per eos salui fiebant
tenentes praeceptum dicentis :quaedicuntfacite,quaeautem
faciunt facere nolite. dicunt cniiu et non faciunt. sic
enim apostolus ad Pliilippenses loquitur: quidam quidem,
10 inquit, per inuidiam et contentionem, quidam uero et
per bonam uolnntatem Christum praedicaut; quidam
ex caritate, scientes quoniam in defensione euangelii
positus sum; quidam uero et per contumaciam Chri-
stum annuntiant non caste, existimantes tribulationem
15 suscitari uinculis meis. quid enim, dum omni modo
siue occasione siue ueritate Christus annuntietur? et
in hoc gaudeo, sed et gaudebo. numquid permitteret eos
praedicare Christum, quamuis euangelii ueritatem non in ueraci
cordis sui castitate praedicarent, numquid de talium prae-
20 dicatione gauderet, nisi sciret quod illis quidem perniciosum
esset rem castam non caste annuntiare, illis autem salubre
qui bona et nera per eos audientes proficerent ad salutem?
nam ubi non Cliristus qui ueritas est, sed falsitas et mendacium
praedicatur, apertissime prohibet ad Galatas dicens: si quis
25 uobis euangelizauerit praeter id quod accepiatis, ana-
thema sit, itemque ad Timotheum: sicut rogaui te, inquit,
ut sustineres Ephesi, cum irem in Macedoniam, ut
"l II Tim. 4, 8 7 Matth. 23, 3 9 Phil. 1, 15—18 23 cf. Ioh.
14, 6 24 Gal. 1, 9 26 I Tim. 1, 3
2 illa M illum diem Iv 3 nunciabant F 4 ueritatem
DMP sui] boni f 5 sinit eos] sinite, inquit, hos Ma 7 prae-
ceptum dominicum M christi dicentis EI domini diccntis G 8 sic
enim] de his etiam Gy 9 philipcnses DMPFG 10 et alt. om. f>
12 defensionem j 15 suscitare G in uinculis M 16 annuntiatur
17 permittet M 18 christum praedicare Gj quamuis] cum M<*
in om. r 19 sui om. Fr 24 galathas MPEFGm2HI
7G
II. Contra epist. Parmeniani
denuntiares quibusdam ne aliter docerent. illos autem
inuidos, contentiosos, contumaces, non castos, occasionem
quaerentes satiandae suae malae uoluntatis, quia sic eorum
fictionem fugiebat spiritus sanctus, ut eorum non desereret
ministerium quo per eos Cbristus praedicabatur, non solum 5
permittit ut faciant, sed etiam gaudet quia faciunt.
25. Haec de scripturis sanctis documenta proferimus, ut
appareat non facile quicquam esse grauins sacrilegio schismatis,
quia praecidendae unitatis nulla est iusta necessitas, cum sibi
nequaquam spiritaliter nocituros malos ideo tolerent boni, ne 10
spiritaliter seiungantur a bonis, cum disciplinae seueritatem
consideratio custodiendae pacis refrenat aut differt; quam tamen
securitas exserit, cum apparet sine uulnere schismatis ad
salubrem correctionem posse aliquid ecclesiastico iudicio uin-
dicari. magis enim nos dicimus: nomen domini eorum est 15
qui eum metuunt, quamuis permixti sint turbis eorum qui
eum non metuunt, etillud quod apostolus ait: nouit dominus
qui sunt eius, et recedat ab iniustitia omnis qui inuocat
nomen domini. si enim bono pacis, ne ante tempus cum
zizania colliguntur eradicetur simul et triticum, necessitate 20
cogitur quisquam esse inter iniustos, recedat tamen ab iniu-
stitia, et securus inuocat nomen domini. simul enim et ab
iniustis recedit et ab eis exit atque separatur interim corde,
ut etiam corpore a talibus in fine separari mereatur.
XII. 26. Et illud quod scriptum est: non est speciosa 23
laus in ore peccatoris, in ore certe fidelium utique speciosa
15 cf. Ps. 60, 6 17 II Tim. 2, 19 25 Eccli. 15, 9
1 dennntiarem M 2 innidiosos Ma 3 satiandae P fatiandae D
faciundae M faciendae a malae suae M 6 etiam] et EmlGIv,
om. H congaudet H 8 facile non f quicquam esse grauius DMPt
esse quicquam grauius Em2v esse grauius Emll esse gr. crimen G esse
gr. aliquid H 13 exerit codd. praeler DMP uulnera M 14 cor-
reptionem MPFH 15 dicimus enim magis {om. nos) a nos om.
M dicimus nos P est] esse o 19 pro bono v 21 iustos MP
tamen om. Ma 22 inuocet M 23 eiiit M
lib. II 11, 24-13, 27
77
est. sic autem unicuique est os proprium sicut unicuique est
onus proprium, nec quisquam sine consensione sui cordis ex
ore uulneratur alieno. cum autem dei praedicatio peccatoris
ore procedit, quaerendum est cuiusmodi peccatorem hoc loco
5 scriptura significare uoluerit. nam et publicanus qui iustificatus
est magis quam ille Pharisaeus utique peccator erat. si enim
uera peccata eius non erant, falsa erat confessio peccatorum;
si autem uera erat illa confessio propter quam iustificari etiam
meruit, procul dubio uera erant peccata. hoc etiam de oratione
10 sancti Danihelis uerissime dixerim, qui profecto ueraciter ait:
cum orarem et confiterer peccata mea et peccata
populi mei. in cuius ergo peccatoris ore speciosa laus non
est nisi maiirae mendacis et ficti, quem fugiet spiritus sanctus
disciplinae? qui tamen cum loquitur ueritatem, non in eius
15 ore speciosa est, quia non ei tribuitur cuius particeps non
est; sicut speciosa non erat prophetia in ore Caiphae pontificis
sacerdotum qui nescinit quid dixit, sed cum esset pontifex
prophetauit. sed tamen per se ipsam speciosa dei laus est in
auribus audientium et corde credentium.
20 XIII. 27. Quin etiam ex apostoli sententia male usurpata
uelut insultare audet Parmenianus eis, quos negat habere
baptismum et propterea dicit dare non posse. quid enim
habes, inquit, quod non accepisii? quod ut oraittam unde
et quare dicat apostolus, quod ipsius epistulae contextione
5 cf. Luc. 18, 14 11 Dan. 9, 20 13 cf. Sap. 1, 5 16 cf.
Ioh. 11, 51 19 cf. Rom. 10, 10 22 epist. Parm. I Cor. 4, 7
1 hos Pml sicut— proprium om. a 2 confeBsione MF 3 dei
om. a precatio F ex ore procedit peccatoris M 5 uoluit B 7 eius
peccata y peccatorum confessio M 8 illa om. MPa etiam om. EGI
9 erant om. DMP etiain] autem F 10 danielis MHIv 11 alt. peccata
om. 8 12 ergo om. M ore ergo peccatoris P ore pcccatoris Ma
laus speciosa t 13 mendaciis et fictis M fugiet (fugit EGl) pott
disciplinae tr. a 15 speciosa laus est F 16 pontifici M 17 pontifei
anni illius P 18' per ipsum (om. se) a laus eet dei o 20 mala M
21 insultante F 22 propter hoc M eos dare H( 23 inquit, habee
v inquid D, om. GH 24 dicit MP
78
II. Contra epist. Parmeniani
declaratur, si hoc de baptisnio uult intellegi et si ille dare
non potest qui non habet, ille autem non habet qui non
accepit, ut ei aliquo modo sufiragetur quod scriptum est:
quid enim habes quod non accepisti?, quaero utrum non
habeat qui aput ipsos accepit. si dixerint: 'habet', quaero
utrum amittat si ab ipsis reeesserit. si dicunt: 'amittit'.
baptizandus est iterum si redierit, ut ei possit restitui quod
amisit. si autem hoc non fit nec quisquam dicit esse faciendum,
non ergo amiserat. porro si accepit et non eo caruit, habet
utique quod accepit, et ideo non ei potest dici secundum
istorum intellectum: quid enim habes quod non accepisti?
refer nunc animum ad ipsam originem schismatis. qualemlibet
existiment Uaecilianum quem nos credimus innocentem, procul
dubio in unitate baptizatus erat; nondum enim facta erat ista
diuisio. ponamus, sicut illi uolunt, quod ab unitate ipse reces-
serit; non amisit utique quod acceperat. non enim, si rediret,
baptizaretur iterum, ut reciperet quod amiserat. porro si eo
quod acceperat non caruerat, id utique habebat. nec ipsi ergo
dici potuit ex istorum prauo intellectu: quid enim habes
quod non accepisti? multo minus hoc dici potest ei qui
per Caeciliauum a domino accepit. cur enim non potuit homo,
qui non coniunctus est uobis, id quod non habebat accipere
per eum, qui non amisit cum recessit a uobis? quanto ergo
impudentius dicitur orbi terrarum: quid enim habes quod
non accepisti? unde ipsius sacramenti conexio in Africam
uenit, qui per nullius traditoris facinus potuit amittere pro-
missionem dei apertissima pollicitatione dicentis ad Abraham:
in semine tuo benedicentur omnes gentes, etiamsi isti
4. 11. 19. 24 I Cor. 4, 7 28 Gen. 22, 18
1 de hoc M si ille] ipse F 3 aliquo modo] aliquando EFGHI
4 utrum nonj utrumnam F 5 habeat] habet M qui] quod a 6 ipsis]
eis t 7 iterum est Iv 10 potest dici ei M 18 ergo nec ipsi FH
si ergo nec ipsi -j 20 hoc BMPF hoc quidem GH hoc idem v,
om. EI 22 conuictus est a Em2FG nobis FI habet DMPFH
23 cum] quando o 24 imprudentius H( 25 conneiio Eo
lib. II 13, 27-28
79
non impii calumniatores fratrum, sed ueri examinatores cri-
minum fuissent.
28. Nam illud quod quidam eorum ueritate conuicti dicere
coeperunt: baplismum quidem ncm amitlit qui recedit ab
5 ecclesia, sed ius da?idi tamen amittit, multis modis apparet
frustra et inaniter dici. primo quia nulla ostenditur causa, cur
ille, qui ipsum baptismum amittere non potest, ius dandi
possit amittere. utrumque enim sacramentum est et quadam
consecratione utrumque homini datur, illud cum baptizatur,
10 illud cum ordinatur, ideoque in catholica utrumque non licet
iterari. nam si quando ex ipsa parte uenientes etiam praepositi
bono pacis correcto schismatis errore suscepti sunt, etiamsi
uisum est opus esse ut eadem officia gererent quae gerebant,
non sunt rursus ordinati, sed sicut baptismus in eis ita ordi-
15 natio mansit integra, quia in praecisione fuerat uitium quod
unitatis*pace correctum est, non in sacramentis, quae ubicumque
sunt ipsa sunt. et cum hoc expedire iudicatur ecclesiae, ut
praepositi eorum uenientes in catholicam societatem honoies
suos ibi non administrent, non eis tamen ipsa ordinationis
20 sacramenta detrahuntur, sed manent super eos. ideoque non
eis in populo manus imponitur, ne non homini, sed ipsi sacra-
mento fiat iniuria. et si quando ignoranter fit nec animose
defenditur factum, sed pie corrigitur cognitum, uenia facilis
impetratur. deus enim noster non est dissensionis deus,
25 sed pacis, nec ecclesiae sacramenta eius in eis qui ab ecclesia
recesserunt, sed ipsi qui recesserunt inimici sunt. sicut autem
habent in baptismo quod per eos dari possit, sic in ordinatione
ius dandi; utrumque quidem ad perniciem suam, quamdiu
4 epist. Parm. 24 I Cor. 14, 33
3 ceperunt dicere M 5 tamen dandi EmSGHv raodis multis M
8 potest f 10 istud FHv 12 pro bono Gy, cf. p. 76, 19 etsi a
14 rursum GHv 15 uitiatum (tum s. I.) P 17 expedire (expedite
F) hoc MPa 18 in] ad } 19 amministrent DI aministrent M
21 imponunt M 24 dissensionis est F 25 eius sacramenta MFHf
26 recenseront D sunt] eius I eius sunt v 28 quamdiu] a ld.
quidem M
80
II. Contra epist. Parmeniani
caritatem non habent unitatis. sed tamen aliud est non habere,
aliud perniciose habere, aliud salubriter habere. quod non
habetur, dandum est cum opus est dari; quod uero perniciose
habetur, per correctionem depulsa pernicie agendum est ut
salubriter habeatur. 5
29. Quamquam etsi laicus aliqua pereuntis necessitate com-
pulsus dederit, quod cum ipse acciperet quomodo dandum
esset addidicit, nescio utrum quisquam pie dixerit esse repe-
tendum. nulla enim cogente necessitate si fiat, alieni muneris
usurpatio est; si autem necessitas urgeat, aut nullum aut io
ueniale delictum est. sed et si nulla necessitate usurpetur et
a quolibet cuilibet detur, quod datum fuerit non potest dici
non datum, quamuis recte dici possit inlicite datum. inlicitam
ergo usurpationem corrigit reminiscentis et paenitentis affectus.
quodsi non correxerit, manebit ad poenam usurpatoris quod 15
datum est, uel eius qui inlicite dedit uel eius qui inlicite
accepit, non tamen pro non dato habebitur. neque ullo modo per
deuotum militem quod a priuatis usurpatum est signum regale
uiolabitur. si enim aliqui furtim et extraordinarie non in monetis
publicis aurum uel argentum uel aes percutiendo signauerint, 20
cum fuerit deprehensum, nonne illis punitis aut indulgentia
liberatis cognitum regale signum thesauris regalibus congeretur?
aut si quisque siue desertor siue qui numquam omnino mili-
tauit nota militari priuatum aliquem signet, nonne ubi fuerit
deprehensus ille signatus pro desertore punitur et eo grauius, 25
quo probare potuerit numquam se omnino militasse, simul
secum punito, si eum prodiderit, audacissimo signatore? at
si forte illum militiae characterem in corpore suo non militans
2 quod] quic(quid-fV)quid Ma. 6 aliquis (3 pereunti y dederit
necessitate compulsus p 7 quomodo] quod H, om. EGI 8 esset] esse EGI
utrum] an 67, om. H pie quisquam f 10 urgueat F 14 ergo] autem v
16 est om. F pr. inlicite] inlice Pml 19 extraordinarie non] eitra ordi-
neinUt; 20 pr. uel om. M argentum uel om. DP 22 cogetur EmlGHI
condetur Em2 23 quisque] quisquam Ma 24 alique (sic) 1) 25 de-
serto sepunitur D 26 probari MGt se om. MGHv omnino se EFI
27 at] ac EI aut FGv 28 caracterem DPEFGI karact. H
lib. II 13, 28-30
81
pauidus exhorruerit et ad cleinentiam imperatoris confugerit
ac prece fusa et impetrata uenia militare iam coeperit, num-
quid homine liberato atque correcto character ille repetitur
ac non potius agnitus adprobatur? an forte minus haerent
5 sacramenta christiana quam corporalis haec nota, cum uideamus
nec apostatas carere baptismate, quibus utique per paenitentiam
redeuntibus non restituitur et ideo amitti non potuisse iudicatur?
an ducenda de militia similitudo non fuit, cum apostolus et
de agonisticis certaminibus ducat et aperte clamet: nemo
10 militans deo implicat se negotiis saecularibus, ut
placeat cui se probauit?
80. Et haec quidem alia quaestio est, utrura et ab his, qui
numquam fuerunt christiani, possit baptismus dari, nec aliquid
hinc temere adfirmandum est sine auctoritate tanti concilii, quan-
15 tum tantae rei sufficit. de his uero, qui ab ecclesiae catholicae
unitate separati sunt, nulla iam quaestio est, quod et habeant
et dare possint et perniciose habeant pernicioseque tradant
extra uinculum pacis. hoc enim iam in ipsa totius orbis uni-
tate discussum consideratum perspectum atque firmatum est.
20 sed si nos male facimus, ipsi explicent, quomodo sacramentum
baptizati non possit amitti et sacramentum ordinati possit
amitti, quoniam dicunt: recedens ab ecclesia baptismum quidem
non amittit, ius dandi tamen amittit. si enim utrumque sacra-
mentura est, quod nemo dubitat, cur illud non amittitur et
% illud amittitur? neutri sacramento iniuria facienda est. si
sancta malos fugiunt, utrumque fugiat; si sancta in malis
9 cf. II Tim. 2, 5 II Tim. 2, 4 22 epiet. Parm.
1 elementiam D 2 iam uenia a iam om. EI 3 caracter PEFGI
karact. H 7 posse ji 8 et apostolus MPI\ et om. GH 9 ducat]
dicat MPFGH clamet et aperte dicat f 10 implicet M 11 pla-
ceat ei FH ei placeat v 12 iis v 13 fuerint F 14 hinc temere]
temere inde f 15 iia v catholicae om. p 16 quod] quoniam M
quin EmSFGHv quando Emll 17 et quin (quando Emll, del. EmH)
perniciose FG^ et pemiciose habeant om. M 18 iam enim M
19 perfectum Ma, cf. p. 19, 15 23 alt. amittit] relinquit F 26 pr.
sancta] secunda M malis] maculis M
LL Auguat. c. Don. I. 6
82
II. Contra epist. Parmeniani
inuiolabiliter manent, utrumque maneat. si dixerint: 'baptismus
in sola uera ecclesia recte datur', respondetur eis: 'baptismus
in sola uera ecclesia recte habetur'. cur non potest dari ubi
non recte datur, cum possit haberi ubi non recte habetur? an
quia non habere aliud est, aliud non recte habere? sic et non
dare aliud est, aliud non recte dare. sicut non recte habet qui
ab unitate discedit, sed tamen habet et ideo redeunti non red-
ditur, sic etiam non recte dat qui ab unitate discedit, sed tamen
dat, et ideo quod ab eo accepit uenienti ad unitatem non iteratur.
illi autem quod non recte datur datum non esse contendunt. quid
si alius quod non recte habetur haberi non posse contendat,
nonne utrique reclamamus et dicimus habere quidem, sed non
recte habeie eum qui ab unitate discesserit? si uolunt ergo, ut
ille audiat quod pariter reclamamus, ipsi nos audiant reclamantes
dare quidem sed non recte dare eum, qui ab unitate discedit.
quapropter sicut redeunti non redditur quod et foris habebat,
sic uenienti non repetendum est quod et foris acceperat. unde
consequenter intellegitur peruersitatem hominum esse corri-
gendam, sanctitatem autem sacramentorum in nullo peruerso
esse uiolandam; constat enim eam in peruersis et sceleratis
hominibus, siue in eis qui intus sunt siue in eis qui foris
sunt, inpollutam atque inuiolabilem permaneie. et quod dicuntur
ea mali polluere, quantum in ipsis est dicuntur, cum illa
inpolluta permaneant. sed in bonis permanent ad praemium,
in malis permanent ad iudicium. nam et de spiritu qui nullo
modo extingui potest dictum est tamen: spiritum nolite
extinguere, id est: 'quantum in uobis est nolite sic agere,
26 I Thess. 5, 19
1 diierit D 4 non pr. om. EGI cum] cur EGI habere P
ubi om. M 6 habent EGmlHI 7 discedunt EHI habent EGHI
9 ab eo] habeo D 10 quodsi a 11 habetor recte M 13 discedit F
ergo uolunt Gf 14 audiat ille MPa 15 discessit Gv 16 et om. Ma
17 est non repetendum M et] etiam v, om. MEI 18 corrigenda
sanctitate Dm2 22 quod] quia t 24 in bonis permaneant M 25 per-
mancant M spiritu sancto F 26 potest eitingui y nolite] non
add. F
lib. II 13, 30-14, 32
83
tamquam conemini extinguere spiritum aut tamquam extinctum
spiritum deputetis'. et nomen dei pollui nullo modo potest et
tamen dictum est: filius et pater intrabant ad unam
puellam, ut polluerent nomen domini dei sui.
5 31. Nec ullo modo isti eipedire se possunt, cum eis pro-
ponitur, cur sanctitas sacramenti et haberi et dari possit ab
eo, quem intus sceleratum iam deus damnauit, et tunc ab eo
incipiat dari non posse, cum ab hominibus damnatus fuerit,
cum tamen nec tunc eam possit amittere. postremo cur Feli-
10 cianus, quem cum Maximiano trecenti decem damnauerunt et
diu foris in sacrilego, sicut ipsi concilio suo pronuntiauerunt,
schismate fuit, non solum ipsum baptismum, sed etiam ius
dandi non amisit? in honore quippe suo, sicut exierat, ita
receptus est cum his omnibus quos foris positus baptizauit,
15 nullo eorum rebaptizato, quia si aliquem eorum quos foris
baptizauerat rebaptizandum ease censerent, iudicarent eum
amisisse ius dandi cum foris esset; et propterea consequens
erat, ut ipsum quoque iterum ordinarent, si illos iterum bapti-
zarent. sed cum ad pacem Christi reuocantur calumniatores
20 sunt, cum paci Donati consulunt dissimulatores sunt. quid
est aliud quam quod eorum Tychonius de illis ait: quod
uolumus sanctum est?
XIIII. 32. Ut quid ergo Parmenianus inani iactantia exultat
et dicit: numquam diuinae legis censura palietur, ut uiuiftcare
25 quemquam mortuus possit, curare uulneratus, inluminare
caecus, uestire nudus, etnundare pollutus? dominus enim sus-
citat mortuos, dominus curat uulneratos, dominus illuminat
3 Am. 2, 7 11 cf. De bapt. I 5, 7 21 cf. Cresc. IIII 37, 44
24 epist Parm.
1 spiritnm extingnere (?f exstinctum D spiritum exstinctum v
2 nullo modo pollui Fv 4 domini om. £ 7 intus sceleratum iam om. M
incipiat ab eo Mf 9 ea GI, om. E 11 sacrilego Pm2 sacrilegio
eet.v in concilio (r? 12 sc(h)ismatis MFGfl» scismaticus JF/ 14 quos
ipse G-r 17 amissise P 21 est] est hoc EGv hoc est FII hoc {om.
est) / eorum magister EGI tichonius o 26 et mundare Gy
mundare Hml
6'
84
II. Contra epist. Parmeniani
caecos, dominus uestit nudos, dominus emundat pollutos. quid
sibi arrogat quae hoininis non sunt? itane uiui sunt aput eos
qui non peccant, ut etiam uiuificare posse dicantur, cum incre-
mentum dare non possint? ego, inquit, plantaui, Apollo
rigauit, sed deus incrementum dedit. neque qui plantat 5
est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat
deus. quomodo dat uitam mortuo, qui incrementum dare non
potest uiuo? sicut enim pate. excitat mortuos et uiui-
ficat, sic et filius quos uult uiuificat. itane aput illos
sani sunt, ut possint etiam curare non sanos? quid aliud isti iu
quam se benedicendos pro domino opponunt? sed ab eis nullo
modo seducuntur qui non in homine, sed in deo sperantes
cantant: benedic anima mea dominum et noli obliuisci
omnes retributiones eius, qui propitius fit omnibus
iniquitatibus tuis, qui sanat omnes languores tuos. 15
si omnes languores ipse sanat, nullum relinquit quem Par-
menianus sanare se dicat. tantane aput illos sunt lumina, ut
inluminare etiam possint? quod nec illi, quo in natis mulierum
maior nemo surrexit, lohanni Baptistae lohannes euangelista
concedit, de quo ait: non erat ille lumen, sed ut testi- sto
monium perhiberet de lumine. erat lumen uerum quod
illuminat omnem hominem uenientem in hunc mun-
dum. si omnem hominem illud lumen illuminat, nullum relinquit
quem Parmenianus illuminare se dicat, quia, etsi sancti homines
secundum quendam modum dicuntur lumina, aliud tamen sunt 25
lumina illuminata, aliud tamen lumen illuminans, quod solum
4 I Cor. 3, 6-7 8 Iob. 5, 21 13 Ps. 102, 2-3 18 cf. Matth.
11, 11 20 Ioh. 1, 8—9
1 mundat f 4 possunt MEGHI inquit] quidem M inquit pau-
lus E inquit apostolus GIv 7 quomodo] quando Ma 8 suscitat
Ma 10 ita sani M 13 domino MEGI, cf. Roensch, It. 1 p. 440
14 propitius fit] propitiatur B fit] sit M 15 langores P 16 lan-
goles P 17 lumina sunt Ev 19 surrexit nemo 8 21 uerum om. 3
25 lumiuaria MPa alia Gv 26 tamen om. a solum
om. a
lib. II 14, 32
illud est de quo idem Iohannes Baptista dicit: nos omnes
de plenitudine eius accepimus. nudos autem quis uestit
nisi qui dicit: proferte illi stolam primam et qui corrup-
tibile hoc induet incorruptionem et mortale hoc induet immor-
5 talitatem? ethomo quisquam diuino indumento aliquem uestire
dicitur, cui magnum est si uestiri ipse mereatur? iam porro
emundare pollutum audeat se dicere, si prius audet se dicere
non esse pollutum. mundati enim sumus equidem per gratiam
dei. sed ne tunc quidem mundabimus aliquem, cum fuerit
io perfecta nostra mundatio; quanto minus modo, cum corpus
quod corrumpitur aggrauat animam! quis enim glorietur
castum se habere cor aut glorietur mundum se esse a
peccato? mundare quippe atque sanare in spiritalibus rebustan-
tundem ualet. sicut autera spe salui facti sumus, ita ape mundati
15 sumus in perfecta salute et in perfecta munditia. quomodo
ergo sanare et mundare iam possumus, qui nec tunc pote-
rimus, cum omni modo mundi saluique fuerimus ? sed deus,
inquit, haec per hominem facit. facit sane, sed fecit et per
Iudam, quem ad euangelium praedicandum cum ceteris misit,
20 fecit et per Pharisaeos in eis, qui bona quae per eos audie-
bant ipsi faciebant, cum illi non facerent quae dicebant. po-
stremo cur iniqui et scelerati eorum, siue cum latent siue cum
pro Donati parte tolerantnr, uiuificant curant illuminant mun-
dant? an ipsi non sunt mortui uulnerati caeci polluti? an ideo
25 non aput eos caeci caecos ducentes simul in foueam cadunt,
quia non ipsos, sed deum quem praedicant illi, audiendo et
1 Ioh. 1, 16 3 Lnc. 15, 22 cf. I Cor. 15, 53 10 Sap. 9, 15
11 Proo. 20, 9 14 cf. Rom. 8, 24 17 epist Parm. 19 cf. Matth.
10, 1-8 20 cf. Matth. 23, 3 25 cf. Matth. 15, 14
5 homo] hoc homo EGI hoc Hv 7 se audeat y 8 equidem om. j
9 ne] nec o 11 castum glorietnr &j, cf. Cresc. III 80, 92 12 ant]
ant quia (T-j • 13 tantnndet M 15 imperfecta E utroque, G post.
loco, et idem uoluit Morelius; sed in perfecta salute et in perfecta mun-
ditia intellege in deo siue in Christo 17 ealui et mnndi p 18 hoc g
23 pro parte (pace v) donati G^ 25 caecos] caecum ex caeco P
86
II. Contra epist. Parmeniani
obtemperando sectantur? ita sane. sed tuno praedicant deura,
si cum Christo colligunt; cum uero quae cum illo non colligunt
spargunt, Donatum praedicando, non deum, caeci caecos se-
quendo simul in foueam cadunt. sed de quaestione baptismi
latius aliquid domino adiuuante tractabimus, cum de omnibus 5
testimoniis sanctarum scripturarum quae nobis obicienda cre-
didit Parmeniano responderimus, qui uere ipse adaquat proximos
sibi euersione iniquitatis, qui eis tam malum propinauit errorem,
ut non pro pace, sed pro diuisione et discissione non solum
loquatur ipse, sed etiam diuinos libros loqui persuadeat. 10
XV. 33. Sed inter multa miror hominem, cum ageret non
posse haberi baptismum nisi acceptum nec posse accipi sine
dante, interposuisse ex euangelio testimonium: non potest
konto accipere quicquam, nisi fuerit illi datum de
caelo. posset enim aliquis horum uerborum inscius, cum 15
coepisset iste dicere: non potest homo accipere quicquam,
nisi datum illi fuerit de caelo, antequam dixisset 'de
caelo' putare illum dicturum fuisse 'a Donato' aut 'a Parme-
niano' aut 'ab aliquo de parte Donati' aut omnino 'ab ipsa
parte Donati'. agnosco euangelium etillic scriptum esse recenseo: 20
non potest homo accipere quicquam, nisi datum illi
fuerit de caelo. sed numquid Donatus est caelum? numquid
Parmenianus est caelum? numquid pars ipsa Donati? illa uero
non esset caelum, nec si esset in caelo. qui enim ait: non
potest homo accipere quicquam, nisi datum ei fuerit 25
de caelo, numquam diceret: 'nisi datum fuerit ei de sole aut
2 cf. Matth. 12, 30 4 cf. De bapt. I 1, 1 11 epist. Parm.
13 Ioh. 3, 27
2 cum uero quae] qnicumque uero Ma 7 qui] quem F adae(-e-)quat
MPa proxima F 8 propinnauit M 12 habere DmlPml
13 potest inquit Gf 14 accipere homo MPEFGHv 15 eorum 8
16 ista F 17 fuerit illi Ma pr. de caelo om. o 18 a donato fuisse T
20 esse om. M 21 fuerit illi a 22 nnmquid Parmenianus est caelum
om. F 24 non esset] non est a nec si esset] nec est MF non est B
25 datum fuerit ei (eis Pml) MPFH fuerit illi datum EGv 26 ei]
illi t, om. FG
lib. II 14, 32-15, 34
87
de luna aut de stellis', quae tamen in caelo sunt; quanto
minus diceret: 'nisi datum fuerit ei de parte Donati', quae
non solum non est caelum nec in caelo, sed nec in regno
uult esse caelorum! nec illud procul dubio diceret: 'non potest
5 homo accipere quicquam, nisi datum fuerit ei de ecclesia'; et
ipsa enim ecclesia de caelo accipit. si autem diceret: 'non
potest homo accipere quicquam, nisi datum fuerit ei ab homine
iusto', inruerent quidem isti frontosi et se iustos esse pro-
clamarent, ut ab eis acciperet qui uellet accipere, nec nos
10 quaestionem faceremus, utrum iusti essent an non essent, sed
inter eos esse uel latentes iniustos facile ostenderemus ex
quibusdam proditis et exclusis, et tamen eos non improbare
nec dicere non datum uel non acceptum, quod datum et ac-
ceptum esset a talibus. sed et hoc falso diceretur, si diceretur:
15 'non potest horao accipere quicquam, nisi datum ei fuerit ab
homine iusto'. ipse enim iustus, a quo alter accipit, quaero a
quo acceperit. si et ipse ab homine iusto, et de illo ita quaero,
donec ab ipso capite ordinis humani ad aliquem perueniam
qui non ab homine accepit, atque ita falsum esse doceam quod
20 non potest homo accipere quicquam, nisi datum fuerit ei ab
homine.
34. Quid autem agunt isti nescientes per euangelicum testi-
monium, nisi ut homines ammoneantur, ut aliquando euigilent
atque aduertant uere non homines esse attendendos, cum sanctum
25 aliquid accipere homo desiderat, sed illum solum qui hoc de caelo
dat homini, quia non potest homo accipere quicquam, nisi
datum fuerit ei de caelo? quodsi dixerint: 'de caelo quidem
accipit non de homine, sed tamen per hominem', quaero per
qualem. si per iustum tantum, non habent illi qui aput eos
26 Ioh. 3, 27
2 illi o 3 nec est in caelo p 5 illi o et om. Ma 7 illi GI
10 alt. essent om. p 12 improbaremus nec diceremus Ma 14 si dice-
retur ont. MPmla 15 ei om. H fuerit ei PF-( 17 a iusto homine a
ita] itaque M 19 acceperit p docent DP 20 fuerit ei ab homine
datum Hf 22 per om. EGI 25 homo accipere a hoc om. a
27 quid si M
88
II. Contra eplst. Parmeniani
ipsos per latentes iniquissimos acceperunt; si et per iniustum,
quae causa ergo est ut aliquem rebaptizent? si per iniustum
non nisi latentem, non habent quos baptizauit manifestus
satelles Gildonis Optatus; si et per iniustum etiam manifestum,
qui tamen nondum damnatus et ab ecclesiae communione 5
proiectus sit, non habent illi quos Felicianus Mustitanus, cum
ab eorum communione foris esset, in Maximiani schismate
baptizauit, quos tamen nunc cum illo regressos nemo rebaptizat.
postremo si homo, quamuis de caelo, non tamen nisi per
hominem potest accipere quicquam, quaero ipse Iohannes 10
Baptista, qui haec dicebat, per quem hominem acceperat quod
de caelo utique acceperat, et non inuenitur. atque ita testimoniis
a se prolatis mala causa conuincitur, quia, etsi dicit filius
accepisse se a patre et spiritum sanctum de suo accipere, non
quasi gradatim, sed sicut ipse exposuit dicens: quia omnia 15
quae habet pater mea sunt, ideo dixi: de meo accipiet,
posse tamen hominem non interposito homine diuinitua aliquid
accipere exemplo suo Iohannes ipse testatur et tot sancti,
antequam dei filius homo fieret, et posteaqnam resurrexit et
ascendit in caelum centum uiginti homines qui simul congregati 20
erant, quos nullo homine in terra manum imponente de caelo
ueniens spiritus sanctus impleuit, et constituto iam ordine
ecclesiae Cornelium centurionem ante ipsum baptismum, ante
impositionem manus cum eis qui secum erant eodem sancto
spiritu repletum Petrus ipse miratus est. nemo ergo accipit 25
sine dante; sed quod pertinet ad baptismi sanctitatem, adest
deus qui det et homo qui accipiat, siue per se ipsum deo
15 Ioh. 16, 15 20 cf. Act. 1, 15. 2, 1-4 23 cf: Act. 10, 45
1 acceperiht F 11 haec dicebat] hoc ait GHv homine Dml
12 utique de caelo MPa post inuenitur in EGHI sequuntur uerba
lin. 17 posse tamen — accipere, quae suo loco omissa sunt a se testi-
moniis MPEFGHv 13 dicat Ma 14 se om. M 20 qui om. p
23 centurionem comelium y 24 spiritu sancto PEGv 27 qui det]
quidem DMEGI donante deo t
lib. II 15, 34-16, 35
dante siue per angelum, siue per hominem Banctum [siue per
Petrum] siue per hominem iniquum, sicut per tam multos uel
latentes uel manifestos, quos ante tempus de messe colligere
serui patris familias prohibentur et quos uelut paleam frumenta
dominica usque ad tempus uentilationis corde interim separata
non temeritate corporaliter deserunt, sed pietate spiritaliter
ferunt.
XVI. 35. Qui male, inquit, credidit, consequi non potest
baptismi sacramentum, quia scriptum est: peruersum non
potest adornari. quid? si ergo aput eos quispiam baptizatus,
qui uerbi gratia putauerat Christum ex eo esse coepisse, ex
quo secundura carnem de uirgine Maria natus est, postea
ueritatis sermone commotus, cum comperisset ipsum esse de
quo Iohannes ait: in principio erat uerbum et uerbum
erat aput deum et deus erat uerbum, de quo consequenter
ait: uerbum caro factum est et habitauit in nobis,
fateretur eis errorem suum pristinum atque in eo se fuisse
cum baptizaretur sollicitus indicaret, iuberent eum denuo
baptizari? numquam utique facerent, sed hominis imperitam
simplicitatem, carnali opinione prius prauam, postea ueritatis
ratione correctam gratularentur, aut si etiam talis peruersitas
pertinaciter ei defendenda uideretur et diu reluctatus neque
correctus etiam de ecclesia pelleretur et postea cognita ueritate
remearet, paenitentia utique curandum esse censerent, non
iteratione baptismatis uulnerandum, quamuis hoc in corde se
habuisse fateretur etiam illo tempore, quo aput ipsos fuerat bapti-
zatus. peruersum ergo non potest adornari, quia non ei
8 epist. Parm. 9 Eccle. 1, 15 14 Ioh. 1, 1 16 Ioh. 1, 14
27 Eccle. 1, 15
1 donante FGH eiue (sicut Dm2v) per Petrum deleui poat Petrum
add. siue (sicut v) per iohannem F&( 3 latenter Dml 5 separati Ma
8 inquit male p inquid Dml credit H 10 potes FGIv adornare
MEm2FGHIv 11 qui] fuerit qui 6 T putauerat uerbi gratia v
18 commonitus Ma 17 suam pristinum errorem f 20 oppinione P
deprauatam G^ postea om. T 26 etiam] et GH, om. EI 27 potea
MmZFGIv adornare Ma
90
II. Contra epist. Parraeniani
ad ornamentum -ualeret sacramentum quod acceperat, si in
fide peruersa persisteret, sed potius ad supplicium, cum tamen
ipsum per se sacramentum etiam in peruerso, quem non ornabat
sed iudicabat, integrum permaneret et ideo nullo modo esset
illius sacramenti uiolanda sanctitas, etiam cum esset illius o
hominis corrigenda peruersitas.
XVII. 36. Audet etiam Parmenianus exempla nobis diuina
proponere, quibus se arbitratur ostendere quaerendum esse
hominem sanctum, a quo debeat accipi sacramentum. ipse,
inquit, dei filius, ipse dominus Iesus Ohristus, a quo prin- 10
cipium spiritalis baptismi exortum est, cum secundum uohm-
tatcm patris Imptixandus esset, utrumne ad Pharisaeos perfidos
atque profanos an ad sanctissimum Iohannem uenisse mon-
stratnr? at si hoc exemplo inuitamur ad accipiendum baptismum,
inferiorem nobis a quo baptizemur debemus inquirere, quando- 15
quidem dominus ab eo baptizatus est, qui se ab ipso domino
baptizari debere praedixerat et qui se indignum corrigiam
calciamenti eius soluere testabatur. quin immo, ut intermittam
quaerere diligentius, cur ipse saluator noster baptizari uoluerit,
iam quia certa aliqua causa uoluit, propterea fortasse, cum 20
se ipse posset tinguere qui etiam suum baptizatorem poterat
baptizare, uoluit dominus a seruo et ille per quem facta sunt
omnia ab illo qui factus est inter omnia baptizari, ut et
doceret humilitatem et ostenderet non interesse quis a quo
baptizetur, dum eo baptismo quo baptizandus est baptizetur. 25
nec a Pharisaeis dedignaretur ille baptizari, si haberent huius-
modi baptismum Pharisaei, quo ille certi sacramenti gratia
uoluit baptizari. nam cum etiam circumcidendus esset, num-
9 epist. Parm. 16 cf. Mattb. 8, 14. 11 22 cf. Ioh. 1, 3
3 sacramentum per ae f 4 permanere Mm2 7 nobis exempla 7
9 accipi debeat fl-f 13 atque] et PF 15 quoniam quidem MFH
16 baptizandus est F 18 ut non M 19 inquirere Gf 20 iam om. a
quia] quidem quia M certe a 21 ipse om. EGHI tingere Hv
27 Pharisaei om. v a quo DmlPEGHI 28 cum etiam] et cum G\
cum H
lib. II 16, 35-18, 37
91
quid Iohannes quaesitus est, quia boc a Iudaeis fieri iam
solebat, et cum pro illo esset offerendum legale sacrificium,
numquid deuitatum est illud templum quod ab eo uocatur.
spelunca latronum? quo certe et boni intrabant et mali nec
5 bonis oberant mali, quoniam dominus, qui ait: sancti estote,
quia et ego sanctus sum, ita inuiolabiliter facit sanctos
suos uersari inter malos, si custodiant eam quam accipiunt
sanctitatem, quemadmodum ipse dominus Iesus nulla contagione
malignitatis in Iudaeorum gente pollutus est, neque cum illa
10 prima sacramenta secundum perfectam humilitatis uiam factus
sub lege suscepit neque cum postea discipulis electis cum suo
traditore usque ad extremura osculum uixit eius enim exem-
plo non solum non facientis mala, sed etiam non consentientis
ulli malitiae, inter paleam frumenta secura sunt, quia neque
15 talia faciunt neque consentiunt facientibus, etiamsi in eadem
segete usque ad messem, in eadem area usque ad uentilationem,
intra eadem retia usque ad separationem quae in litore futura
est boni tolerent malos. sed isti sunt uere caeci duces caeco-
rum, qui et in numero suorum tam multos malos uident et
20 uiam pacis non uident et ut se non ad sustinendum inuicem
propter unitatis uinculum, sed ad diuidendum inuicem propter
schiBmatis sacrilegium sequantur homines persuadent.
XVIII. 37. At enim dictum est per prophetam regi Josaphat:
o rex Iosaphat, si peccatorem tu adiuuas aut eum
25 quem dominus odit tu diligis? propterea fuit super
te ira domini. quis enim nostrum dicit peccatorem adiuuan-
dum ad hoc utique in quo peccare uult, sicut ipse Achab,
quem adiuuit Iosaphat eundo cum illo in proelium, cum ille
4 cf. Matth. 21, 13 5 Leu. 11, 45 15 cf. Matth. 8, 12. 13,
37_43. 47—50 18 cf. Matth. 15, 14 20 cf. Rom. 3, 17 cf. Eph.
4, 2-3 23 epist. Parm. 24 II Par. 19, 2 27 cf. III Reg. 22
1 quia hoc] hoc enim Ma 3 euitatum PF deuitandum E illut
Dml uocatum est ab eo M 6 et om. Pa 7 si] ut o
cuatodiunt F 13 non solum non] solum modo non F 17 littore
FHIv 18 tollerent Pml 21 diuidendum ab inuicem Gf 23 iosafat
D (passim) iossaphat Pml 27 adj dum ad DmlP 28 adiuuabat Fv
92
II. Contra epist. Parmeniani
Michae pvophetae ueracia uerba contemneret? et tamen nec
sic obfuit innocentiae regis Tosaphat pessimum meritum regis
Achab, quia illum dominus ad se exclamantem de periculo
bellico liberauit, illum autem sacrilegum contemptorem in
manus hostium uenire permisit. et si quid Iosaphat periculi 5
expertus est, quod ei propheta indicat ab ira domini fuisse,
non alieno meruerat peccato sed suo, quia sicut ei dictum
est peccantem adiuuabat. sed aput deum cetera eius bona facta
praeualuerunt. sic enim ei dicitur: si peccatorem illum
adiuuisti et eis qui oderunt dominum amicus es? et 10
in hoc super te ira a facie domini. sermones dei boni
in uniuersa sunt tecum, quoniam abstulisti lucos de
terra et parasti cor tuum ad requirendum deum. qui
autem uersatur in ecclesia dei, ubi sunt et illi qui sua quaerunt,
non quae Iesu Christi, qui per inuidiam et contentionem 15
Christum annuntiant non caste, et dicit: siue per occasionem
siue per ueritatem Christus annuntietur; et in hoc
gaudeo, sed et gaudebo, inpollutus inter eos atque integer
permanet, quia non eis ad sua quaerenda consentit, cum hoc
culpet atque arguat, nec eos ad peccandum, sed ad hoc adiuuat, 20
unde Christus latius praedicetur et ab eis qui audiunt et
faciunt per eos qui quod dicunt non faciunt Christo credatur,
in Christo speretur, Christus diligatur. talibus enim praecepit
idem apostolus dicens: nolite coniungi cum infidelibus.
quae enim participatio est iustitiae et iniquitati? 25
quae communicatio est luci ad tenebras? quis autem
9 II Par. 19, 2-3 14 cf. Phil. 2, 21 15 cf. Phil. 1, 15. 17
16 Phil. 1, 18 24 II Cor. 6, 14-18
1 michaeae Dm2MPa profetae ex profectae D 2 offuit DMP
3 clamantem M de] a a 4 contemtorem DPmH 6 profecta
Dml dei p 7 ei om. M 9 dicitnr ei MPa si om. Ma
illum om. f 10 eis qui oderunt] ei contra Ma 12 nniuersis Flff
14 qui] quae F 17 adnuntietur E 20 arguat] reprehendat Ma
21 his v 23 praecipit Dm2y 25 est om. MPa et iniquitati] cum
iniqnitate |i 26 quis] qnae a autem om. EFI
lib. II 18, 37-19, 38
93
consensus est Christi ad Beliar? aut quae pars fideli
cum infideli? quae autem conuentio templo dei cum
simulacris? uos enim templa dei uiui estis. dicit enim:
quia inhabitabo in eis et inambulabo et ero illorum
5 deus et ipsi erunt mihi populus. propter quod exite
de medio eorum et separamini, dicit dominus,etimmun-
dum ne tetigeritis. et ego recipiam uos et ero uobis
in patrem et uos eritis mihi in filios et filias, dicit
dominus omnipotens. quae uerba isti carnaliter sentientes
io per tot diuisiones se ipsos minutatim in ipsa una Africa
conciderunt non enim intellegunt neminem coniungi infidelibus
nisi qui facit peccata paganorum uel talia facientibus fauet,
nec quemquam fieri participem iniquitatis nisi qui iniqua uel
agit uel adprobat» quis autem communicat tenebris nisi per
15 tenebras consensionis suae. cum dimisso Christo sequitur
Beliar? quis ponit cum infidelibus partem suam nisi qui eius
infidelitatis fit particeps? ita enim et templum dei esse desinit
nec se aliter simulacris adiungit qui autem sunt templa dei
uiui et in medio nationis tortuosae ac peruersae apparent sicut
80 luminaria in mundo uerbum uitae habentes, nihil eos quod
pro unitate tolerant inficit nec angustantur, quia in illis habitat
et deambulat deus et exeunt de medio malorum atque sepa-
rantur interim corde, ne forte, cum id facere per seditionem
schismatis uolunt, prius a bonis spiritaliter quam a malis
25 corporaliter separentur.
XVIIII. 38. Quod ergo scriptum est deum dixisse: eos qui
me clarificant clarificabo et qui me spernit spernetur,
19 cf. Phil. 2, 15 26 epist. Parm. I Reg. 2, 30
1 consenaus eat] conuentio a belial Dm2MPa fldelis MF 2 quae]
qui EmlFIv quis MEm2GH conuentio] consensus Ma 3 templum Fy
6 et separamini om. o 10 una ipaa M 11 concidunt t> enim om. F
coniungi cum p 12 peccatum EGHI 13 uel om. EFGI 14 nisi
qui F&{ 15 cum om. (?t 16 belial Dm2MPa 17 et om. 0
desinat M 18 templum t 21 angustiantur EFHI 22 eorum scilicet
malorum M
94
II. Contra epist. Parmeniani
ipsi maxime nolunt intueri. quomodo enim clarificant deum,
qui dicunt per orbem terranim impleri non potuisse eius pro-
missa quae promisit patribus nostris Abrahae, Isaac et Iacob,
quae per prophetas tanto ante praenuntians exhibuit per unicum
suum, qui factus est ei ex semine Dauid secundum carnem,
ut in illo id est in semine Abrahae benedicerentur omnes
gentes; qui dicunt ipsum dei filium frustra dixisse: sinite
utraque crescere usque ad messem, quasi falsus fuerit
aut ipse fefellerit, cum sola zizania per mundum creuerint,
frumenta uero praeter Donati partem in toto terrarum orbe
defecerint? quomodo ista sentientes clarificant dominum, cum
scriptum sit: in latitudine gentis gloria regis, in demi
nutione autem populi contritio principis? aut quomodo
non spernunt dominum, qui baptismum eius in eis, quorum
causam non audierunt et de quibus iudicare nullo modo potu-
erunt, incredibili temeritate impietatis exsufflant et sibi audent
arrogare quod dei est, a se damnatos in honoribus integris
pro Donati pace recipiunt et a se inauditos contra pacem
domini detestantur, baptisma in illis terrarum partibus per
apostolos traditum perisse contendunt et per Felicianum aput
Maximianistas traditum non perisse concedunt? iam uero quo-
modo catholici non clarificant dominura, qui promissa eius
nullis hominum sceleribus quominus implerentur impediri
potuisse confidunt, qui sacramenta eius tam debita ueneratione
prosecuntur, ut ea si etiam ab indignis tractata fuerint, illis
sua peruersitate damnatis illa intemerata sanctitate permanere
demonstrent?
XX. 39. Iterum, inquiunt, scriptum est: nolite communi-
4 cf. Rom. 1, 2-3 7 Matth. 13, 30 12 Prou. 14, 28 28 epist.
Parm. Eph. 5, 11—12
2 posse ■( 6 habrae M 10 partem donati MPa orbe terrarum M
11 glorificant 0 deum Ff 12 dirainutione a 13 autem om. M
14 deum a 15 nullo modo iudicare MPa 20 apostolus Pml aput]
atque EGHI 22 deum ? 24 posse Ma tam] ita Hv 25 pro-
secuntur sic BMPFG 27 demonstrant ex demonstrat P 28 con-
taminare F
lib. II 19, 38-21, 40
95
care operibus infructuosis tenebrarum, magis autem
et redarguite. quae enim fiunt ab ipsis latenter turpe
est et dicere. iam ipsa uerba quemadmodum intellegenda
sint diiimus, quia non communicare est non consentire; quod
6 propter ecclesiae disciplinam parum est,nisi etiam redarguantur,
ut corrigi possint. sed baec salua pace facienda sunt et quantum
admittit officium conseruandae unitatis, ne simul eradicetur
et triticum.
XXI. 40. Iterum ad Timotheum idem apostolus: ne, inquit,
10 communicaueris peccatis alienis. te ipsum castum
serua. docuit ei consequenti, quemadmodum quod prius dixit
intellegendum sit. qui enim se ipsum castum seruat, non
communicat peccatis alienis. si enim communicat consentit,
si consentit corrumpitur, si corrumpitur castum se ipsum non
15 seruat. sed sane tandem aliquando euigilauit Parmenianus et
attendit quid diceret Tychonius, sed frustra; statim quippe
amore sententiae suae contra ueritatem oculos clausit. ait enim:
an numquid, frater carissime, nonpolluunt alios aliena peccata?
et hoc est facinerosis non communicare, licet cum ipsis con-
ao uenias, eorum facta non facere. et tamen non totum dixit.
parum est enim eorum facta non facere, nisi displiceant; parum
est ut displiceant, nisi redarguantur. aliud est enim non facere,
aliud non communicare id est consentire facientibus, aliud
etiam redarguere. cur ergo ubi uidere coeperat statim se
25 auertit et usque in finem noluit peruenire et uii trientem de
toto posuit? an, sicut de populo fecerunt, etiam ueritatis
sententiam praecidendam putauit? nos dicimus, quod, qui non
facit malum nec facienti consentit et facientem arguit, firmus
atque integer inter iniquos tamquam frumentum inter paleam
9 epist. Parm. I Tim. 5, 22 18 epist. Parm.
2 et (xai) om, a 3 et] etiani M 7 ammittit D amittit Pml 11 serua]
custodi a 14 ipsum om. a 15 conseruat F 16 tichonius MPa 18 an
om. a annon quid P 19 facinoroais Ma 22 enim est Fv
23 id est non g 24 etiam om. F 26 etiam] et FHv ita et G
sententiam neritatis p 27 quod] quia F 29 paleas Fv
96
II. Contra epist. Parmeniani
conuersatur; ille autem tantummodo ait: 'eorum facta non
facere.' et tamen hanc tertiam de tota sententia particulam
quemadmodum refellat uideamus.
41. Quod contra legem esse diuinam, inquit, nullus qui
legem ueneratur ignorat. adhuc ista uerba communiter dici s
possunt potest enim et alius dicere: 'quod aecundum legem
esse diuinam nullus qui legem ueneratur ignorat.' sed opus
est probare, non dicere. attendamus ergo quemadmodum probet
quid enim prodest, inquit, innocentiam custodisse, si cum reis
mixtus es et obnoxius? sane, si ita est, non innocentiam custo- 10
disse non prodest, sed innocentia custodita non est. raixtus
enim reis et obnoiius nisi per conscientiae maculatam consen-
sionem nullus recte dici potest qui uero implet quod scriptum
est: iusto nihil placet iniquum, ubilibet eum uersari
quaelibet necessitas cogat, misceri iniquitatibus non potest. 15
uel quomodo, inquit, incorruptus poteris permanere qui corruptis
sociaris? ita plane, si sociatur, id est si mali aliquid cum eis
committit aut committentibus fauet; si autem neutrum facit,
nullo modo sociatur. porro si addat tertium, ut non sit in
uindicando piger, sed uel corripiat iustus in misericordia et a>
arguat uel etiam, si eam personam gerit et ratio conseruandae
pacis admittit, et coram omnibus peccantes arguat, ut ceteri
timeant, remoueat etiam uel ab aliquo gradu honoris uel ab
ipsa communione sacramentorum, et haec omnia cum dilectione
corrigendi, non cum odio persequendi faciat, plenissimum offi- 25
cium non solum castissimae innocentiae, sed etiam diligentis-
simae seueritatis impleuit. ubi autem cetera impediuntur, illa
4 epist. Parm. 9 epist. Parra. 14 Prou. 12, 21 16 epist.
Parm. 20 cf. Pb. 140, 5
2 hanc om. o tertiam tamen EGv 5 ignorat ante qui tr. M
7 esse om. MF 10 es scripsi est DMPa obnoxiis PmlFHf non
post est om. Ma 12 obnoziis MPtnla concnpiscentiae M 16 qni]
si p 21 gerat M 22 ammittit DP et om. a 24 omnia]
commnnia D 25 peraequenti P faciat om. Hf 26 etiam om.
EFGHI
lib. II 21, 40-22, 42
97
duo semper retenta incorruptum castumque custodiunt, ut
nec faciat malum nec approbet factum.
XXII. 42. Sed tamen uideamus unde iste doceat quod
affirmat. cum scriptum sit, inquit: modicum fermenti totam
6 massam corrumpit. dixit hoc Parmenianus atque abiit nec
ei nunc ostendi potest in parte Donati non solum modicum
fermenti, sed multum ueneni ex illis ouis aspidum ruptis et
pvaeualidis iam serpentibus pro Primiano damnatis et ad
Primianum iterum reuocatis. sed correcti sunl, inquit. deo
10 gratias. si uerum est, non inuideo. atque utinam perfecte id
fiat. si enim a Maximianistis redire ad partem Donati nonnullus
correctionis est gradus, quanto uerior perfectiorque correctio
est ab ipsa parte Donati ad unitatem catbolicam remeare! et
Tychonius quidem multa dixit, <per> quae illis temporibus et,
u sicut interior nouerat, quam non modico sed multo fermento
suo totam suam massam nollent fateri corruptam, qui totum
orbem terrarum peccatis Afrorum fermentatum esse crimina-
rentur. sed ego istos miror, si adhuc eis placet liaec apostolica
uerba sic intellegere, ita eos Optatum Gildonianum uelle defen- -
20 dere, ut nec modicum fermenti eum fuisse concedant quodsi
uel hoc concedunt, quam magnam putant esse massam suam,
ut non potuerit tota corrumpi? aut si in eis solis eorrupta
est quibus placebat Optatus, experti discant intellegere quod
legunt, quia in hia est massa tota, ad quos pertinet quod
25 dicitur totum siue bonum siue malum. ad eos autem pertinet
qui consentiunt; ad eos autem qui non consentiunt omnino
non pertinet, et ideo disciplina ecclesiastica corrigendum est,
ne ad multos persuadendo perueniat. quod ubi fieri permittit
ratio pacis et non fit, ipsa neglegentia culpam trahit et in
30 periculo consentiendi est per desidiam corrigendi.
4 epist. Parm. 1 Cor. 5, 6 7 cf. Esai. 59, 5 et eopra II 8, 7
9 epist. Parm. 25 cf. II Cor. 5, 10
4 fermentum Ma 8 parmiano Pml 10 id perfecte y 12 quando F
14 tichonius a per addidi 16 suo om. Ma 18 apostolica DMPv
epistolae cet. 20 ut om. P 22 solisj add. tota p 23 placet p 24 in his
eat] inest FOf, om. H tota massa a 25 autem om. M$ 30 corrigenda F
LI. Auguat. c. Don. I. 7
98
II. Contra epist. Parraeniani
XXIII. 43. Ex qua regula et illud intellegendum quod con-
sequenter opponit dicens esse scriptum: sit uobis legitimum
aeternum in progenies uestras diuiderein medio sanc-
torum et inreligiosorum et in medio mundorum et
immundorum. tanto enim quisque melius hoc facit, quanto 5
magis in ecclesia proficit. cum enim creuisset herba et
fructum fecisset, tunc apparuerunt zizania. et quamuis
inter utrumque iam serui patris familias cognitione diuiderent
atque distinguerent, iubentur ea tamen sinere crescere et hoc
usque ad messem. sed haec hactenus. ea enim quae restant 10
aliquanto diligentius ab alio exordio consideranda atque trac-
tanda sunt.
LIBER TERTIUS.
I. 1. Cum omnis pia ratio et modus ecclesiasticae disciplinae
unitatem spiritus in uinculo pacis maxime debeat intueri, quod is
apostolus sufferendo inuicem praecepit custodiri et quo non
custodito medicina uindictae non tantum superflua, sed etiam
perniciosa et propterea iam nec medicina esse conuincitur, illi
filii mali, qui non odio iniquitatum alienarum, sed studio
contentionum suarum infirmas plebes iactantia sui nominis 20
inretitas uel totas trahere uel certe diuidere affectant, superbia
tumidi, peruicacia uaesani, calumniis insidiosi, seditionibus
turbulenti, ne luce ueritatis carere ostendantur, umbram rigidae
seueritatis obtendunt et, quae scripturis sanctis salua dilec-
tionis sinceritate et custodita pacis unitate ad corrigenda 25
fraterna uitia mordaciore curatione fieri praecepta sunt, ad
2 epist. Parm. Leu. 10, 9—10 6 Matth. 13, 26 9 cf. Mattb.
13, 30 15 cf. Eph. 4, 3 16 cf. Eph. 4, 2
1 est qnod Dm2MPa, cf. p. 101, 15 sequenter EFGHl 7 et zi-
zania EG 9 tamen ea Hf et hoc om. M 11 aliquando F 12 sunt]
add. Eiplicit liber secundus (•tt DMP -II- contra parmenianura H)
DMPFHI, om. EG, deinde add. Incipit (liber add. DMG) tertius (-III-
DMPG) DMPFGHI, om. E, denique deo gratias add. D 16 prae-
cipit Dm2Ma custodire Ev 21 tratrahere Dml 22 uaesani sic DP
24 in scripturis o 25 unita M 26 mordaciori MEFGHv
lib. n 23, 43-111 1, 2
sacrilegium schismatis et ad occasionem praecisionis usurpant
dicentes: ecce ait apostolus: auferte malum a uobis ipsis.
quod malum utique si integris, inquiunt, non obesset, nec
iuberetur auferri.
5 2. Interim uideamus, ne forte non frustra non dixerit apo-
stolus: 'auferte malos a congregatione uestra', sed: auferte
malum a uobis ipsis, quia et, cum quisque impeditur ab
ecclesiae congregatione malos homines separare, si a se ipso
auferat malum, non eis corde miscetur atque ita spiritaliter
10 non solum coniungitur bonis, sed etiam separatur a malis.
sicut enim in illo loco ad Timotheum cum dixisset: neque
communicaueris peccatis alienis, tamquam ille diceret
fieri posse, ut aliquos malos ab ecclesiae congregatione separare
non posset et ideo tolerare cogeretur, tamquam consilium
i6 dans, quemadmodum peccatis eorum non communicaret, te
ipsum, inquit, castum custodi — non enim malis nisi malus
misceri potest, bonus autem nullo modo, quamuis in una cum
eis congregatione uersetur — , ita et hic ad Corinthios cum
dixisset: quo enira mihi de his qui foris sunt iudicare?
8o nonne de his qui intus sunt uos iudicatis?, ne forte
turbarentur aliqua malorum numerositate sic permixta frumentis,
ut sine illorum uexatione colligi separarique non posset, auf erte,
inquit, malum ex uobis ipsis, ut, si forte non possent auferre
malos a congregatione sua, auferendo malum ex se ipsis, id
26 est non cum eis peccando nec eis ad peccandum consentiendo
aut fauendo, integerrimi inter eos et incorruptissimi uersa-
rentur, quia per malum suum malis quisque consentit, si autem
2 epist. Parm. I Cor. 5, 13 11. 15 1 Tim. 5, 22 19 I
Cor. 5, 12
2 a] ex Emlf 5 iteroin F dixit M 6 contagione F 7 a]
ex y et om. a 8 a] ex v 11 aieut] sic a loco om. F
tymotheum D 13 separari M 14 posait BMFGE 16 inquit om. P
non enim] nam t nisi om. f 17 bonis P cnm eis in una 8
21 permixtin FGf 22 possint M posaent a 23 uabis om. I ipais
om. EFGE
7*
100
II. Contra epist. Parmeniani
a se ipso auferat malum, alieno malo non est unde consentiat.
quapvopter quisquis etiam contempserit ecclesiae disciplinam,
ut malos cum quibus non peccat et quibus non fauet desistat
monere corripere arguere, etsi talem personam gerit et pax
ecclesiae patitur etiam a sacramentorum participatione separare, 5
non alieno malo peccat sed suo. ipsa quippe in tanta re negle-
gentia graue malum est. et ideo, sicut apostolus monet, si
auferat malum a se ipso, non solum auferet audaciam com-
mittendi aut pestilentiam consentiendi, sed etiam pigritiam
coriigendi et neglegentiam uindicandi adhibita prudentia et 10
oboedientiain eo quod praecepit dominus, ne frumenta laedantur.
ea quippe intentione quisquis inter triticum zizania tolerauerit
auferendo malum a semet ipso, nec eis communicat et ea
distinguit ac iudicat interim ad diem. non enim nouit quod
cras futurum est. et ideo dilectione seruata non sine spe 15
correctionis uindicandum est quidquid etiam cogit necessaria
seueritas uindicari. quod ut satis appareat, totum ipsum epi-
stulae apostolicae locum diligentius retractemus.
3. Quid uultis, inquit? in uirga ueniam ad uos an in
caritate spiritus mansuetudinis? iam hic apparet eum 20
de uindicta loqui, ad cuius significationem uirgam nominauit.
numquid tamen et uirga sine caritate est, quia ita contexuit:
in uirga ueniam ad uos an in caritate? sed quod sequitur
'spiritus mansuetudinis' ammonet intellegi, quia et uirga cari-
tatem habei sed aliud est caritas seueritatis, aliud caritas 25
mansuetudinis. una quidem caritas est, sed diuersa in diuersis
operatur. omnino, inquit, auditur in uobis fornicatio, et
11 cf. Matth. 13, 29 14 cf. Rom. 14, 5 19 I Cor. 4, 21 27 I
Cor. 5, 1
2 contemserit D ecclesiae dei p 4 corrigere |3 gerit personam a,
cf. p. 96, 21 7 ad(am- MH)monet MEFHI 10 athibita Dml
11 praecipit T J2 et zizania PI 13 a se ipso malum t met om. a
nec] non o 14 quid FG-( 15 est] sit Gy 16 quicquid codd. praeter PI
coegerit F 17 apparet F 18 tractemus a 20 spiritus] et spiritu
MPa in spiritu Hm2 21 loqui de uindicta a 24 et spiritu M spi-
ritu Hf admonet F 27 in uobis (iv t>|j.iv)] inter uos p
lib. III 1, 2—3
101
talis fornicatio qualis nec in gentibus, ita ut uxorem
patris sui quis habeat. de tam immani facto uideamus
quemadmodum eos saeuire praecipiat. et uos, inquit, inflati
estis et non potius luctum habuistis, ut tolleretur de
5 medio uestrum qui hoc opus fecit. quare 'luctum' potius
et non iram, nisi quia si patitur unum membrum compa-
tiuntur omnia membra? et non 'luctum quia tollebatur,' sed
luctum, inquit, ut tolleretur, id est ut lugentium dolor
ad deum ascenderet et ipse illum qui hoc opus fecit tolleret
10 de medio eorum, sicut ipse sciret, ne forte illi per humanam
imperitiam eradicarent simul et triticum. cum ergo ad talem
uindictam necessitas cogit, humilitas lugentium debet impe-
trare misericordiam, quam repellit superbia saeuientium. nec
illius ipsius qui de medio fratrum tollitur debet neglegi salus,
15 sed ita agendum, ut ei talis uindicta sit utilis, et agendum
uoto et precibus, si corrigi obiurgationibus non potest. ideoque
sequitur et dicit: ego quidem sicut absens corpore, prae-
sens autem spiritu, iam iudicaui quasi praesens eum,
qui sic operatus est, in nomine domini nostri Iesu
20 Christi congregatis uobis et meo spiritu, cum uirtute
domini nostri Iesu tradere eiusmodi Satanae in interi-
tum carnis, ut spiritus saluus sit in die domini Iesu.
quid ergo agebat apostolus, nisi ut per interitum carnis saluti
spiritali consuleret, ut siue aliqua poena uel etiam morle
25 corporali, sicut Annanias et uxor eius aute pedes apostoli
Petri ceciderunt, siue per paenitentiam, quoniam Satanae tra-
ditus erat, interimeret in se sceleratam carnis concupiscentiam,
quia ipse item dicit: mortificate membra quae sunt super
8 I Cor. 5, 2 6 1 Cor. 12, 26 17 I Cor. 5, 3-5 25 cf. Act.
5, 5. 10 28 Col. 3, 5
1 inter gentee M 6 ei om. P 8 pr. ut] in F 9 illum— tolleret
DP hoc opue tolleret M tolleret lioc opus a 11 simul om. FHv
15 ita agendum est Gi uindictta Dml 17 sicut (io?) om. a 21 Iesu
Christi -f huiusmodi r 22 Iesu om. Ma 23 aiebat M
24 etiam om. p 25 ananias DmZMPa 26 quoniam] qua F 28 membra
uestra MPa
102
II. Contra epist. Parmeniani
terram, inter quae etiam fornicationem commemorat, et iterum:
si enim secundum carnem uixeritis, moriemini, si
autem spiritu facta carnis mortificaueritis, uiuetis?
non tamen ab eo fraternam separat caritatem, quem de fraterna
congregatione pvaecepit separari. hoc enim apertius ad Thessa- b
lonicenses dicit: si quis autem non obaudit uerbo nostro
per epistulam, hunc notate, ut non commisceamini cum
illo, ut erubescat. et non ut inimicum eum existimetis,
sed corripite ut fratrem.. audiant isti aliquando et intel-
legant, quemadmodum satagat caritas apostolica, ut sufferentes 10
inuicem studeamus conseruare unitatem spiritus in uinculo
pacis. nam et hic cum dixisset: et non ut inimicum eum
existimetis, sed corripite ut fratrem, tamquam ostendens
cur hoc dixerit continuo subiunxit: ipse autem deus pacis
det uobis pacem semper in omni modo. ita etiam de 15
isto, qui uxorem patris sui habuit, luctum potius indicit et
pacificam caritatem ubique commendat, sicut et de se ipso
ait: ne iterum cum uenero humilet me deus ad uos et
lugeam multos ex his, qui ante peccauerunt et non
egerunt paenitentiam super immunditia et luxuria et 20
fornicatione quam gesserunt. et paulo post ait: praedixi
et praedico, sicut praesens secundo et nunc absens,
his qui ante peccauerunt et ceteris omnibus, quia si
uenero iterum non parcam. ideo lugendo iudicabat, ut
mi8ericordia dei sine corruptione uinculi pacis, ubi salus tota 25
consistit. contereret peccantes atque corrigeret, sicut de isto
2 Rom. 8, 13 6 n Thess. 8, 14—15 10 cf. Eph. 4, 2—3 12 II
Thess. 3, 15 14 II Tliess. 3, 16 16 cf. I Cor. 5, 1 18 II Cor.
12, 21 21 II Cor. 13, 2
1 etiam] et a 4 fiaternam] supernam EmlGHI aepararet F
de] a F fraterna DMPEm2v superna cet. 5 praecipit a the-
(te-F)salonicenses DMPEFG 7 hinc Dml (recte? tooto?) ut] et Ev
8 ut post non om. EGHI aestimetis H-j ohsistetis (sic) ex obsiste-
mus P 13 aestimetis Gv 15 nobis F modo] bono Ma etiam]
et Ma 17 sicnt om. P se om. EFGH 18 humiliet P ad uoa
huiniliet me deus Ma 24 lugendum F 25 dei misericordia MPa
lib. III 1, 3
103
ipso qui cum patris uxore fuerat fornicatus fecisse intellegitur.
nam non inuenitur de quo alio significet in secunda epistula
ad eosdem Corinthios, cum ait: nam ex multa tribulatione
et angustia cordis scripsi uobis per multas lacrimas,
6 non ut contristemini, sed ut sciatis dilectionem quam
habeo abundantius in uos. si quis autem contristauit,
non me contristauit sed ex parte, ut non onerem, omnes
uos. sufficit ei correptio haec quae a multis fit, ita
ut e contrario magis uos donetis et consolemini, ne
10 qno modo maiore tristitia absorbeatur qui eiusmodi
est. propter quod obsecro uos, confirmetis in eum
caritatera. ad hoc enim et scripsi, ut cognoscam pro-
bationem uestram, si in omnibus obaudientes estis. si
cui autem aliquid donaueritis, et ego. nam et ego si
15 quid donaui alicui, propter uos in persona Christi, ut
non possideamur a Satana. non enim ignoramus mentes
eius. quid moderatius, quid diligentius, quid sollicitudine pia
et paterna ac materna caritate plenius fieri aut dici potest?
sicut peccanti adhibet emendationem, sic correcto et conterenti
ao atque humilanti in paenitentiacorsuumuultreddiconsolationem,
ne maiore, inquit, tristitia absorbeatur. sed quid ad illud
quo conclusit istam sententiam? ut non possideamur, inquit,
a Satana. non enim ignoramus mentes eius. ipse est
enim qui per imaginem quasi iustae seueritatis crudelem sae-
25 uitiam persuadet, nihil aliud appetens uenenosissima uersutia
sua, nisi ut corrumpat atque dirrumpat uinculum pacis et
caritatis, quo conseruato inter christiauos uires eius omnes
8 II Cor. 2, 4—11 21 II Cor. 2, 7 22 II Cor. 2, 11
1 niori Pml 5 ut non FH 7 onercm ex honorem Pm2 8 haec
(hoc Hmt) correctio EGHI flt a multis <x 9 e] et F magis
om. a 10 quomodo (koj?) Dm2M quom Dml q.no" P quando FHf,
om. Q absorbatur P 11 uos (om. Emll) ut Dm3a 13 obedientes
MEFI estis] sitis F 14 si cui donaui f 15 quid om. Ma 16 igno-
rauimus M 17 solicitudine P 19 dampnationem EGHI 20 humi-
lianti DmSMa 21 maiori B ad om. a 22 inquit post non enim
poritum in a 26 dirumpat DmZPEI disrumpat MFGHv
104
II. Contra epist. Parmeniani
inualidae fiunt ad nocendum et muscipulae insidiarum commi-
nuuntur et consilia euersionis euanescunt.
II. 4. Sed etsi de aliquo alio in secunda ad Coriuthios epi-
stula locutus est apostolus, et ibi tamen significauit, quanta
caritate in quemquam debeat ecclesiastica uindicta procedere. 5
hoc est illud, quod isti non iutellegentes inter calumnias suas
solenthabere praecipuum: emendabit me iustus in miseri-
cordia et arguet me; oleum autem peccatoris non impin-
guabit caput meum. quia uero isti non in misericordia
eraendare nouerunt, et Caeciliani innocentiam saeuis suspi- 10
cionibus insectati sunt et Optati Gildoniani potentiam oleo
fallacis adulationis unxerunt. nam si propter uinculum pacis
iniquitatem Optati gementes lugentesque tolerarent, non utique
pacem ueram atque catholicam in orbis terrarum sancta unitate
dirrumperent aut certe a maioribus suis nefaria caecitate 15
dirruptam ita dolerent, ut saltem aput se experti, quam multos
malos pro pace Donati ferre cogantur, impacatas illorum calum-
nias pace suae correctionis extinguerent.
5. Sed ad illius primae ad Corinthios epistulae consequentia
redeamus. cum dixisset apostolus: tradere huiusmodi Sata- 20
nae in interitum carnis, ut spiritus saluus sit in die
dOmini Iesu, etiam atque etiam commendans humilitate
lugentium hoc debere fieri, non superbia saeuientium, continuo
subicit: non bona gloriatio uestra uel per exprobrationem
pronuntiationis: bona gloriatio uestra. sic enim nonnulli 25
et maxime Latini codices habent, cum eadem in utroque sen-
tentia teneatur. non enim metuendum est, ne quis intellegat
7 epiat. Parm. Ps. 140, 5 20 I Cor. 5, 5 24. 25 I Cor. 5, 6
3 de om. Dml alio aliquo MEFI 5 quemquem G quemque v
8 impinguet } 9 quia] supra hanc uocem script. At Dm3 10 uolu-
erunt F auspectionibus Fml 11 fallacis oleo Ma 14 ueram]
christianam Ma orbis MPF orbe (-em HI) Z>g sanctamque uni-
tatem p 15 dirumperent Dm2PEFI disrumperent MGEv moiori-
bus D 16 diruptam PEFI dirutatn G disruptam Hv saltim F
18 pacem Dml 19 Sed et ad v consequentiam MF sequentia EGI
24 subiecit Ma
lib. IU 1, 3-2, 5
105
laudando eum dixisse: bona gloriatio uestra, cum etsuperius
dixerit: inflati estis et non potius luctum habuistis et
hic continuo subiungat: nescitis quia modicum fermenti
totam massam corrumpit, quod ad ipsam inanis gloriationis
5 corruptionem congruentius referri potest. superbia quippe uelut
ex uetustate primi hominis, qui superbia lapsus est, quasi
fermentata et corrupta mente facit elatos in unam consparsionem,
qui sibimet in eam simili iactantiae uanitate consentiunt. et
gloriari quidem non de peccatis suis, sed super alterius peccata
tamquam ex comparatione innocentiae suae, modicum uidetur
fermentum, quia etiam de suis iniquitatibus gloriari multum
fermentum est; sed et illud modicum totam massam corrumpit.
cadit enim superbus merito superbiae et incipit etiam peccata
sua defendendo uelle gloriari. quod praeuidens idem apostolus
dicit: quapropter qui se putat stare caueat ne cadat,
etiterum:sipraeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto,
uos qui spiritales estis instruite huiusmodi in spiritu
mansuetudinis, intendens te ipsum, ne et tu tempteris.
alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem
Christi. quid est lex Christi uisi: mandatum nouum do
uobis, ut uos inuicem diligatis? quid est lex Christi nisi:
pacem meam do uobis, pacem meam relinquo uobis?
quod ergo hic dixit: inuicem onera uestra portate, et
sic adimplebitis legem Christi, hoc alio loco ait: suffe-
rentes inuicem in dilectione, studentes seruare uni-
tatem spiritus in uinculo pacis. nam et in illo Pharisaeo
modicum fermenti esse uidebatur, quia peccatorem non solum
2 I Cor. 5, 2 3 1 Cor. 5, 6 15 I Cor. 10, 12 16 Gal. 6, 1-2
20 Ioh. 13, 34 22 Ioh. 14, 27 24 Eph. 4, 2—3
1 eos Fv 3 fermentum Ma 5 uelut om. v 6 labsus D
7 conspersionem MPm2Hf 3 ea G 9 sed et F 11 de suis etiam
(om. (?) Mo. 13 superbiae suae j3 defendendo peccata sua M
15 ait y putat] existimat Fml caueat] uideat p 21 uos om.
FGHIv innicem diligatis DMPE et F, qui uerba quid est— diligatis
in mg. exhibet diligatis inuicem cet. v, cf. De bapt. III 19, U6 22 alt.
meani om. a 27 fermentum a
106
II. Contra epist. Parmeniani
non dolebat, sed super eius peccata de suis se meritis extollebat.
sed descendit ille confitens peccata sua iustificatus magis quam
ille Pbari8aeus iactans merita sua, quoniam qui se exaltat
bumiliabitur et qui se humiliat exaltabitur. sequitur
ergo apostolus et dicit: expurgate uetus fermentum, ut 5
sitis noua consparsio sicut estis azymi. quid est 'ut sitis'
et quid est 'sicut estis', nisi quia erant ibi tales, erant ibi
non tales, quos ut tales essent exemplo talium commonebat?
tainen omnes in uno tamquam eosdem ammonet, ne illi qui
tales erant desperarent de his qui nondum tales erant et eos iu
ad compagem corporis sui non pertinere arbitrarentur; tamquam
enim eosdem ammonet, cum dicit: 'ut sitis sicut estis.'
oouerant enim et illi qui iam sic erant et ammoneute apostolo
magis magisque nosse debebant sufferre illos qui nondum sic
erant, ut sufferendo inuicem in dilectione seruarent unitatem 15
spiritus in uinculo pacis et inuicem onera sua portantes imple-
rent utique legem Christi. et quoniam dominus noster Iesus
Christus ad docendam humilitatis uiam usque ad mortem crucis
humiliari dignatus est et tamquam medicus aegrotantes ita
cum dilectione pertulit peccantes de quibus dixerat: non est 20
opus sanis medicus, sed aegrotantibus, statim principale
proposuit exemplum dicens: etenim pascha noetrum immo-
latus est Christus, ut tantae humilitatis exemplo discerent
expurgare uetus fermeutum, id est quidquid in eis superbiae
de uetere homine remansisset. itaque, inquit, diem festum 25
celebremus, non utique unum diem sed totam uitam, non
in fermento ueteri neque in fermento malitiae etmali-
3 Luc. 18, 14 5 1 Cor. 5, 7 15 cf. Eph. 4, 2—3 16 cf. Gal.
6, 2 18 cf. Phil. 2, 8 20 Matth. 9, 12 22 I Cor. 5, 7 25 I Cor. 5, 8
5 et apostolus M 6 conspersio MPm2a azimi codd. 8 com-
monehatur M 9 admonet Fy, item lin. 12 11 sui corporis <x 12 enim
om. a 13 admonente Fv 14 nosce M sufferte Pml 15 dilec-
tionem Pml 17 et om. Ma quoniam DP quam M quia H qua
cet. v 21 statimque 7 2<J pasca FG 24 quicquid codd. praeter
PF 25 ueteri o 26 unam v 27 nequitiae (s. scr. uel malignitatis) M
lib. 1H 2, 5-6
107
gnitatis, sed in azymis sinceritatis et ueritatis. malitia
quippe est et malignitas uelut de alieno peccato gloriari, quasi
tunc debeat de iustitia sua quisque gaudere, cum alium iustum
non esse conspexerit. sinceritas autem est et ueritas, etiam si
5 proficit aliquis, meminisse quid fuerit et multo magis misereri
lapsorum, quandoquidem ipse erectus est a lapsu suo per
Christi misericordiam, qui sine ullo suo peccato se pro pecca-
toribus humilauit.
6. Sed ne perniciose relinquantur et quasi dissimulanter
10 neglegantur aliena peccata, quod est non minoris crudelitatis
quam illud superbiae, sequitur et dicit: scripsi uobis in
epistula non commisceri fornicariis, non utique forni-
cariis huius mundi aut auaris ant raptoribus aut idolis
seruientibus. alioquin debueratis de hoc mundo exire;
15 id est si a peccatoribus huius mundi qui praeter ecclesiam
sunt uos cohibetis, debueratis de hoc mundo exire. opus enim
uestrum in hoc mundo illud est, ut peccatores Christo ad
salutem lucremini; quod fieri non poterit, si eorum conloquia
conuictumque fugiatis. nunc autem, inquit, scripsi uobis
20 non commisceri. si quis frater nominetur aut forni-
cator aut idolis seruiens aut auarus aut maledicus
aut ebriosus aut rapax, cum eiusmodi ne quidem cibum
simul sumere. quo enim mihi de his qui foris sunt
iudicare? nonne de his qui intus sunt uos iudicatis?
25 de his autem qui foris sunt deus iudicabit. auferte
malum ex uobis ipsis.
11 I Cor. 5, 9—10 19 I Cor. 5, 11—13
1 azimis codd. 3 gaudere quisque M 4 esse non MPmlEFGv
rxon consppxerit esse HI et ueritas est MPa 5 quod P 6 labso-
rum Dml labsu Dml 7 peccato auo M pro] a H, om. DMPmlF
8 humilianit Dm2MPa 10 non est Gy 11 et sequitur et F 12 utique
(navtius) om. FHy 14 exissc Mf 15 id est— mundo exire om. Ma
ecclesia D 19 inquid D 20 nominatur M nominatur inter (et
est inter EI) uos a 22 hebriosus F nec Mm2a cibum quidem f
23 simul om. M
108
II. Contra epist. Parmeniani
7. Ecce quemadmodum ad hanc sententiam uenit apostolus,
cuius ultimam particulam ponendam credidit Parmenianus
dicens esse sciiptum: auferte malum ex uobis ipsis. quod
utique, inquit, si bonis et integris non noceret, non iuberetur
auferri. quae autem superius dicta sunt unde ad hoc uentum &
est praetermisit, quibus utique ad id quod persuadere cupiebat,
separationem a malis fieri corporaliter oportere, poterat adiuuari
dicente apostolo: cum eiusinodi ne quidem cibum simul
sumere. cur ergo non commemorauit quod eius intentionem
maxime adiuuare posse uidebatur? cum enim uehementer instet, 10
ut a male uiuentibus corporalem separationem faciendam esse
persuadeat, cur non adhibeat apostoli testimonium dicentis:
si quis frater nominatur aut fornicator aut idolis
seruiens aut auarus aut maledicus <aut ebriosus) aut
rapax, cum eiusmodi ne quidem cibum simul sumere, 15
nisi quia uidit, si hoc diceret, posse sibi responderi: 'itane
uos, etiamsi fornicatores et idolis seruientes aut non habetis
aut eos ignoratis, nullum auarum aut maledicum aut ebriosum
aut rapacem inter uos uidetis et nostis? cur ergo cum talibus
contra praeceptum apostoli non solum cibum mensae uestrae 20.
sumitis, sed etiam cenam mensae dominicae communicatis?'
hoc ergo Parmenianus, quantum arbitror, euitare conatus est
ne sibi responderetur, ut id non poneret quod pro eius causa
ualidissime sonare uideretur. nam hoc epistulae apostolicae
capitulum si eum fugisset et ei nbn occurrisset, non ex eius &
ultima parte poneret: auferte malum ex uobis ipsis.
8. Sed nunc, quia hoc diximus, fortasse isti audebunt negare
habere inter se auaros aut maledicos aut ebriosos aut rapaces,
3 epint. Parm. cf. p. 99. 2 8. 13 I Cor. 5, 11 26 I Cor. 5, 13
3 ex) a F 4 inquit utique v inquid D, om. EI 8 huinsmodi g
ne quidem] nec Ma sumere simul M 9 non commemorauit ergo P
12 adhibet a testimonium apostoli MPa, cf. p. 24, 29 13 nominatur
et est EI pr. aut om. a 1-4 aut ebriosus v, om. codd. 15 ne quidemj
nec a ciuum D 17 etiamsi) etiam MFGHv et Em2I, om. Eml
habentes Pml 18 nullnmne EGI 20 cinum D 21 cenam om. F
23 pro om. M 26 ei] a F 27 audebant Pml 28 habeii t
lib. III 2, 7-8
109
et ipsum Optatum, qui uniuersae Africae notissimus fuit, quem
tamdiu pertulerunt, fortasse defendere conabuntur. dicant ergo,
si possunt, meliorem se atque purgatiorem habere nunc eccle-
siam quam erat ipsa unitas beatissimi Cypriani temporibus,
5 qui collegas suos, a quibus tamen nulla corporali disiunctione
separatus est, nullum eorum nominatim appellans, sed pru-
denter ac sobrie saluberrimae mordacitatis inferens medicinam,
his uerbis grauiter arguit, quod esurientibus in ecclesia fratribus
habere argentum largiter uellent, fundos insidiosis fraudibus
10 raperent, usuris multiplicantibus faenus augerent. et ut aper-
tissime ostenderet de his se dicere. cum quibus in unius eccle-
siae communione uiuebat, consequenter adnexuit: quid non
perpeti tales pro peccatis huiusmodi mereremur? non
enim ait 'mererentur' sed 'mereremur', quod nullo modo dixisset,
15 cum talis utique ipse non esset, nisi manifestare uellet eorum
facta se gemere, qui ei non solum ecclesiae unitate sed etiam
collegii consortio iungerentur, quamuis ab eis uita moribus
corde proposito discreparet. dicant ergo isti meliorem nunc
esse ecclesiam suam et non se habere tales collegas, quales
20 habuit in ipsa unitate Cyprianus. credant eis qui uolunt et
aduersus ea mala. quae de moribus eorum faciem dissimu-
lantium feriunt, oculos claudant; ego eos ad illa ipsa priora
unitatis tempora reuocabo et ab eis quaeram, utrum, quando
ille uir tantus episcopus Carthaginiensis ecclesiae Cyprianus
25 de tam malo collegio testimonio liberae uocis usque ad ea
scripta quae posteris etiam proderentur ingemuit, erat ecclesia
Christi an non erat. si erat, quaero quemadraodum Cyprianus
8 cf. Cypr. de lapsis c. 6 12 ibid.
2 conabantur MPml 8 qnod] quia Ff 9 fondos Pml 10 fenns
FGHIv 12 quid non] Quod nos P 13 eiusmodi Cypr. (huiusraodi
cod. E) 15 ipse om. P 19 collegas om. MPi 21 faciem dissimu-
lantium DMPF in facie simulantium EI insimulata v 22 feriunt DM
fuerint Pmlf ferunt PmU fugerint F ferunt in faciem simulantium G,
corruptius H, cf. Ep. c. Don. 6, 10 exir. proprioia Dml 24 uir
om. f cartaginiensis M kartaginiensis I carth(cart- P£.'.ff)aginensi8
cet. v 26 ad (s. I.) posteros P ecclesia om. F
110
II. Contra epist. Parmeniani
et ceteri similes eius implebant quod praecepit apostolus: si
quis frater nominatur aut fornicator aut idolis seruiens
aut auarus aut maledicus aut ebriosus aut rapai, cum
eiusmodi ne quidem cibum simul sumere, quando cum
his auaris et rapacibus, qui esurientibus in ecclesia fratribus 5
habere argentum largiter uellent, fundos insidiosis fraudibus
raperent, usuris multiplicantibus faenus augerent, panem domini
manducabant et calicem domini bibebant.
9. An forte parua sunt ista crimina et parui aestimanda?
solent enim isti etiara hoc dicere, pensantes ea non in statera io
aequa diuinarum scripturarum, sed in statera dolosa consue-
tudinum suarum. quidquid enim sceleris et iniquitatis inebriat
multitudinem, amittit examinis ueritatem. sed ideo sunt tam-
quam sincerissimum speculum proposita hominibus oracula
caelestium paginarum, ut ibi quisque uideat quodlibet peccatum ia
quantum sit, quod forte magnum est et ex male uiuentium caeco
more contemnitur. potuitne grauius diuinis eloquiis accusari
auaritia, quam ut idolatriae demonstraretur aequalis et eius
nomine appellaretur dicente apostolo: et auaritia quae est
idolorum seruitus? potuitne maiore poena digna iudicari, a»
quara ut inter illa crimina poneretur. quibus obsessi regnum
dei non possidebunt? aperiant oculos cordis, ne frustra pate-
ant oculi corporis, et legant praedicatorem liberum ueritatis
in eadem ipsa ad Corinthios prima epistula scribentem: nolite
errare. neque fornicatores neque idojis seruientes 25
neque adulteri neque molles neque masculorum cou-
cubitores neque fures neque auari neque ebriosi neque
maledici neque rapaces regnum dei possidebunt. quo-
1 I Coi. 5, 11 19 Col. 3, 5 24 I Cor. 6, 9—10
2 nominatur et est El aut auarns aut idolis seruiens f 4 nec
cibum quidem F nec cibnm g simul cibum M 7 fenns o 8 domini
om. 0, cf. p. 111, 5 9 existimanda PFGH 12 quicquid codd. praeter PF
13 admittit F 16 et om. GH ex om. Ff 20 maiori 0 21 intra M
22 aperiantur oculi « 24 prima ad corintbios EHv prima epistola ad
corinthios GI 25 fornicator F fornicarii Hf, cf. De bapt. IIII 19, 26
lib. III 2, 8-10
111
modo ergo Cypiianus et alia similia frumenta dominica in illa
tunc unitatis ecclesia cum auaris et rapacibus, cum his qui
regnum dei non possidebunt, non laicis uel quibuscumque
clericis, sed ipsis episcopis panem domini manducabant et
5 calicem domini bibebant, cum idem apostolus praecipiat non
eis commisceri et clamet cum eiusmodi nec quidem cibum
sumere? an quia non poterant ab eis corporaliter separari, ne
simul eradicarent et triticum, sufficiebat eis a talibus corde
seiungi, uita moribusque distingui. propter compensationem
10 custodiendae pacis et unitatis,- propter salutem infirraorum et
tamquam lactentium frumentorum, ne membra corporis Christi
per sacrilega schismata laniarent?
10. Sed ecce non ego urgeo quemquara eorum sic intellegere;
ipsi explicent, quemadraodnm esse potuerit illa tunc ecclesia
15 gloriosa sine macula et ruga, ubi esurientibus in ecclesia
fratribus habere largiter argentum uolebant, ubi fundos insidi-
osis fraudibus rapiebant, ubi usuris multiplicantibus faenus
augebant, ubi tantis erant iniquitatibus inuoluti, ut per illas
regnum dei non possiderent. quodsi gloriosa ecclesia sine macula
ao et ruga in eis solis computabatur, qui maerebant et gemebant
illas iniquitates quae riebant in medio eorum, unde etiam
secundum sancti Ezechielis prophetiam tales proprio signo-
signari meruerunt, ut a uastatione et perditione iniquorum
tutissimi euaderent, desinant calumniari bonis non operantibus
a mala per morbidam cupiditatem, sed tolerantibus propter paci-
ficam caritatem, quibus dictum est: beati pacifici, quoniam
ipsi filii dei uocabuntur. nam propterea spiritus sanctus
per meraoratum Ezechielem prophetam tali uerbo designauit
5 cf. I Cor. 5, 11 14 cf. Eph. 5, 27 15 cf. Cypr. de lapsis c. 6
22 cf. Ezecb. 9, 4 sqq. 26 Matth. 5, 9
4 sed et Hv 5 domini om. H 6 quidera om. (S cibum quidem F
ciuura Dml 9 moribusque] et moribus M 11 latentium M 13 ego non-f
illorum EGHv, om. I 17 foenus D fenus FGHv 18 inuoluti iniqui-
tatibus f 19 non om. M 20 et pr.] aut FIv 22 iezechielis DPG
ihezechielis H 27 ipsi om. a proptera D 28 iezechielem DMPH
ezechiel EI
112
II. Contra epist. Parmeniani
malos, quos in unitate tolerant boni, ut eos in medio bonorum
diceret constitutos, quia si bonos diceret in medio malorum.
illi quasi extrinsecus et forinsecus esse uiderentur. gemunt,
inquit, et maerent iniquitates populi mei quae fiunt in
medio eorum, ut illos iniquos non solum non exclusos, sed b
etiam inclusos cogitaremus.
11. Si uero iam tunc non erat ecclesia, quia Cyprianus et
quicumque cum eo auaros illos rapacesque nouerant quales
ipsi non erant, quamuis eos grauissimis gemitibus et prae-
clarissimis uocibus accusarent, unam tamen cum eis wtrantes 10
ecclesiam et in una congregatione paria sacramenta tractantes
per huiusmodi communicationem paris sortis effecti sunt, quia
non obtemperauerunt apostolo iubenti cum huiusmodi nec cibum
quidem simul sumere et: auferte malum ex uobis ipsis,
quid adhuc laboramus? quid se ipsi iactant quod habeant 15
aliquam ecclesiam. si iam illis temporibus esse destitit? dicant
unde natus est Maiorinus aut Donatus. ut per eos nasceretur
Parmenianus atque Primianus. quid enim eis prodest, quod
auaros et rapaces, cum quibus cibum sumi uetat apostolus,
modo se uel non habere in congregatione sua uel incognitos 20
sibi esse mentiuntur, quandoquidem fuerunt tales in illa uni-
tatis ecclesia, unde se isti exortos esse sic iactant, ut eam in
sua sola societate id est in communione Donati remansisse
persuadere conentur? si enim dicunt per talium communionem
perire ecclesiam, cur eam non dicunt iam Cypriani perisse &
temporibus? ac sic et se ipsos unde extiterint non inuenientes
desinant dicere aput se ecclesiam remansisse, quam totam
3 Ezech. 9, 4 13 cf. I Cor. 5, 11 14 I Cor. 5, 13 21 cf.
epist. Parm.
1 boni] mali M 3 gement MPmlF 4 inquid D 5 in illos Dml
8 cum om.F 11 tractantes om. F 12 communionem FG^ paaris
Dml habentes paris F 13 optemp. M iubenti ut — sumerent f
15 se ipsi] sibi M 17 nascerentur M 18 enim om. GHv 19 sumit
Dml 22 isti exortos se v esse om. a sic] tunc sic EGHI
26 se] per se Ma extiterunt Pml 27 desinunt D dicere desinant f
lib. III 2, 10-12
113
prioribus perisse temporibus dicunt. si autem in bonis quibus
talia displicent semper mansit et manet et manebit ecclesia,
discant isti aliquando non sic intellegere quod ait apostolus:
auferte malum ex uobis ipsis, ut per schismata conantes
5 colligere zizania eradicent simul et tritdcum. quae omnia ita
disputamus, ut meminerint qui haec legunt uel audiunt, non
eos potuisse umquam demonstrare siue illis temporibus, cum
recentissimae res erant, siue nunc, cum multo firmiore inno-
centiae conscientia sibi totus orbis in catholica ecclesia chri-
io stiana pace conectitur, Caecilianum uel alios qui ei concorditer
inhaerebant fuisse zizania. sed ut securus unusquisque in
ecclesiae sanctae unitate permaneat et eiusdem unitatis deser-
tores, ne cum eis pereat, non sequatur, haec dicimus, quia,
si fuissent illi zizania, tolerari potius usque ad messem quam
15 pernicie schismatis eradicatis frumentis separari debuerunt.
12. Sed dicet aliquis: 'quomodo ergo praecipienti apostolo
poterimus oboedire qui ait: cum eiusmodi nec quidem
cibum simul sumere? si enim solam cordis separationem
ab eis faciendam esse praeciperet, non diceret: scripsi uobis
20 in epistula non conimisceri fornicariis, non utique
fornicariis huius mundi, id est eis qui christiani non essent,
de quibus postea dicit: quo enim mihi de his qui foris
sunt iudicare? nonne de his qui intus sunt uos iudi-
catis? de his autem qui foris sunt deus iudicabit. cum
25 ergo de tali separatione praecipiat, quae non fit ab eis malis
qui christiani non sunt, sed ab eis qui christiani sunt, cordis
autem separatio ab omnibus malis facienda est ac per hoc et
ab eis malis qui non sunt christiani oportet nos corde separari,
4 I Cor. 5, 18 17 I Cor. 5, 11 19 I Cor. 5, 9—10 22 I Cor.
5, 12-13
4 ex] a F 6 disputauimus M 7 illo tempore p 8 recentissima
eres erant Dml (corr. mH) recentissima hae(he-)resis erat MPa, cf. Cresc.
III 46, 49 rebus tam recentibus firmiori F 10 connectitur MEFv
alios] eos v 12 sanctae ecclesiae -j 13 sequar Dml hoc p 16 dicit
EFGHl ergo om. Ma 17 ait] uetat 7 18 simul om. M 20 non
utique fornicariis om. M 26 corde F 27 hominibus F
LI. August. 0. Don. I. 8
114
II. Contra epist. Parmeniani
quid restat, nisi ut intellegamus nobis id iuberi per apostolum,
ut quibusdam malis christianis quales ipse designat nec tali
coniunctione misceamur, quali coniunctione paganis in ipsius
uitae humanae societate miscemur? et ideo alio loco si quis
uos uocauerit ex infidelibus et uolueritis ire. omnia 5
quae apponuntur uobis manducate nihil interrogantes,
hic autem cum eiusmodi, inquit, nec quidem cibum simul
sumere. permittit itaque cibum sumero cum infidelibus, id
est cum eis qui nondum crediderunt in Christum, aput quos
dicii manducandum esse quod apposuerint, de quibus quoniam 10
foris sunt deus iudicabit; cum his autem qui intus sunt, id
est si quis frater nominatur aut fornicator aut idolis
seruiens aut auarus aut maledicus aut ebriosus aut
rapax, uetat etiam cibum sumere. persuadet ergo ante tempus
messis a frumentis zizania separari. quod si facere noluerimus, ib
quoniam dominus prohibet, toleraturi ea sumus et in sola
cum eis uoluntatis et cordis separatione perseueraturi, ac per
hoc etiam cibum sumpturi cum talibus, quod apostolus prohibet'.
13. In hac uelut ahgustia quaestionis non aliquid nouum
aut in80litum dicam, sed id quod sanitas obseruat ecclesiae, ao
ut, cum quisque frati um id est christianorum intus in ecclesiae
societate constitutorum in aliquo tali peccato fuerit deprehensus,
ut anathemate dignus habeatur, fiat hoc ubi periculum schis-
matis nullum est atque id cum ea dilectione, de qua ipse
alibi praecipit dicens: ut non inimicum eum existimetis.
4 I Cor. 10, 27 7 I Cor. 5, 11 11 cf. I Cor. 5, 13 12 I
Cor. 5, 11 25 II Thess. 3, 15
1 id om. Hv per apostolura iuberi f 2 quibuslibet Gv 4 loco
dicit a 5 uoa] uero M 7 inquit om. Ma cibum quidem (?f
aimul om. a 8 itaque cibum sumere om. a 9 cum eis om. GHv
in (om. I) Christum crediderunt f in om. M aput quos om. Ma
10 quodj quae a 12 norainatur aut] n. et est MEI pr. aut om. 9
14 sumere cibum fff ante tempusj tempore F 15 uoluerimus
Em2GHI 18 sumpturi Dm3 sumemus H sumere cet. v quod) quidem
Eml, om. I quod quidem Gv prohibet apostolus EmlFIv 20 id om. a
obseruet MmlF 24 ipse om. F 25 inimicum non Jfcfa
lib. III 2, 12-14
115
sed corripite ut fratrem. non enim ad eradicandum fit, sed
ad corrigendum. quodsi se non agnouerit neque paenitendo
correxerit, ipse foras exiet et per propriam uoluntatem ab
ecclesiae communione dirimetur. nam et ipse dominus, cum
b seruis uolentibus zizania colligere dixit: sinite utraque cre-
scere usque ad messem, praemisit causam dicens: ne forte,
cum uultis colligere zizania, eradicetis simul et tri-
ticum. ubi satis ostendit, <ut>, cum metus iste non subest, sed
omnino de frumentorum stabilitate certa securitas manet. id
10 est quando ita cuiusquam crimen notum est et omnibus exe-
crabile apparet, ut uel nullos prorsus uel non tales habeat
defensores, pev quos possit scbisma contingere, non dormiat
seueritas disciplinae, in qua tanto est efficacior emendatio
prauitatis, quanto diligentior conseruatio caritatis. tunc autem
15 hoc sine labe pacis et unitatis et sine laesione frumentorum
fieri potest, cum congregationis ecclesiae multitudo ab eo
crimine quod anathematur aliena eat. tunc enim adiuuat prae-
positum potius conipientem quam criminosum resistentem; tunc
se ab eius coniunctione salubriter continet, ut nec cibum cum
» eo quisquam sumatnon rabie inimica, sed cohercitione fraterna;
tunc etiam ille et timore percutitur et pudore sanatur, cum
ab uniuersa ecclesia se anathematum uidens sociam turbam,
cum qua in delicto suo gaudeat et bonis insultet, non potest
inuenire.
ss 14. Ad hoc enim et ipse apostolus ait: si quis frater
nominatur. in eo quippe quod ait 'si quis' nihil aliud uidetur
significare uoluisse, nisi eum posse tali modo salubriter corrigi
qui inter dissiiniles peccat, id est inter eos quos peccatorum
similium pestilentia non corrumpit. in eo uero quod ait 'nomina-
5 Matth. 13, 30 6 Matth. 13, 29 25 I Cor. 5, 11
1 enira estia EGI fit om. p 5 zizaniam M, item Im. 7 6 fortis
Dml 8 ut addidi 9 omni raodo M certa stabilitate certa p 10 cuius-
cunque F cuiusque p 14 confirmatio EI 15 frumentorum laesione F
17 anathematizatur codd. praeter D(v) 19 quisquam cum eo v
20 coercitione DmUIv coerti(-ci-Gfl)one EFGH 22 anathematixatum
codd. praeter D(v)
8*
116
II. Contra epist. Parmeniani
tur' hoc nimirum intellegi uoluit, parum esse ut sit quisque
talis, nisi etiam nominetur id est famosus appareat, ut poBsit
omnibus dignissima uideri quae in eum fuerit anathematis
prolata sententia. ita enim et salua pace corrigitur et non
interfectorie percutitur, sed medicinaliter uritur. propterea et 5
de illo dixit quem tali medicina sanari uoluerat: satis est
huic correptio haec quae <a> multis. neque enim potest
esse salubris a multis correptio, nisi cum ille corripitur qui
non habet sociam multitudinem. cum uero idem morbus pluri-
mos occupauerit, nihil aliud bonis restat quam dolor et gemitus, 10
ut per illud signum, quod Ezechieli sancto reuelatur, inlaesi
euadere ab illorum uastatione mereantur — ad eum enim qui
errare non potest clamant: ne comperdas cum impiis ani-
mam meam et cum uiris sanguinum uitam meam — ,
ne, cum uoluerint colligere zizania, eradicent simul et triticum i*
nec per diligentiam segetem dominicam purgent, sed per
temeritatem ipsi potius inter purgamenta numerentur. ideoque
idem apostolus, oum iam multos comperisset immunda luxuria
et fornicationibus inquinatos, ad eosdem Corinthios in secunda
epistula scribens non identidem praecipit, ut cum talibus 20
cibum non sumerent; multi enim erant nec dici de his poterat:
'si quis frater nominatur fornicarius aut auarus aut aliquid
tale, cum eiusmodi nec quidem cibum simul sumere\ sed ait:
ne iterum cum uenero humilet me deus ad uos et
lugeam multos ex his, qui ante peccauerunt et non 25
6 II Cor. 2, 6 11 cf. Ezecb. 9, 4 13 Ps. 25, 9 22 cf. I Cor.
5, 11 24 II Cor. 12, 21
6 huic est (esse I) 7 7 haec correctio hnic M haec om. B quae
a mnlti8 ecripsi (a5rr) -rj ar.o xutv nXetovwv) quae fit a multis Dm3Ma
quae fit ei a (fit ei a s. I. m2) multis Pm2 11 iezechieli DMP
12 euadere om. M 13 perdas Ma impiis, deus, animam a 15 zi-
zaniam M 20 idemtidem Dm2 itidem Ma praecepit G 21 nec (non
H) cibum o 22 fornicator a post fornicator FH^, post auarus G
add. aut idolis seruiens 23 quidem om. Hml cibum quidem
FGHtn2Iv cibum sumere simul quidem E simul cibum M 24 hu-
milet DM humiliet cet. v ad uos post uenero tr. Ma 25 iis v
Hb. m 2, 14
117
egerunt paenitentiam super immunditia et luxuria et
fornicatione quam gesserunt. per luctum suum potius
eos diuino flagello cohercendos minatur quam per illam cor-
reptionem, ut ceteri se ab eorum coniunctione contineant.
& consequenter enim dicit: ecce tertio hoc ueniam ad uos.
in ore duum uel trium testium stabit omne uerbum.
praedixi et praedico, sicut praesens secundo et nunc
absens, his qui ante peccauerunt et ceteris omnibus,
quia si uenero iterum non parcam, quia probationem
10 quaeritis eius qui in me loquitur Christi. quid aliud
hic dixit: non parcam nisi quod superius ait: et lugeam,
ut luctus eius impetraret flagellum a domino, quo illi corri-
perentur, qui iam propter multitudinem non poterant ita corripi,
ut ab eorum coniunctione se ceteri continerent et eos erubescere
w facerent, sicut faciendum est, si quis frater in aliquo ceteris
dissimili crimine nominatur? et reuera, cum contagio peccandi
multitudinem inuaserit, diuinae disciplinae seuera misericordia
necessaria est. nam consilia separationis et inania sunt et
perniciosa atque sacrilega, quia et impia superbia fiunt et plus
20 perturbant infirmos bonos quam corrigunt animosos malos.
sicut ille fideliasimus testis auaritiae collegarum, cum ea mala
tribulationum, quae patiebatur illo teuipore ecclesia, censurae
diuinae disciplinaeque tribueret, commemoratis quos nouerat
episcoporum pessimis moribus, qui esurientibus fratribus habere
25 argentum largiter uellent, fundos inBidiosis fraudibua raperent,
usuris multiplicantibus faenus augerent, quid non, inquit,
perpeti tales pro peccatis huiusmodi mereremur? et
deinde adhibet testimonium de psalmis dicens: cum iam
5 II Cor. 18, 1-3 24 cf. Cypr. de lapsis c. 6 26 ibid. 28 ibid.
1 immunditiam (inmundic. M) et luxuriam MPml 2 fornicationem MP
3 minans f 4 se om. EGHI, ante contineant habent Fv 6 duum
MP duu Dml duorum Dm2a 8 iis v 10 christus a 11 dixit hic
MPa lugeam multos p 12 imperaret Dml 16 diasimilia nomina-
tur crimine M nominetur v cum] si Ma 19 superbiaj et superba Ma
20 corrigant M 23 et disciplinae -r 26 faenus sic DEI inquid D
27 eiusm di Cypr., cf. p. 109, 13 28 psalmo F
118
II. Contra epist. Parmeniani
pridem praemonuerit et dixerit censura diuina: *si
dereliquerint filii eius legem meam et in iudiciis meis
non ambulauerint,8iiustificationes measprofanauerint
et praecepta mea non obseruauerint, uisitabo in uirga
facinora eorum et in flagellis delicta eorum. miseri- 5
cordiam autem meam non dispergam ab eia'.
15. Misericorditer igifcur corripiat homo quod potest, quod
autem non potest patienter ferat et cum dilectione gemat aut
lugeat, donec aut ille desuper emendet et corrigat aut usque
ad messem differat eradicare zizania et paleam uentilare. ut 10
tainen securi de salute sua bonae spei cbristiani inter desperatos,
quos covripere non ualent, in unitate uersentur, auferant malum
a se ipsis, id est ut in ipsis non inueniatur quod eis in moribus
displicet aliorum. cum enim dixisset apostolus: quid enim
raihi de his qui foris sunt iudicare? nonne de his qui 15
intus sunt uos iudicatis? de his autem qui foris sunt
deus iudicabit, tamquam 1111 responderent: 'quid agimus,
cum ita improborum multitudine premimur, utiudicium nostrum
in aliquam cohercitionem non possimus exerere?', auferte,
inquit, malum ex uobis ipsis, id est: 'si non potestis auferre 20
malos ex medio uestrum, ipsum malum auferte ex uobis ipsis.'
quodsi quisquam uelit sic intellegere quod dictum est: auferte
malum ex uobis ipsis, ut per correptionem separationis de
congregatione fratrum malus quisque auferendus sit, studio
tamen sanandi, non odio perimendi esse faciendum nemo dubi- 25
tauerit. et quis adhibendus sit modus temporaque seruanda,
ne pax ecclesiae uioletur, in qua maxime tritico parcendum
est, ne simul cum zizaniis eradicetur, quod in praesentia uisum
1 Ps. 88, 31—34 14 I Cor. 5, 12-13 19. 22 1 Cor. 5, 13
1 monuerit p ct] ac Cypr. 2 derelinquerint P filii eius om. Cypr.
3 iustitias a prophanauerint MFGH 5 facinora] iniquitates a
misericordiam— eis om. Cypr. 8 cum om. v aut] atque a 10 ziza-
niam M 12 ualeant Pml 13 a] ez 6 in moiibus aliorum eis displi-
cet f 14 quid] quo Fv 15 iis utroque loco v 19 aliqua co(coh-)er-
citione et cohertionem MP possumus F exercere a 20 inquid Dml
25 pereuudi F 28 quod] om. Dml qua P in praesenti DmZ
lib. III 2, 14-16
119
est neces8arium disseruimus. haec qui diligenter et pacifice
cogitat, nec in conseruatione unitatis neglegit disciplinae seueri-
tatem nec immoderatione coliercitionis dirrumpit uinculum
societatis.
5 16. Nam hoc ipsum quod ait apostolus: cum eiusmodi
nec quidem cibum simul sumere quam multi boni chri-
stiani faciunt de his quorum familiarius curam gerunt, ut, a
quorum consortio potuerint separare quos tali correptione posse
corrigi sentiunt uel quos omnino corrigi posse desperant, ne
io alios conloquiorum malorum contagione corrumpant, non dubi-
tent facere. facit autem hoc bene, id est humili caritate ac
benigna seueritate, qui sic praeest fratribus suis, ut eorum
seruum se esse meminerit. sicut sese habet ipsius domini et
praeceptum et exemplum. tunc enim flt et sine tyfo ela-
15 tionis in hominem et cum luctu deprecationis ad deum. sed
non, quam facile de gradu clericorum quisque ab episcopo uel
de numero pauperum quos pascit ecclesia nel de ipsa congre-
gatione laicorum siue ab episcopo siue a clerico uel quocumque
praeppsito cui est potestas eximitur, ita ut cum eiusmodi a
20 ceteris, quibus hoc praecipi potest, nec cibus sumatur, tam
facile malorum multitudo in quolibet ordine ecclesiae potest
a bonorum commixtione secludi et expelli. nam et in domibus
suis quique boni fideles ita disciplinam suorum moderantur
et regunt, ut ibi quoque obtemperent apostolo praecipienti cum
86 eiusmodi nec quidem cibum simul sumere, cum et de
filiis suis et de domesticis hoc faciunt uel fieri iubent..cum eos
5 I Cor. 5, 11 10 cf. I Cor. 15, 33 13 cf. Matth. 20, 26-28
24 I Cor. 5, 11
1 et pacifice om. a 3 dirumpit (-pat I) PEFGI disrumpit Sv
6 quidem om. a cibum quidem MP sumere cibum simul F 7 faciunt
om. Sv iis v quorura] de (tn ras. E, del. F, om. I) quibus a
ut] et G, om. S 8 cousortio se Ma separari DmS 10 dubitant
GSv 11 ac Dv et cet. 12 suis om. 0 13 habent a 14 fit et] fiet F fit p
tipo MFS typo EGI 16 non] num P, om. Ma 18 clero Ma 19 potestas
estF 21 non poteBt Ma 24 optemperent M 25 quidem om. a simul
om. EFGS 26 domesticis Dm2Pm2 dome facis Dml domo pacis MPmla
120
II. Contra epist. Parmeniani
uident ita uiuere, ut hoc eis esse faciendum ipsa quae in eos
habetur caritas suggerat. turba autem iniquorum, cum facultas
est in populis promendi sermonem, generali obiurgatione feri-
enda est et maxime si occasionem atque opportunitatem prae-
buerit aliquod flagellum desuper domini, quo eos appareat pro 5
suis meritis uapulare. tunc enim aures humiles praebet emen-
datori sermoni calamitas auditorum faciliusque in gemitum
confitendi quam^in murmura resistendi afflicta corda compellit,
sicut tunc beatus Cyprianus de collegis suis fortasse illa non
diceret, nisi eura diuina desuper seueritas adiuuaret. eo quippe 10
tempore illa dicebat tam molesto, tam calamitoso atque luctuoso,
ut illi non solum suscensere non auderent, sed etiam uix a
suscensentibus ueniam se posse impetrare sentirent quamquam
etsi nulla calamitas tribulationis premat, cum facultas datur,
utiliter corripitur in multitudine multitudo; nam sicut separata 15
saeuire, sic in ipsa congregatione obiurgata gemere consueuit
quamobrem et illud praeceptum apostoli nullo modo negle-
gendum est, cum sine periculo uiolandae pacis fieri potest,
quia nec ipse aliter fieri uoluit, ut a congregatione bonorum
separaretur malus, et eiusdem illud praecipue tenendum est, 20
ut sufferentes inuicem studeamus seruare unitatem spiritus in
uinculo pacis. item domino in euangelio dicenti et in illo
obtemperare debemus, ubi ait: si neque ecclesiam audierit,
sit tibi tamquam ethnicus et publicanus, et in illo, ubi
prohibuit colligi zizania, ne simul eradicetur et triticum. potest 25
enim utrumque custodiri ab eis de quibus dictum est: beati
pacifici, quoniam ipsi filii dei uocabuntur.
17 cf. I Cor. 5, 11. 13 21 cf. Eph. 4, 2—3 23 Matth. 18, 17
25 cf. Matth. 13, 29 26 Matth. 5, 9
1 ut] et Pml quam habent in eoa EGI habetur in eos MPFHv
4 oportunitatem Dm2MPFGHI 5 domini flagellum desuper FHf do-
mini desuper flagellum G 6 emendatorio MHv emendari EmlGl accomo-
dari Em2 7 sermonibus G, om. Emll 8 aflicta P 10 desuper
diuina MPa 12 succensere Dm2a 13 succensentibus Dm2Mi 17 apo-
stolicum M 20 separetur MEGHv tenendum] at (ad- JJjtendendum
Ma 22 et om. Ma 24 et nicus Dml 26 de om. a 27 ipsi om. MPa
lib. m 2, 16-3, 17
121
III. 17. Sed iam cetera quae Parmenianus posuit testimonia
uideamus. inter omnia, quibus eorum sacrilegus tumor apparet,
nullo se loco magis aperuit quam in eo, quod ausus est etiam
illud ei Hieremia propheta ponere, unde persuaderet hominibus
5 caecis communionem Donatistarum non solum ecclesiam ueram
esse, sed etiam talem iam hoc tempore, qualis post ultimam
uentilationem ecclesia sancta futura est. cui sacrilegae prae-
sumptioni et nefandae elationi quid addi possit ignoro. et
multis quidem locis sermonum suorum nihil aliud praesumere
w intelleguntur, sed aliquando uerecundantur, cum eos urgere
ueritas coeperit, quando interrogantur uel utrum non habeant
uel utrum non sint ipsi peccatores. uerumtamen in hoc pro-
phetico testimonio iupiam uanitatem suam et nimiam peruersi-
tatem apertissime prodiderunt. cum enim Hieremias sanctus
15 uellet ostendere bonis et malis, etiamsi ad tempus sit congre-
gationis una societas, longe tamen esse disparia momenta
morumfinemquemeritorum, quid paleis, inquit, ad triticum?
Parmenianus autem cum uellet Tychonium refellere dicentem
malos a bonis in unitate interim pro pace tolerandos et in
20 fine ultimi diuini iudicii separandos, posuit hoc Hieremiae
testimonium, quo peruersus atque errans peruersos et errantes
ad turbulentissimas et sceleratissimas seditiones inflammet, ut,
quisquis inflata mente cainis suae uidetur sibi aliquid esse
cum nihil sit, se ac sui similes tamquam grana purgatissima
25 existimans ad ecclesiae congregationem, in qua necesse est ut
hi qui ad uitam aeternam pertinent eos qui ad ignem aeternum
3 cf. epist. Parm. 17 Hier. 23, 28 23 cf. Gal. 6, 3
4 ex Hieremia prophetaj hieremiae (Ieremiae t>) prophetae MPa, cf.p. 49,
4. 73, 23 5 caecis] ceteris FGH, (ante hominibus tr.) f 6 hoc iam F
tempore hoc M 7 praesumtioni BG 9 aliud quam Fv 10 sed om. EGI
aliquando tamen EmlGIv aliquando uero Em2 ueritas (uita EGI)
urgere (urguere F) MPa 11 uel om. -f 13 et suam GHv 15 etsi F
16 disparia esse Gf 17 inquid D 18 tichonium FGf thiconium H
19 et— separandos om. M 20 fineni P diuini om. a ieremiae B
iheremiae BH 21 peruersus adque (sic) errans add. Bm2, om. Dml
et] atque M 24 similes sui F-f 26 hii MH ii v
122
II. Contra epist. Parmeniani
pertinent usque ad certum finem tamquam frumenta paleam
suam tolerent, iam sibi accedendum esse non putent. nullus
alius flatus de area Christi leuissimam paleam ante tempus
uentilationis eicussit, nulla alia praesumptio sacrilega schismata
quaecumque ubicumque sunt fecit. $
18. Ammonet, inquit, Hieremias sanctissimus et infruc-
tuosas et steriles peccantinm turbas ab lionorata fruge iustorum
discernit dicens: quid paleis ad triticum? o tubam
furoris, o uocem execrabilis pestilentiae! numquid forte sic
errat genus humanum. ut non agnoscat uentilatorem Parmeni- io
anum? an et ipse dat locum Donato et ad purgatam per eum
massam se uenisse gloriatur? nam ille ante se Maiorinum
nescio utrum dignetur agnoscere. an isti tres tamquam tria
cornua cuiusdam uentilabri in manu domini fuerunt, per quos
messis orbis totius mundaretur, et Africa electa est ubi pur- 15
gata massa consisteret, cetera autem omnem terram palea
separata uestiret? unde ergo tanti greges circumcellionum?
unde tantae turbae conuiuiorum ebriosorum et innuptarum sed
non incorruptarum innumerabilia stupra feminarum? unde tanta
turba raptorum auarorum faeneratorum ? unde tam multi per 20
suas quique regiones notissimi tantundem uolentes sed non
tantum ualentes Optati? quid ad haec respondetur? non sunt
ista? an et hoc triticum est? uae impudentissimae negationi,
si aput se ista non esse, uae sceleratissimae peruersitati, si
fnimenta esse responderint. postremo cur massam purgati 25
tritici post tantae auctoritatis tridentem, id est Maiorinum
6 epist. Parm. 8 Hier. 23, 28
2 iam] etiam F putet Fv 6 admonet Ff inqnid ieremias D
iheremias EH et om. Ma 7 ab] ad Pml honerata F 8 disccrni
Ma tuba — uox {i 9 exsecrabilis FGv 10 non om. M 15 totius
orbis a 16 messis massa M ceteram Ma 18 uude ergo GHv
conuiuarum o, at cf. uinulenta conuiuia Pe<»7. II 88, 195 innubtarum D
20 feneratorum codd. multaD 21 quique] quoque G, om. EI tantum-
dem FGHIv 22 tantumdem FGv respondent MFGH responde-
bnnt f 25 cnr om. a 26 trientem Ma, cf. lin. 13—14 tria cornua
ucntilabri
lib. III 3, 17-19
Donatum Parmenianum, etiam Primianus iterum ausus est
uentilare, ut Maximianistas de sua communione separaret? an
forte frumenta proiecit? quid est ergo ipse cum suis qui talia
proiecerunt? an ita ista frumenta purgata sunt, ut se inuicem
5 non agnoscant et se inuicem damnando uentilare conentur?
potuitne palea baptizare frumenta? si potuit, cur ergo dicunt:
quid paleis ad triticum? si autem non potuit, cur Peli-
cianus cum inter paleam Maximianistarum foras uolasset,
quotquot illi baptizauit cum eo mrsus ad massam illam
10 purgatissimam redierunt et eos omnes intus nunc habent et
sibi non dicunt: quid paleis ad triticum?
19. Iam ergo euigilent aliquando et intellegant quemad-
modum propheta dixerit: quid paleis ad triticum? ubi
enim dicatur prius considerent, si eis inest qualiscumque sen-
15 sus humanus. numquid in agro dici potest: quid paleis ad
triticum, quando eadem radice portantur? numquid in area,
ubi pariter triturantur? sed utique in horreo: quid paleis
ad triticum? ueniet enim ille pater familias ferens uenti-
labrum in manu sua, mundabit aream suam, frumenta recondet
20 in horreum, paleam uero comburet igni inextinguibili. nam
per aliam similitudinem omne triticum ouium nomine et omnis
palea haedorum nomine significantur, quae duo pecorum genera
interim permixta sub uno pastore pascuntur. sed ueniet,
inquit, filius hominis cum angelis suis, et congre-
25gabuntur ante eum omnesgentes, etseparabiteos
ab inuicem, sicut pastor separat oues ab haedis.
et oues quidem ponet ad dextram, haedos autem
ad sinistram. et dicet eis qui ad dextram sunt:
7. 11. 13. 15. 17 Hier. 23, 28 18 cf. Matth. 3, 12 23 Matth.
25, 31-34. 41
4 frumenta ista M 8 paleas Gv 9 illi (>'. e. illic) DPml illic (corr. ml) P
ille Ma, cf. p. 125, 15 10 omnes eos EFGHI omnes intus eos v
14 prius om. a 19 et mundabit B 20 comburet om. M igne Hv
22 edorum F significatur Ma duorum EGH 24 inquid D 26 segre-
gat FGI edis FGml 27 a dextris «JasinistrisAf dexteram a edos
M 28 eis — sunt] his (iis v) qui a dextris eius erunt -f dexteram M
124
II. Contra epist. Parmeniani
uenite benedicti patris mei, percipiteregnum quod
uobis paratum est ab initio mundi. illis autem qui
ad sinistram sunt dicet: ite in ignem aeternum,
qui paratus est diabolo et angelis eius. tunc ergo
implebitur propbetia: quid paleis ad triticum, quando 5
haedis et ouibus non poterit pascua esse communis. si possunt
pisces boni piscibus malis intra illam sagenam cui dixit domi-
nus simile esse regnum caelorum dicere: 'recedite a nobis aut
recedamus a uobis, donec omnes educantur ad litus et per
angelos boni mittantur in uasa, mali autem proiciantur", potest 10
hoc tempore impleri quod dictum est: quid paleis ad
triticum? sed qui congregationem suam iam frumentum
purgatum putant, a commixtione frumenti et paleae tamquam
pura palea uolauerunt, et qui se sub uno pastore non adhuc
cum haedis pascere sentiunt, luporum insidiis de grege domini 15
separati sunt, et qui cum malis piscibus se congregatos esse
nou putant, non solum mali pisces sunt, sed etiam unitatis
retia dirruperunt. quodsi iam hoc tempore intellegamus fieri
quod Hieremias ait: quid paleis ad triticum, nihil aliud
recte intellegere possumus nisi quia in una quidem congre- 20
gatione sunt, donec in fine uentilationis etiam corporaliter
separentur, sed tamen tritico sursum cor est, paleae uero
deorsum. palea quippe sua quaerit, non quae Iesu Christi,
triticum autem thesaurizat thesaurura in caelo, et ubi est
thesaurus eius, ibi et cor eius. 25
IIII. 20. Sicut etiam beati Esaiae uerba intellegenda sunt,
quae ille similiter non intellegens ad eandem sui erroris sen-
5. 11. 19 Hier. 23, 28 7 cf. Matth. 13, 47 23 cf. Phil. 2, 21
24 cf. Matth. 6, 20-21
3 sunt] erunt G, om. v ite maledicti 5 impletur DPHv
6 euis F potcst p 8 esse P est cet. v caelorum sagenae missae
in raare (m. i. m. om. H) [i 9 recedemus v littus FIv 10 pro-
iciantur foras y 12 iam post qui tr. M 14 auolauerunt? 15 edis F
18 diruperunt MPEFHI disrumpant (s. a script. v) G disruperunt v
19 ieremias D iheremias EH 20 quia] quod Gf 22 tritici EGI
26 sic a beati om. f esayae DG ysaiae P uerba y(I- »)saiae
lib. III 3, 19-4, 21
tentiam detorquere conatus est. quid enim ait Esaias? rece-
dite recedite, exite inde et immundum nolite tan-
gere. exite de medio eius et separamini, qui fertis
uasa domini. numquid eadem totiens repetenda sunt, quo-
5 modo fiat separatio cordis a malis? immundum enim non
tangit qui ad peccatum nulli consentit. exit autem inde, ut
salua eius causa sit aput deum, si etiam disciplinam corripiendi
et arguendi salua pace non neglegat. nam qui uult corporaliter
quasi manifestos malos deserere, spiritaliter deserit latentes
10 bonos, quos inexpertos et incognitos cogitur accusare, dum
separationem suam conatur defendere.
21. Sed isti respondeant: si mundus est Felicianus, cur
exiit de medio eorum? si uero immundus est, cur modo tan-
gunt immundum? quodsi tunc immundus fuit cum foris esset,
is quos illic baptizauit immundi sunt, quia immundum tetigerunt.
an omnes cum illo remeando mundati sunt? possunt ergo isti
mundare foris baptizatos, quos in sua communione non bapti-
zauerint? cur ergo alios rebaptizant? an a trecentis decem
Bagai considentibus damnari aliqua forte dignatio est et ideo
» de toto orbe quisquis ad eos uenerit rebaptizatur, quia non
meruit totus orbis istam dignationem, ut Bagaiensi concilio
damnaretur? quid ergo? a Maximiano et a ceteris sociis eiu&
ad Primiani communionem non redeuntibus quicumque bapti-
zati uenerint, rebaptizantur an parcitur eis? si rebaptizantur.
25 uiolatur dignatio Bagaiensis — in ea quippe etiam istorum bapti-
zatores damnati sunt — ; si autem parcitur eis, rogandi sunt isti,
ut rursum ad oppidum Bagaiense conueniaut et, si forte ille
1 epist. Parm. Esai. 52, 11
1 conatur p esayas BG isaias EFv ysaias HI 4 eadem om. M
qnomodo] quoties quomodo Fv quotiens EGI 5 fit EGI 7 ait
eius cansa a sit causa M 9 disserere Pml 13 est om. a modo]
ergo F tangit p 14 immundum] mundum v 17 mundari foris
baptizati MFGIIv mundati foris baptizare EI baprizauerunt MFHf
rebaptizauerunt G 19 bagai (corr. bagaiensi) Ihn.lv bagau Emll ba-
gaiensi MPFH bagaiensi concilio Em2G 21 ut a v 22 a alt. om. M
23 commnnicationem FH 24 nenerint] fuerint Mi
126
II. Contra epiat. Parmcniani
numerus trecentorum decem iam cousecratus est, totidem con-
ueniant et illic sententiam contra totum orbem proferant, sicut
aduersus Maximianistas protulerunt, ut, cum uoluerint aliquem
rebaptizare ex aliqua orbis parte uenientem, pari priuilegio
se defendat asserens ita sibi parci oportere, sicut ei parcitur 5
quem Maximianista baptizat, quia iam non soli Maximianistaei
sed etiam totus orbis meruerit concilio Bagaiensi damnari.
deinde se ipsos a tam magna inuidia liberabunt, ut, cum coe-
perint iam non rebaptizare in ecclesia baptizatos quae per
omnes terras est constituta, si quis eis mouerit quaestionera, w
cur iam non faciant quod antea faciebant, respondeant: 'quando
iata faciebamus, nondum Bagaiensi concilio totum orbem ter-
rarum damnaueramus; nunc autem rogati misericorditer con-
cessimus, ut eos tali concilio damnaremus quali Maximianistas
damnauimus, quorum baptismum non repetimus'. quid ergo is
magnum est, quid difficile praestare omnibus gentibus tantam
dignationem damnationis? an iterare baptismum orbis terrarum
licet et iterare damnationem orbis terrarum non licet? etiam hinc
aecuri sint; non inuenimus quo concilio tot gentes prouinciasque
daranauerint. quosdam paucos in Africa damnauerunt, a quibus 20
totius orbis iudicio superati sunt, nec ausi sunt postea damnare
iudices aput quos superati sunt. quid enim esset impudentiiis,
quid insanius? multo minus damnare potuerunt etiam in ceteris
terrarum partibus constitutos, qiii talibus ecclesiasticis iudi-
cibus credere quam uictis litigatoribus maluerunt. et tamen 25
Maximianistarum, quos trecenti et decem Donatistae Bagaiensi
concilio damnauerunt, baptismus agnoscitur acceptatur admit-
titur, orbis terrarum autem, per quem Christi hereditas sic
«xhibita est ut promissa est, in qua et ipsi ante paucos annos
21 iudicio] Arelatensi
2 sicut ad- om. Bml 4 parte orbis 11 5 sibi ita f 6 solum a
7 meruit Pm2 11 ante a 18 etiaraai M 19 inueniemus p
24 qui] qui magis M-x iudicibus ecclesiasticis MPa 25 uoluerunt
Fv 26 et om. Ma nagaiensi B 27 ammittitur B 28 autem
terrarum Iv hereditas Christi v
lib. III 4, 21-22
127
fuernnt, quem nullo iure damnare potuerunt, nulla saltem
concilii peruersitate damnarunt, baptismus improbatur exufflatur
iteratur. o sancta damnatio, quam Maximianistae meruerunt,
et laboriosa innocentia gentium, quae aput illos propterea
6 christianum nomen amisit, quia talem damnationis locum
inuenire non potuit!
22. Si autem illi soli a Maiimianistis uenientes non rebapti-
zantur qui cum suis baptizatoribus redeunt, sicut hi qui
cum Praetextato et Feliciano redierunt, primo uideant, quem-
io admodum eiusdem schismatis baptismum extra eorum communi-
onem foris aequaliter datum in aliis confirment in aliis exufflent,
in parte honorent in parte uiolent. ita enim ubi uiolant rei
fiunt, ubi autem confirmant reatus sui testes inueniuntur. si
enim sic postea confirmarent, ut iam uiolare desinerent, non
15 discrepatio, sed correctio diceretur; cum autem in quibusdam
improbant quod in aliis adprobant, in his accusautur, in illis
testimonium contra se dicunt. quaero enim, quare non baptizes
eos, quos Felicianus in Maximiani schismate baptizauit: quia
Christi baptismum acceperunt an quia Feliciani? si quia Feli-
20 ciani, aput Maximianistas eum dedit damnatus, foris extra
communionem uestram eum dedit; hoc est ille baptismus quod
et Saluii Membressitani et aliorum talium. si autem quia
Christi, plus aput te ualet pro baptismo Christi Felicianus in
Mustitanis quam ipse Christus in omnibus terris, plus aput
25 te ualet pro baptismo Christi sedens ad latus tuum ex damnato
a te quam ille sedens ad dexteram patris ex crucifixo pro te.
parcitur in paucissimis baptismo Christi neFelicianus offendatur,
et non parcitur ne ipse Christus in totgentium milibus exuffletur.
1 et nulla Ma 2 eisufflatur Ma 8 hii DMPEm2FH 10 eorum
eitra M 11 eiuflent D eisufflent MFGm2H 12 uiolanter ei Dml
uiolanter rei Dm2 13 fiunt] sunt 0 14 postea sic Iv 17 contra
se testimonium MPa 18 quia) qui M 19 si] sed F 21 dcdit
euin Ma illud baptismua (stc) P illud baptisma Ma 22 mem(men-)-
bresitani o 23 in Mustitanis] mustitanus F 25 ex damnato] et
damnatus Ma 26 et crucifiius Ma 28 exufletur D eisufletur P
eisuffletur Ma
128
II. Contra epist. Parmeniam
23. Sed incredibilis est caecitas hominum et omnino nescio
quemadmodum credi posset esse in hominibus tanta peruersitas,
nisi experimento uerborum suorum factorumque patesceret
usque ad<eo> eos clausos habere oculos cordis, ut, cum com-
memorent sanctae scripturae testimonia, non intueantur in s
factis prophetarum quemadmodum intellegenda sint uerba
prophetarum. dixit Hieremias: quid paleis ad triticum?
<num> ipse recederet a paleis populi sui in quas tanta illa
uera dicebat? dixit Esaias: recedite recedite, exite inde
et immundum nolite tangere. cur ipse in illo populo 10
immunditiam quam grauiter arguebat in una cum eis congre-
gatione tangebat? legant quanta in malos populi sui et quam
uehementer ac ueraciter dixerit, a quibus se tamen nulla
corporali diremptione separauit. dixit Dauid: non sedi in
conuenticulo uanitatis et cum facinerosis nonin-i5
troibo. odio habui curiam nequissimorum et cum
impiis non sedebo. legant quales ipse temporibus suis in
illo populo tolerauerit, qui unctionis mystico sacramento tantum
honorem detulit, ut id nec in sceleratissimo Saule contemneret,
immo tantum ueneraretur, ut amplius omnino non posset. nonne, *>
si eorum uerba factis eorum obiceremus, responderent nobis:
'nos plane cuui talibus nullum habuimus in corde consortium
nec tangebamus immundum ubi potest coinquinare contactus,
id est consensione atque placito conscientiae recedebamus et
exibamus ab eis, quia non solum talia non faciebamus, sed 2*
nec facientibus tacebamus'? isti autem seditiosi et insani, qui
7 Hier. 23, 28 9 Esai. 52, 11 14 Ps. 25, 4-5
3 uerborum] membrorum F 4 adeo eos scripsi ad eos (corr. adeo)
Drnl adeo MPH adeo se cet. v cordis oculos 7 cum om. EGHI
6 sunt EFGHv 7 ieremias DM iheremias EH 8 num addidi
ipse] ut ipse MEFGI non ut ipse Hv tanta uera illa MPF t. illa
et uera G illa tanta et uera EI t. innectiua H 9 esayas D isaias
Fv ysaias PEHI 10 sed cur EGI 12 tamquam P 13 nulla] in
illa M 14 dircmptione P diremtione D direptione cet. separauerit -f
in] cum p 15 consilio P concilio Ma facinorosis Ma. 18 tolera-
uit Ma. 23 coinquinari o 25 eiiebamus ME qnia] qui FHIv
lib. III 4, 23-24
129
defensiones praecisionibus suis quaeruntex oraculis prophetarura,
superest ut impietate uesana de uerbis propheticis raores
arguant prophetarum. an hoc dicturi sunt, quod illis temporibus
recedere iustis a malo populo non licebat, istis uero temporibus
5 licet? quid dici peruersius potest illo tempore non oportuisse
bonos a malis corporaliter separari, quando multa sacramenta
corporaliter obseruare iubebantur, nunc autem necessariam esse
corporalem separationem, quando iam illa spiritaliter obser-
uantur?
10 24. Uae caecis ducentibus et caecis sequentibus! itane non
timent ista dicentes, ne forte per tantam latitudinem orbis
terrarum, qua fides Christi nomenque difFusum est, antequam
se isti separarent, in aliqua parte terrarum ab Africanis regi-
onibus remotissima iam hoc iusti aliqui fecerint, et adhuc isti
15 in immunditdae quam illi fugeraut contagione uiuebant? quis
enim eis cauet, quis eos securos facit, si huiusmodi a malis
separatio facienda est, antequam ab istis fieret, numquam factam
fuisse tam longe, ut Afri omnino nescirent, sicut ertremis
illarum partium terris pars Donati prorsus ignota est? fortasse
«o dicunt obesse sibi non potuisse quod ignorabant. sic ergo et
illis terris obesse non potest quod gestum in Africa ignorant,
etiarasi uera isti dicerent quae de Afrorum criminibus men-
tiuntnr. si autem dicunt latere se non potuisse, si fieret, modo
dicant per omnes orbis terrae partes quot schismata facta sint.
25 nimium est quod interrogo: in ipsa Africa dicant Donatistae
Carthaginienses uel quicumque sunt in uicinitate Carthaginis
quot partes per Numidiam et Mauretaniam factae sint de ipsa
1 defensionem Fv praecisionis suae Ma, cf. p. 33, 17 5 opor-
tuisse] potuisse p 6 sacramenta multa M 7 obs. iub.] obseruabantur I
obseruari MEFGHv uidebantur EFGSv 13 terrarum — regionibus
om. M 14 aliqui om. a fecerant DM fecerunt H 16 eis] eos EGHI
17 an (hanc v) antequam Ma factura (siel) F 18 afri eara M africa
(-am GHI) a nesciret Fv in eztrerais Ma 20 dicent f 24 quod
DmlMa s((h)ismafactum sitJf* 25dicuntjtf 26 cart(carth-J5m2G)a-
ginenses DMEGH cartaginienses F uicinitate] ciuitate o cartaginis
DMPFHI 21 qxxoi DmlM mauretaneam Pmauritaniam Ma suntJtf
U. August. o. Don. I. 9
130
II. Contra epist. Parmeniani
parte Donati. quarum omnium causas utique nosse deberent,
ne forte insti aliqui in regionibus suis malorum societatem
congregationemque uitauerint et exierint inde, ne immundum
tangerent, ne cum facinerosis introirent, ne forte isti iam ante
aliquot annos in aliquo angulo Numidiae uel Mauretaniae &
separantibus se frumentis palea remanserint, et nesciunt sed
unde securi sunt, nisi quia certum habent bonos esse non
potuisse qui se ab unitate communionis Donati, quae per totam
Africam diffunditur, segregarunt, quia, si malos aliquos in sna
uicinitate patiebantur, quos ostendere ceteris non ualebant, eos 10
tolerare potius debuerunt quam diuidere se a tot innocentibus,
quibus persuadere non poterant aliena peccata, etiamsi ea ipsi
optime nossent? cur ergo haec innocentia non tribuitur orbi
terrarum in tanta multitudine ac latitudine gentium quacumque
Christi hereditas patet, ut certa atque secura sit eos, qui se i&
bonos dicunt et se ab omnis terrae unitate seiuugunt, eo ipso
demonstrare quales sint? sibi enim iusti uidentur et spernunt
ceteros et ideo non cantant canticum nouum, quia de superbia
ueteris hominis extolluntur. ab ea quippe communione separan-
tur cui dictum est: cantate domino canticum nouum, 20
cantate domino omnis terra. qui si uere iu3ti essent,
etiam humiles essent; si autem humiles essent, etiamsi uere
malos in suae uicinitatis congregatione paterentur, quos ab
unitate Christi expellere non ualerent, caritate Christi tolerare
deligerent. quomodo autem possunt de his ipsis, quos in sua 25
uicinitate malos arguunt, iustum habere iudicium, cum teme-
raria caecitate tam longe a se positos ignotissimos criminantur?
utrum enim uel ciues suos uel uicinos quos arguunt malos
esse nouerint, incertum est orbi terrarum; quia uero ab eis,
3 cf. Esai. 52, 11 4 cf. Ps. 25, 4 20 Pb. 95, 1
2 suis] illis Ma malorum] add. suorum Ma 4 facinorosis Ma
5 aliquot] aliquod Dml mauritaniae MPa 6 remanserunt DMP
12 persuaderi MFHf 13 ergo om. M 14 ac latitudine om. Ma
22 etiam] et FH^, om. G 25 diligerent MPa iis v ipsis his P
27 positos] positi8simos M
lib. UI 4, 24-25
131
quorum longe positorum uitam nosse non possunt, temeraria
caecitate separantur, certum est orbi terrarum, et quia cum
laude patientiae mali noti tolerantur, ne ignoti boni damnentur,
certum est orbi terrarum. quapropter securus iudicat orbis
5 terrarum bonos non esse, qui se diuidunt ab orbe terrarum in
quacumque parte terrarum.
25. Postremo si prophetae posteros monuerunt, ut se ante
tempus ultimae uentilationis a paleis corporaliter separarent et
tali separatione cauerent tangere immundum et cum facinerosis
10 non introirent, cur hoc non fecit Paulus apostolus? an palea
non erant qui non ex ueritate, sed ex inuidia Christum annun-
tiabant? an immundi non erant qui non caste euangelium
praedicabant, quos in illius temporis ecclesia fuisse testatur
et cuius excellentis8imara caritatem omnia tolerantem etiam
15 posteriores imitati sunt? an immunditia non est auaritia, quam
Cyprianus corde non tetigit et tamen inter auaros collegas
pacatissime uixit? obsurduerat uidelicet aduersus uerba psal-
morum, ut sederet in conuenticulo uanitatis et cum facinerosis
introiret, odio non haberet curiam malignorum et cum impiis
20 sederet. an non erat conuenticulum uanitatis in eis, qui esurien-
tibus in ecclesia fratribus largissimo argento nitere cupiebant?
annon erant facinerosi, qui fundos insidiosis fraudibus rapiebant?
an nequissimi et impii non erant, qui usuris multiplicantibus
faenus augebant? ille uero lauabat cum innocentibus manus
25 suas et circumdabat altare domini. ideo quippe tolerabat nocentes,
ne desereret innocentes cum quibus manus lauabat, quia dili-
gebat speciem domus domini, quae species in uasis honorabilibus
9 cf. Enai. 52, 11. Ps. 25, 4 11-12 cf. Phil. 1, 15. 17 14 cf.
I Cor. 13, 7 18 cf. Ps. 25, 4—5 20 sqq.] cf. Cypr. de lapsis c. 6
24 cf. Ps. 25, 6 26 cf. Ps. 25, 8
1 nitam longe positorum p nosce M 2 separentur v 3 noti]
non MF, om. B 9 facinorosis MPa 10 apostolus paulus y 15 est
om. F 17 obsorduerat P 18 facinorosis MPa 19 non om. D
20 uanitatum F 22 facinorosi MPa 23 an) an non erant P et
impii om. v 24 fenus PEI foenus DM fenus cet. manus (om. I)
suas cum innocentibus g 27 species] add. est F
9'
132
II. Contra epist. Parmeniani
erat. in magna autem domo non solum aurea uasa
sunt et argentea, sed et lignea et fictilia. et illa
quidem sunt in honore, illa autem in contumelia.
et mundabat semet ipsum ab huiusmodi, ut esset etiam ipse
uas in honore sanctificatum, utile domino, ad omne 5
opus bonumparatum, nec propter uasa quae erant in con-
tumelia se a domo magna separaret, sed eos in unitate illius
domus arguens tolerabat a quibus se non imitando mundabat.
V. 26. Sed nouit ponere Parmenianus uerba prophetae dicentis:
non sedi in conuenticulo uanitatis et cum facine- 10
rosis non introibo. odio habui curiam nequissi-
morum. lauabo cum innocentibus manus meas et
circumdabo altare domini, ut audiam uocem laudis
et enarrem om?iia mirabilia tua. domine, dilexi
speciem domus tuae et locum tabernaculi clari- 15
tatis tuae. ne simul perdideris cum peccatoribus
animam meam ct cum uiris sanguinum uitam
meam, in quorum manibus delicta sunt, dextera
eorum impleta est muneribus. nouit haec ponere Par-
menianus et non curat aduertere, quemadmodum his uerbis 20
sine ullo diuisionis nefariae sacrilegio seruiatur. species enim
domus et locus tabernaculi claritatis dei in uasis est ut dixi
non omnibus, quae tamen in una domo magna sunt, sed in
his quae sunt in honore sanctificata, utilia domino, ad omne
opus bonum semper parata. in his quisquis dilexerit speciem 25
1 II Tim. 2, 20 5 II Tim. 2, 21 10 epiet. Parm. Ps. 25,
4-10 21. 25 cf. Ps. 25, 8 24 cf. II Tim. 2, 21
1 erat] fuit EI, om. F uasa sunt aurea (aurea sunt GH) p 3 hn-
norem DFHv autem] uero 7 contumeliam Dm2FHv, cf. infra et De
bapt. IIII 13, 19. Cresc. IIII 26, 33 4 ipse om. Gv 5 lionorem
PFHv 6 contumeliam DmHFHv 7 magna domo f aeparabat MPa,
cf. e. gr. p. 128, 8. 171, 21 10 in] cum g concilio a facinorosis
MPa 11 iniquissimorum FH malignorum EI 13 uoces Fv lau-
dis] add. tuae M 14 domine om. FH 19 repleta GH hoc Ma
23 non] add. in GHv 24 iis v h jnorem Dm2Hv domino utilia
GHv 25 parata semper M
lib. III 4, 25-5, 26
133
domus dei et locum tabernaculi claritatis eius, tolerat ea quae
sunt in contumelia nec propter haec relinquit domum, ne fiat
ipse non uas in contumelia, quod tameu in domo toleratur,
sed 8tercus quod de domo proicitur, et propter ipsam tempo-
5 ralem cum malis in una domo congregationem orat dicens:
ne simul perdideris cum peccatoribus animam
meam et cum uiris sanguinum uitam meam, in quo-
rum manibus delicta sunt, dextera eorum impleta,
est muneribus, hoc utique orans, ne simul pereat cum his
io cum quibus eum simul uiuere caritas iubet, cuius sacrificium
praemisit dicens: domine, dilexi speciem domus tuae
et locum tabernaculi claritatis tuae. quia enim dilexi
speciem domus tuae, et propter ipsam dilectionem tolero uasa
quae sunt in contumelia, quia caritas omnia tolerat, ne simul
15 cum eis perdideris animam meam. nonne apparet in his uerbis
uoi illorum, qui per Ezechielem prophetati sunt gemere et
maerere ob iniquitates populi quae fiebant in medio eonim
et, quia erant uasa in honore, proprium signum accipere meru-
erunt, ut, cum illi omnes inciperent uastari atque deleri, non
so deus perderet cum peccatoribus animas eorum? isti autem
infelices, qui se ab omnium malorum congregatione tamquam
triticum a paleis purgatos esse praesumunt, per istam uani-
tatem praeiudicauerunt sibi, ut in populis quibus praesunt
iniquissimas et flagitiosissimas turbas non audeant corripere
25 ut corrigantur, ne per hoc cogantur confiteri quod mali sunt
et dicatur eis: 'certe tritico purgato loquimini: cur ei per has
6 Ps. 25, 9—10 11 Ps. 25. 8 14 cf. I Cor. 13, 7 16 cf.
Ezech. 9, 4 sqq. 18 cf. Rom. 9, 21. II Tim. 2, 21
1 tolerabat M 2 contumeliam Dm2Hv relinquid Dml 8 con-
tumeliam Hv 5 congregationis Dml 8 repleta a 9 orat <?f
iis o 10 iubet] omnia tolerans hortatur fff cuius— ftn. 14 omnia
tolerat om. G cnius— lin. 15 animam meam om. EHI 14 contu-
raeliam DmUv 16 iezechielum DmlP iezechielem Dm2M 18 honorem
Dm2EGHv 19 deua non v 20 autem] add. sunt Ma 21 omni 7
congregationes Dml 22 purgatnm EGI istam] add. enim Ma
23 praeindicarnnt v 25 quod] qnia o 26 ei om. Ma
134
II. Contra epist. Parmeniani
uoces tantam paleam commixtam esse fatemini?' et ideo, quia
iusti non sunt, non emendant et arguunt in misericordia, sed
oleo adulationis impinguant capita eorum quibus ipsi esse
capita uolunt, quoniam sub uno capite quod in caelo est in
unitate corporis quod per totam terram est esse nolunt, ut &
merito plebibus eorum dicatur: qui uos felices dicunt,
in errorem uos mittunt et conturbant semitas
pedum uestrorum.
27. Qui ergo non uult sedere in conuenticulo uanitatis, non
euanescat tyfo superbiae quaerens conuenticula iustorum a 10
totius orbis unitate separata, quae non potest inuenire. iusti
enim per uniuersam ciuitatem quae abscondi non potest, quia
super montem constituta est — montem illum dico Danihelis in
quem lapis ille praecisus sine manibus creuit et impleuit uniuer-
sam terram — , per totam ergo istam ciuitatem toto orbe diffusam 15
iusti gemunt et maerent ob iniquitates quae fiunt in medio
eorum. non ergo quaerat separatos iustos, sed cum ipsis potius
in malorum temporali commixtione concorditer gemat. non enim
sedebit in conuenticulo uanitatis, quia ibi sedebit ubi conuer-
satur, audiet autem dicentem apostolum: conuersatio no- 20
stra in caelis est. ibi cum facinerosis non erit, ibi curiam
nequissimorum non patietur, ibi cum impiis non sedebit. in
tali spe habitet, ut ad rem cuius nunc habet spem peruenire
aliquando mereatur. non enim iam resurreximus sicut Christus
2 cf. Ps. 140, 5 6 Esai. 3. 12 9. 18 cf. Ps. 25, 4 12 cf.
Matth. 5. 14 13 cf. Dan. 2, 34-35 16 cf. Ezech. 9, 4 20 Phil.
3, 20 21 cf. Ps. 25, 4-5
1 paleam commiitam] commixturam p 3 inpingant M capita nolunt
esse G nolont capita esse H capita esse uolunt v 4 nolunt MEFI
5 est om. M 9 concilio f 10 tyfo Dml typho v typo (tipo (?) cet.
a om. MPEGHI 12 enim] autem [3 per] sunt per Ma 13 supra
GHv danielis MFGHIv 14 quem] quo Ma, cf. Petil. II 38, 91
praecisus om. EGHI implebit DmJ 15 ergo] igitur f 16 sunt F
sunt uel fiunt H 17 quaerat] quis EGHI quaerat quis Fv 19 conuer-
sabitur P 20 nostra conuersatio F nostra antem (enim H) conuersatio ?
21 facinorosie MPa exitf 23 habitabit EI nunc om. a speciem P
lib. III 5, 26-27
135
aut iam cum illo sedemus in caelestibus, et tamen quia talem
spem nobis dedit et per ipsam spem iam quodammodo ibi
conuersamur, dicit apostolus rsiautem resurreiistis cum
Christo quae sursum sunt quaerite, ubi Christus
6 estin dextera dei sedens. quae sursum sunt sapite,
non quae super terram. mortui enim estis et uita
uestra abscondita est cum Christo in deo. in illa
uita nostra, quae abscondita est cum Christo in deo, non
sederaus in conuenticulo uanitatis, quia, sicut idem apostolus
10 dicit, simul nos excitauit et simul sedere fecit in
caelestibus, sed in spe, nondum in re. sp.es autem quae
uidetur non est spes. quod enim uidet quis, quid
sperat? si autem quod non uidemus speramus, per
patientiam expectamus. quam patientiam isti miseri
15 perdiderunt et festinantes se ante tempus uelut a palea separare
se ipsos esse leuissimam paleam uento ablatam de area demon-
strarunt. quod ergo ait Sapientia teneamus: qui autem rae
audit, habitabit in spe et silebit sine timore ab
omni malignitate. dum ergo habitamus in spe cogitantes
20 non quod sumus sed quod erimus, quia filii dei quidem
sumus, sed nondum apparuit quod erimus, quia
cum apparuerit similes ei erimus, quoniam uide-
bimus eum sicuti est, in tali spe habitantes, quia haec
habitatio cogitationis non habet malos, nec conuenticula uani-
5» tatis nec facinerosos nec iniquos nec impios patimur; et eos
tamen non in spe, sed in re quae uidetur patimur, in congre-
3 Col. 3, 1—3 10 Eph. 2, 6 11 Rom. 8, 24—25 17 Prou.
1, 33 20 I Ioh. 3, 2
4 ibi P 7 est] sunt M in illa— in deo om. EGI 9 idem om. f
dicit apostolus f 10 alt. simul] simul nos p 12 quis uidet EmlFv
13 uidetur F 15 dederunt M 17 quid M 18 habitat F 19 cogite-
inus EGI 20 quid — quid v simus M dei om. H, post sumus habet I
quidem dei EFv 21 quia] quoniam F 23 tali] add. ergo F 24 cogi-
tationis om. f 25 facineros Dml facinorosos MPa 26 non om. P sed in
re Em2, om. cet. v uidentnr D non uideturP2ft> (res quae uidetur est congre -
gatio catholica; cf.p. 50, 25 et De bapt.I15, 24 ecclesia . . . antiqua res est)
136
II. Contra epist. Parmeniani
gatione catholica toto orbe diffusa, donec transeat iniquitas,
donee tempore inessis zizania colligantur, donec ultimo uenti-
labro a frumento palea separetur, donec pisces boni a piscibus
malis, cum quibus intra eadem retia congregati sunt, in litore
seligantur, donec haedi ab ouibus, curo quibus sub uno pastore &
in cisdem pascuis tamdiu pauerunt, ad sinistram in ultimo
segregentur.
28. Nulla est igitur securitas unitatis nisi ei promissis dei
ecclesia declarata, quae super montem ut dictum est consti-
tuta abscondi non potest et ideo necesse est omnium terrarum 10
partibus nota sit. inconcussum firmumque teneamus nullos
bonos ab ea se posse diuidere, id est nullos bonos, etiamsi
cognitos sibi malos patiantur, ubicumque uersantur, propter
eos se a longe positis et incognitis bonis temerario schismatis
sacrilegio separare, ut, in quacumque parte terrarum uel facta 15
sunt ista uel fiunt uel futura sunt, ceteris terrarum partibus
longe positis et utrum facta sint uel cur facta sint ignorantibus
et tamen cum orbe terrarum in unitatis ninculo permanentibus
ea ipsa sit firma securitas, non boc potuisse facere nisi aut
superbiae tumore furiosos aut iuuidentiae liuore uaesanos aut 20
saeculari commoditate corruptos aut carnali timore peruersos.
quibus omnibus causis efficitur, ut uel boni falsis criminibus
infamentur uel teraere de bonis falsa credantur uel etiam mali,
qui pro unitatis uinculo tolerati nihil obsunt bonis, disrupta
bonorum pace peruersissime fugiantur, cum uexationi frumen- »
torum non parcitur, usurpantibus sibi hominibus ante messem
quod angeli in messe facturi sunt.
VI. 29. Quae cum ita sint, audent etiam sacrilega schismata
2 cf. Matth. 13, 30. 3, 12 3 cf. Matth. 13, 48 5 cf. Matth. 25, 33
2 colligangantur P 4 littore GHIv 5 eligantnr Ma 6 in ultimo
ad sinistram G-f 8 ergo M 9 ecclesie G 10 omnium] ut omnibus a
11 inconcussum] add. igitur 7 12 etsi M 13 uersentur Fv 15 uel
facta— terrarum om. EGHI 16 ceteris] cunctis F 20 inuidiae P
libore Dml uesanos MPa 24 nil EI dirnpta DmZMPEFGI
25 fugiant DmlPEI
lib. m 5, 27-6, 29
137
uel haereses impiae, si quo in flagello ut se corrigant ammo-
nentur, poenas furoris sui etiam inter martyria deputare. quod
existimaus etiam Parmenianus in fine epistulae suae exhortatur
Tychonium, ut in parte Donati permaneat et persecutiones
5 perferat, dicens non se debere uoluntate coniungi eis quibus
persecutione cogente non iuncti sunt, adhibens etiam testimonium
scripturae dicentis: uae his qui perdiderunt sustinen-
tiam et deuerteruntin uias prauas! ei quid facient,
cum inspicere coeperit dominus? more suo cuncta de
io dininis libris aduersus se ipsos proponens. qui enim sustinentiam
perdiderunt, nisi qui eos, quos de criminibus quae obiciebant
conuincere nequiuerunt, pro pace Christi tolerare noluerunt,
ut sero postea cogitantes ipsam partem suam non esse per
multas particulas diuidendam, etiam sibi manifestissimos sacri-
16 legos quos ipsi damnarunt rursus receptos pro falsa Donati
pace tolerarent? et nunc iam tandem aliquando cognoscant et
corrigant, quod se impie fecisse ex eo saltem quod a Maximiano
passi sunt didicerunt. sed scilicet erubescant raanifestissimis
rationibus corrigi, quia imperatorum iussionibus restiterunt,
*0 ne illa quae se conqueruntur fuisse perpessos correcti perdidisSe
uideantur. quasi non melius perdunt illa quam pereunt. si enim
habet aliquam umbram et quamuis falsam atque fallacem,
tamen nonnullam imaginem fortitudinis iubenti non cedere
imperatori, cuius uel humanae laudis inlecebra est apertissimae
» contradicere ueritati? cur clausis oculis tam multa de scrip-
turis testimonia proferunt, quae intellecta et contra se prolata
8 cf. epist. Parm. 7 epist. Parm. Eccli. 2, 16—17
1 quo Dm2 quod DmlP qaando Ma, cf. aliquod flagellum p. 120, 5
admonentur i*f 4 tichonium o 6 athibens Dml etiam om. M
8 diuerterunt FGm2Hf 9 eos dominus Ma 10 proponentes EFHI
11 quos post nequiuerunt positum in EmlFGHIv 13 ut] et Em2FGv
14 et iam Dm2 etiam si sibi F 15 rusus P donati parte EGHI
parte donati F 16 tolerarunt Ma iam nunc v 18 erubescunt v
20 correpti PF 22 habent FGf et om. Ma 23 nullam MEFGI
26 et] atque F^
138
II. Contra epist. Parmeniani
repudiant, quae si secundum illorum intellectum accipiantur
nihilominus eos de sua peruersitate conuincunt? nonne scrip-
tum est: noncontradicas ueritati ullo modo? cui autem
nisi ueritati contradicitur, cum etiam regi ex ueritate aliquid
iubenti resistitur? sed rex homo quod minatur uel quod uindicat 5
ad tempus molestum est; non sic ille rex qui etiam ueritas
dicitur, qui nunc quoque illis per prophetam clamat: sine
causapercussifiliosuestros, disciplinamnonrece-
perunt, qui propterea per humanas potestates nunc miseri-
corditer ammonet, ne in fine sic uindicet, ut non se possint 10
superbi de sua damnatione iactare. sub uindicta enim regum
potest hominum pertinacia falso nomine uirtutis uelle laudari;
aeternis autem ignibus concremari nec erit nec uocabitur forti-
tudo.non enim eruntin illa die, qui caput ungant oleo adulationis
aut uana decepti fallacia coronas somnient damnatorum, dicentes 15
'euge euge' et iurantes per canos eorum, qui caput sanum non
habuerunt, et per campagos eorum, quiuiampacisnon agno-
uerunt. quales turbas isti auertentes a Christi unitate et ad
suum nomen conuertere cupientes interim temporalia supplicia
schismatis sui conferre audent passionibus martyrum, ut eis 20
poenarum suarum natalicia celebrentur magno conuentu homi-
num furiosorum, quorum e numeio illi sunt, qui etiam nullo
persequente se ipsos ultro per montium abrupta praecipitant,
ut malam uitam peiore morte consumant. non erunt in illa
die stultae plebes quibus dicatur: 'nos sumus iusti qui patimur 25
persecutionem' et caecis uendatur reprobus lapis pro gemma
3 Eccli. 4, 30 7 Hier. 2, 30 17 Esai. 59, 8
1 eorum t> recipiantur EGHI recipiuntur v 3 contradices F
u\\o modo ueritati o 5 pr. quod] qui FGf quid H alt. quod] qui FG^
nindicat (di s. I. ml) D 6 molestus FG-( 7 prophetas P 10 ad-
monet PF7 se non M 13 autem om. P cocremari P 14 die
illa EFv unguant EmSGIv unguat F odulationis P 15 uaria p
«oronatos a damnatos Ma 17 compagos Dm2 compages Ma 23 ab-
rubta P 24 consument MFGml consumment EHm2v consummant Hmll
die illa G-f 25 dicant p 26 et] add. quibus Gv
lib. III 6, 29
139
pretiosa, id est carnalis duritia pro spiritali patientia. non erunt
qui nomina principum furoris sui recitent ad altaria, uel quae
ab unitate Christi diuiserunt uel quae sub nomine Christi
contra ecclesiam Christi ereierunt haec sunt enim pretia, quae
b isti ut accipiant, dum uolunt habere quod uendant, excitant
aduersum se potestatum seueritatem per animosam peruersi-
tatem, nec illi qui ab eis seducuntur et eos propterea iustos
putant, quia poenas iniquitatis eisoluunt, redeunt ad cor et
considerant, quare patiantur quae se pati gloriantur. quantum
10 enim erat, ut paululum aduerterent talia dicere Parmenianum
Tychonio de perferendis persecutionibus et gloria tolerantiae,
qualia dicunt omnes haeretici, de quibus cohercendis uel puni-
endis similia regum iussa proferuntur, qualia certe iam Mem-
bressitanis suis dicit etiam Saluius, cui tantas Abitinenses
u plagas et contumelias intulerunt, per quos isti meruerant ut
de ecclesia pelleretur, ut eius ceruici etiam mortuorum canum
cadauera colligarent, ut postremo cum illo ad turpes uoces
cantionesque saltarent. quem sermonem, posteaquam tanta
perpessus est, eum putamus habuisse cum suis quos miseros
80 decepit, ut alteram sibi basilicam fabricarent? quanta diiit de
iustitia sua pro qua talia perpeti meruit, ideo se sanctum
persuadens quia passus est,ideo illos iniquissimosquia fecerunt?
Tuscorum tyrannorum commemoratur antiqua crudelitas, quod
mortua uiuis sed humana humanis corpora coniungebant;
25 canina uero humanis et hoc episcopalibus membris nescio
utrum quisquam se uel audisse umquam uel legisse comme-
moret. notum est omnibus nugaces et turpes saltationes ab
episcopis solere compesci; quis umquam meminit ab hominibus,
10 cf. epist. Parm. 14 cf. Cresc. IIII 49, 59 23 cf. Uerg.
Aen. VIII 483 sqq.
2 ad om. M 4 ecclesiam om. Iv Christi om. a enim sunt f
7 nec] ne Ma 8 redeant Ma 9 considerent Ma 11 tichonio FGIv
thiconio S 13 iam om. Ma membrissitanis M membresitanis o
14etiam]et3f 16 pellerenturi£F GHI 18 cantationesque a 21suaom.
Ma 23 Thuscorum Ev quod] qui Ma 25 haec Ma 26 commemorat p
140
II. Contra epist. Parmeniani
quos in auxilium episcopi petiuerunt, cum episcopis esse sal-
tatum? an forte Saluius tunc non erat episcopus, quia damnatio
eius in Bagaiensis concilii sententia recitatur? quid? si et ipse
postea reconciliaretur Primiano, sicut ei reconciliatus estFelicia-
nus eiusdem plenarii concilii ueridico ore damnatus, sicut &■
ibi eorum uerba recitantur, tunc esset episcopus, an forte non
admitteretur, quia sacrilegium schismatis quem coinquinauerit
potest mundari, sicut potuit Felicianus, quem uero canes
mortui collo suspensi immundum fecerint non potest eipiari?
uellem scire quid ad haec dicunt tam manifesta tam publica 10
tam recentia, qui nobis antiquas calumnias suas quasi nostra
crimina obiciunt. quisquis eorum arbitratur me falsa iactare,
quid magnum est, quid difficile, ut animae suae curam gerens
pergat Membressam, quaerat an facta sint ista et defendat, si
potest? si enim dicit recte ista schismaticis fieri quos trecenti 15.
et decera Donatistae episcopi damnauerunt, non murmurent
quando aliqua patiuntur, quamuis numquam talia passi sint,
quos ab unitate Christi schisma fecisse non trecentorum et
decem, sed totius orbis auctoritate conuincimus. si autem dicit
leuia esse quae passus est Saluius, quaero utrum, si aliquem 20
Donatistarura episcoporum saltare cogeret imperator et nolenti
facere bestias ignesqne minaretur, non mallet illa perpeti quam
illud admittere, et cum passus esset, utrum non eum isti inter
sanctos martyres recitarent. grauiora ergo passus est Saluius,
cum quo saltatura est, quam si uiuus arsisset. nam si cuiquam 25.
eorum haec duo proponerentur, utrum mallet non ipse saltare
sed saltari secum quam uiuus incendi, non dubitatur quid eum
5 Sententia concilii Bagaiensis; cf. p. 51, 14
1 patiuerunt M petierunt Ff 3 recitata est EGI quod EGHI
4 ei om. Hv 6 episcopus esset M non] iam non FIv, om. E
7 ammitteretur Dml 8 potuit om. Ma carnes DM 10 manifesta
tam] manifestata Dm2 11 crimina nostra 7 14 membresam a
15 recte dicit E ista recte GHIv 16 episcopi om. P 17 quam-
uis] quaeuis F talia nuinquam M, om. a 23 illut ammittere D
ad illud admitteretur F ' 25 uius Dtnl 26 haec duo otn. F pro-
poneretur F 27 non dubitatur om. Ma quod P
lib. HI 6. 29
141
electurum esse respondeant si autem dicit nihil aliud impetrasse
a proconsule Primianistas. nisi ut per Abitinenses Saluius de
basilica pelleretur, illos autem sua sponte fecisse quidquid ei
postea crudeliter turpiterque fecerunt, cur non sibi dicit sic
s etiam posse catholicos nihil aliud ab imperatoribus petere, nisi
ut isti de basilicis quas nemine sacrilego retinent eicludantur,
illos autem sua sponte regia potestate et honestate seraata in
sacrilegos uindicare multo mitius, quam Abitinenses nulla
imperiali lege, nulla iudiciaria iussione in Membressitanum
io Saluium umdicarunt? quibus rebus consideratis prius quid
faciant et postea quid patiantur aduertant, ne, cum aduersus
facta sua oculos claudunt et ad poenas suas oculos aperiunt,
et hic frustra temporalia patiantur et in ultimo iudicio dei
etiam pro hoc ipso, quod frustra eos talibus molestiis ut
15 emendaret ammonuit, aeterno supplicio puniantur. non uetera
replico, ubi fallunt quoa possunt; breuiter dico, praesentia
ingero, digito ostendo: damnati Maximianistae recipiuntur,
ignotae gentes arguuntur; Maximianistarum baptismus accep-
tatur, orbis terrarum baptismus exufflatur. ecce Assuiitani, ecce
30 Mustitani, ecce non longe mortuus Praetextatus, ecce adhuc
uiuus Felicianus, ecce nomina eorum inter damnatos Bagaiensi
concilio gestis proconsularibus allegata; talibus recentibus et
praesentibus factia quales ab initio fuerint satis indicant. si
quid pro huiusmodi peruersitatibus et iniquitatibus patiuntur,
38 si nolunt corrigi, saltem non audeant gloriari.
2 auitinenses D abitienses (item lin. 8) M 3 quicquid codd. praeter
PF 4 dici— possit F 8 uindicare om. Ma 9 membrissitanum M
membresitanumo 10 uindicarunt] uendicasse.Fuindicasse2?m,3i?i' 15 ad-
monuit PFf 19 eiuflatur D 21 nagaiensi D 24 adueraitatibus EI
25 gloriari] add. Explicit liber III. DP Explicit MGI Explicit liber
tertius sci augustini epi. contra parraeniani epistolam E Explicit liber
utilimus beati auguatini episcopi contra omnes hereses ecismaticorum F
Explicit decentdssimus et utilissimus liber sci augustini contra epistolam
parmeniani donatiste H
AVGVSTINI RETRlCTiTIONYM LIB. II CiP. XLIII (XVII)
(PAG. 151, 8 ED. KNOELL).
CONTRA EPISTULAM PARMENIANI LIBRI TRES.
1. In quibusdam libris contra epistulam Parmeniani, Dona-
tistarum Carthaginiensis episcopi successorisque Donati, quae- 5
stio noua uersatur et soluitur, utrum in unitate eorundem
communione sacramentorum mali contaminent bonos et quem-
admodum non contaminent disputatur propter ecclesiam toto
orbe diffusam, cui calumniando scisma fecerunt.
2. In quorum libro tertio, cum dissereretur, quomodo sit 10
accipiendum, quod ait apostolus: auferte malum ex uobis
ipsis, illud, quod dixi: ut ex se ipso quisque auferat
malum, non sic esse intellegendum, sed sic potius, ut homo
malus auferatur ex hominibus bonis, quod fit per ecclesiasticam
disciplinam, sicut graeca lingua indicat, ubi sine ambiguitate v>
scriptum est, ut intellegatur: 'hominem malum', non: 'hoc
malum', quamuis et secundum istum intellectum responderim
Parmeniano.
3. Hoc opus sic incipit: Multa quidem alias aduersus
Donatistas. 20
Lectiones codicum DEHI (p. 18):
4 quibu8dam] tribus DEHI Donatistarum] add. et EI 5 carta-
giniensis DI cbartaginensis E carthaginensis H 6 noua] magna DEHI
in otn. D unitate] add. et DEHI 12 ut— malum] c/. p. 99, 8.
27. 100, 7 14 fieri H pro ecclesiastica disciplina EHI 15 sicut)
satis DEHI 16 hominem malum] hunc malum D hic malus EHI non]
in D 19 Hoc— Donatistas om. EI Multa— Donatistas om. H alias]
et alia D
III.
DE BAPTISMO LIBRI VII.
J = cod. bybl. Bodleianae Laudianus misc. 130 saec. X ineuntis
K = cod. Escorialensis saec. VI
L = cod. Sangallensis 158 saec. VIIII
M = cod. Monacensis 21218 saec. VIIII
N = cod. Parisiensis bybl. nat. 13363 saec. VIIII
V = cod. Lugdunensis 603 saec. VIIII
ji = cod. Monacensis 15814 saec. X
{ = cod. Sangallenais 171 saec. X
G = cod. Goerresianus 66 saec. VIIII— X, continens lib. I— III 6, 9
g = consensus codicum M
ppr. = eorundem archetypus
Eug. = Eugippii excerpta ed. Knoell
Cypr. = Cyprianus ed. Hartel
» = editio Maurina
LIBER PRIMUS.
1. 1. In eis libris, quos aduersus epistulam Parmeniani quam
dedit ad Tychonium scripsimus, promisimus uos diligentius
quaestionem baptismi tractaturos; quod etiamsi non ibi pro-
5 mitteremus, debitum tamen a nobis flagitantibus fratribus
meminimus et agnoscimus. quapropter in hoc opere adiuuante
domino suscepimus non solum ea refellere, quae de hac re
nobis Donatistae obiectare consuerunt, sed etiam de beatissimi
martyris Cypriani auctoritate, unde suam peruersitatem, ne
io ueritatis impetu cadat, fulcire conantur, quae dominus donaueiit
dicere, ut intellegant omnes, qui non studio partium caecati
iudicant, non solum eos non adiuuari auctoritate Cypriani, sed
per ipsam maxime conuinci adque subuerti.
2. Iam quidem in supra memoratis libris dictum est ita
15 posse extra catholicam communionem dari baptismum, quem-
admodum et extra eam potest et haberi. niillus autem illorum
negat habere baptismum etiam apostatas, quibus utique rede-
untibus et per paenitentiara conuersis dum non redditur, amitti
non potuisse iudicatur. sic et illi, qui per sacrilegium schis-
20 matis ab ecclesiae communione discedunt, liabent utique baptis-
mum, quem priusquam discederent acceperuht. nam si et ipsi
redeant, non eis iterum datur; unde ostenduntur illud, quod
acceperant in unitate positi, non potuisse amittere separati.
quod si baberi foris potest. etiam dari cur non potest? si dicis:
3 cf. Parm. II 14. 32, pag. 86, 4 14 cf. Parra. II, 13, 27 sqq.
De codicum praeseriptionibtts cf. Praefatio 3 tychonium sic JKG.
per i cet. scriptiraus Jml 4 ibi om. N 8 de om. N 13 per
■om. N 14 super Nml 16 pr. et om. VmSG ea JL 18 per
om. J 19 sacriliciuin Kml 21 et si ipsi L et ipsi si Mpt et ipsis
si Vv 22 ostenditur codd. praeter MV 23 sepaiatim J
1.1. August c. Don. I. 10
146
III. De baptismo
"non recte foris datur', respondemus: sicut non recte foris
habetur et tamen habetur, sic non recte foris datur, sed tamen
datur. sicut autem per unitatis reconciliationem incipit utiliter
haberi quod extra unitatem inutiliter habebatur, sic per eandem
reconciliationem incipit utile esse quod extra eam inutiliter 5
datum est. non tamen dici fas est non datum esse quod datum
est, aut ut non hoc dedisse quis <quem>quam calumnietur, cum
hoc eum dedisse quod acceperat confitetur. sacramentum enim
baptismi est quod habet qui baptizatur, et sacramentum dandi
baptismi est quod habet qui ordinatur. sicut autem baptizatus, 10
si ab unitate recesserit, sacramentum baptismi non amittit, sic
etiam ordinatus, si ab unitate recesserit, sacramentum dandi
baptismi non amittit. nulli enim sacramento iniuria facienda
est; si discedit a malis, utrumque discedit, si permanet iu
malis, utrumque permanet. sicut ergo acceptatur baptismus, 15
quem non potuit amittere qui ab unitate discesserat, sic accep-
tandus est baptismus, quem dedit ille qui sacramentum dandi
cum discederet non amiserat. nam sicut redeuntes, qui prius-
quam recederent baptizati sunt, non rebaptizantur, ita redeuntes,
qui priu8quam recederent ordinati sunt, non utique rursus 20
ordinantur, sed aut administrant quod administrabant, si hoc
ecclesiae utilitas postulat, aut si non administrant, sacramentum
tamen ordinationis suae gerunt, et ideo eis manus inter laicos
non inponitur. nam neque sacramentum baptismi neque sacra-
mentum dandi baptismi quando ab eis cum Maximiano discessit 25
Felicianus amisit; nunc enira eum secum habent cum eis ipsis,
quos cum foris esset in Maximiani schismate baptizauit. qua-
propter potuerunt ab eis accipere ceteri, cum ad nostrum
consortium non accessissent, quod illi non amiserant, cum a
nostro consortio recessissent quibus rebus ostenditur et ipsos 30
.impie facere qui rebaptizare conautur orbis unitatem, et nos
recte facere qui dei sacramenta inprobare nec in ipso schismate
2 pr. habentur Jml eic] si Nml 3 reconcilationem J 6 disci Nml
7 quis quemquara scripsi quisquam codd. v quis quem coni. Engelbrecht
8 acccperit J 14 in malis om. Lml 21 ministrant Nml 23 tamen
post suae tr. v 26 eum] cum L
lib. I 1, 1-2, 3
14 7
audemus. in quo enim nobiscum sentiunt, in eo etiam nobis-
cum sunt, in eo autem a nobis recesserunt in quo a nobis
dissentiunt; non enim accessus iste adque discessus corporalibus
motibus et non spiritalibus metiendus est. sicut enim con-
5 iunctio corporum fit per continuationem locorum, sic animorum
quidam contactus est consensio uoluntatum. si ergo qui recessit
ab unitate aliquid aliud agere uoluerit quam quod in unitate
percepit, in eo recedit adque disiungitur; quod autem ita uult
agere sicut in unitate agitur, ubi hoc accepit et didicit, in eo
io manet adque coniungitur.
II. 3. Itaque isti in quibusdam rebus nobiscum sunt, in
quibusdam uero a nobis exierunt. proinde illa in quibus nobis-
cum sunt eos agere non uetamus; in quibus autem nobiscum
non sunt, ut ueniendo accipiant uel redeundo recipiant adhorta-
15 mur et quibus modis possumus, ut id eligant emendati adque
correcti, cum caritate satagiraus. non eis itaque dicimus: 'nolite
dare", sed: 'nolite in schismate dare", nec eis quos uidentur
baptizaturi dicimus: 'nolite accipere', sed: 'nolite in schismate
accipere". nam si quem forte coegerit extrema necessitas, ubi
«o catholicum per quem accipiat non inuenerit et in animo pace
catholica custodita per aliquem extra unitatem catholicam
positum acceperit quod erat in ipsa catholicae unitate accep-
turus, si statim etiam de hac uita emigrauerit, non eum nisi
catholicum deputamus. si autem fuerit a corporali morte libera-
25 tus, cum se catholicae congregationi etiam praesentia corporali
reddiderit unde numquam corde discesserat, non solum non
inprobamus quod fecit, sed etiam securissime uerissimeque
laudamus, quia praesentem deum credidit cordi suo ubi uni-
tatem seruabat et sine sancti baptismi sacramento, quod ubi-
1 andimus Kml 2 sum Kml 4 metuendus Nml mentiendus $pr.
est metiendus v 6 si) sic LVml 9pr. in om. Nml 14 adortamur L
15 uti deligant Nml nti diligant £ adque] itaque j3 pr. 18 bapti-
zari L baptizare Nm2 21 custodiat p 22 catholica Mm2Nv
23 migrauerit V<;Gv 24 mortem Lml 25 se om. $pr. congrega-
tione L corporali praesentia v 26 discessit Lm2
10'
148
III. De baptismo
cumque inuenit non hominum sed dei esse cognouit, noluit ex
hac uita emigrare. si quis autem, cum possit in ipsa catholica
accipere, per aliquam mentis peruersitatem eligit in schismate
baptizari, etiamsi postea uenire ad catholicam cogitat, quia
certus est ibi prodesse sacramentum, quod alibi accipi quidem 5
potest, prodesse autem non potest, procul dubio peruersus et
iniquus est et tanto perniciosius quanto scientius. ita enim
non dubitat recte illic accipi, sicut non dubitat illic prodesse
etiam quod alibi acceperit.
III. 4. Duo sunt enim quae dicimus, et esse in catholica io
baptismum et illic tantum recte accipi; utrumque horum Dona-
tistae negant. item alia duo dicimus, esse aput Donatistas
bapti8mura, non autem illic recte accipi; horum duorum illi
unum magnopere adfirmant, id est esse ibi baptismum, non
autem illic recte accipi nolunt fateri. harum quattuor senten- 15
tiarum tres nostrae tantum sunt, unam uero utrique dicimus.
nam esse in catholica baptismum et recte illic accipi et aput
Donatistas non recte accipi nos tantum dicimus, esse uero
baptismum et aput Donatistas et illi asserunt et nos concedimus.
quisquis ergo uult baptizari et certus est iam nostram sibi 20
ecclesiam ad christianam salutem esse deligendam et in ea
sola prodesse baptismum Christi, etiamsi alibi acceptum fuerit,
sed ideo in parte Donati uult baptizari, quia esse ibi baptismum
non illi soli neque nos soli, sed utrique dicimus, adtendat alia
tria. si enim nos elegit sequi in his quae illi non dicunt, ea 25
uero quae utrique dicimus praeponit his quae nos soli dicimus,
satis est nobis quod ea, quae illi non dicunt et nos soli dicimus,
praeponit eis quae illi soli dicunt. esse autem in catholica
baptismum nos dicimus, illi non dicunt; recte accipi in catholica
baptismum nos dicimus, illi non dicuut; non recte accipi in 30
2 migrare Vtv 3 aliquera Lml elegit £ 10 enira] etiam MVv
15 uolunt N 16 sint Nml 18 non recte— 19 Donatistas om. J 20 sibi
nostram v 21 diligendam codd. praeter JmlK 22 solum Lml
25 eligit Nm2, cf. infra decreuit . . . elegit . . . decreuit iis v 28 prae-
ponite Mml^ml eis] his $pr. 29 recte— 30 dicunt om. J
lib. I 2, 3-3, 4
149
parte Donati baptisraum nos dicimus, illi non dicunt. sicut
ergo id potius credit quod nos soli dicimus esse credendum,
ita hoc potius faciat quod nos soli dicimus esse faciendum.
quod autem utrique dicimus esse credendum, hoc, si ita putat,
5 robustius credat quam id quod a solis dicitur nobis. robustius
enim crediturus est esse baptismum Christi in parte Donati
quod ab utrisque nostrum dicitur, quam esse baptismum in
catholica quod a catholicis tantummodo dicitur. sed rursus
magis crediturus est esse baptismum Christi etiam aput nos
n> quod nos soli dicimus, quam non esse aput nos quod illi soli
dicunt. iam enim decreuit et certus est, in quibus dissentimus,
nos illis esse praeponendos. ita ergo quod nos soli dicimus
recte aput nos accipi magis crediturus est quam non recte
aput nos accipi, quia hoc illi soli dicunt. eadem regula quod
15 nos soli dicimus non recte aput illos accipi magis crediturus
est quam id quod illi soli dicunt, id est recte aput illos accipi.
frustra itaque sibi uidetur securus ibi accipere quod esse quidem
ibi utrique dicimus, sed ibi esse accipiendum non utrique dicimus.
elegit autem ipse in eo quod non utrique dicimus nobis potius
20 inhaerere. hic ergo securus accipiat ubi et esse et recte accipi
certus est, illic autem non accipiat quod esse ibi quidem dicunt,
sed ibi accipiendum esse non dicunt quorum sententiam decreuit
eligere. quamquam etiamsi dubium haberet non illic recte accipi
quod in catholica recte accipi certum haberet, grauiter peccaret
25 in rebus ad salutem animae pertinentibus uel eo solo, quod
certis incerta praeponeret. recte quippe hominem in ecclesia
catholica baptizari eo ipso certus est, quod etiam alibi bapti-
zatus huc transire decreuit. non autem recte aput Donatistas
hominem baptizari saltem incertum habeat, cum hoc illi dicant
2 credidit N 3 h«oc K haec G 4 esse credendum dicimus v
5 nobis dicitur solis Lml solis nobis dicitnr Lm2v 7 quam] quem Jml
10 non) nos Lml 11 nam Lml 12 ita.. N 19 eligit N 20 in-
herere | ubi et ceteri. Recte (om. his ergo securus accipiat) L recte
accipi] accipere recte P 21 quidam Lml 28 recte autem v 29 sal-
tim LN salutem dicunt L
150
III. De baptisrao
quorum sententiam Donatistis auteponendam esse certum habet,
et incertis certa praeferendo hic baptizetur, ubi propterea certus
est recte fieri, quia et cum alibi facere cogitabat huc trans-
eundum esse decreuerat.
IIII. 5. Iam uero si quis non intellegit quomodo fieri possit, 5
ut quod ibi esse confitemur non ibi recte dari dicamus, illuc
adtendat, quia nec recte ibi esse dicimus, quod et illi dicunt
in his qui ab eorum communione discedunt. intueantur etiam
similitudinem notae militaris, quia extra militiara a desertoribus
et haberi et accipi potest, sed tamen extra militiam nec habenda 10
nec accipienda est et reducto uel perducto ad militiam nec
mutanda nec iteranda est. uerumtamen alia causa est eorum
qui in istos haereticos inprudenter incurrunt ipsam esse Christi
ecclesiam existimantes, alia eorum qui nouerunt non esse
catholicam ecclesiam nisi eam quae, sicut promissa est, toto 15
terrarum orbe diffunditur et extenditur usque ad fines terrae,
quae crescens inter zizania et in taedio scandalorum requiem
futuram desiderans dicit in psalmis: a finibus terrae ad
te exclamaui, cum taederet anima mea: in petra
exaltasti me. petra autem erat Christus, in quo nos iam 20
resuscitatos et in caelo considentes dicit apostolus nondum
in re, sed in spe. ideoque sequitur psalmus et dicit: dedu-
xisti me, quia factus es spes mea, turris fortitudi-
nis afacie inimici. ex illius quippe promissionibus tamquam
telis et iaculis in turri munitissima constitutis non solum »
cauetur, sed etiam expugnatur inimicus, induens lupos suos
pellibus ouium, ut dicant: ecce hic est Christus, ecce
18 Ps. 60, 3 20 cf. I Cor. 10, 4 21 cf. Eph. 2, 6 22 Ps. 60,
3-4 26 cf. Matth. 7, 15 27 Matth. 24, 28
6 illuc JK illud cet. v 8 qui. J iutuentur N intueatur Mm2v
9 malitiam Nml desertoribus et] de nola imperatoris in milite desi-
gnata add. L 11 redducto JK de nota imperatoris in manu militis
designata in mg. add. K, cf. L lin. 9 17 scandolorum L 18 a fini-
bus— exaltasti me mg. N (Nb) et in textu post sinceriores p. 153, 14 (Na)
atte Na 19 damaui J clamaui LNbVGv dum NbVv 21 conse-
dentes LNmH 24 promissione L 25 constitutus $pr. 27 ut] et ?pr.
lib. I 3, 4-5, 6
151
illic efc ab uniuersitate ciuitatis super montem constitutae ad
particulas insidiarum suarum multos separent et iugulatos
absumant. et cum hoc nouerint, eligunt eztra communionem
unitatis corporis Christi accipere baptismum Christi, ad eandem
6 communionem cum eo quod alibi acceperint postea migraturi.
scientes enim habituri sunt aduersus ecclesiam Christi baptis-
mum Christi uel eo ipso die quo accipiunt. quod si sceleratum
est, quis est qui dicat: 'permittatur mihi uno die scelus
admittere'? si enim transiturus est ad catholicam, quaero
10 causam. quid aliud responsurus est, nisi quia malum est esse
in parte Donati et non esse in unitate catholica? hoc igitur
raalum quot diebus feceris, tot dierum malum facturus es, et
dici potest maius malum fieri plurium dierum, minus autem
paucorum, nullum autem malum fieri dici non potest. quid
>5 autem opus est hoc tam execrabile malum uel uno die uel
una hora committere? hoc enim qui sibi concedi uult potest
ab ecclesia uel ab ipso deo petere, ut sibi uel uno die apo-
statare concedat. nam cur unius diei esse apostata timeat et
unius diei esse schismaticus haereticusue non timeat, nulla
20 causa est.
V. 6. '[llic', inquit, 'accipere malui ubi baptismum Christi
esse utrique consentiunt*. sed illic non recte accipi illi ad quos
migraturus es dicunt, recte uero illic accipi illi a quibus
migraturus es dicunt. illud itaque, quod hi dicunt quos ipse
25 postponis contradicentibus illis quos ipse anteponis, aut falsum
est aut ut mitius dicatur incertura. uera ergo falsis aut incertia
certa praepone. illic enim quo migraturus es, cum alibi acceperis,
recte posse accipi quod desideras non illi tantum ad quos
transiturus es, sed tu ipse qui transiturus es confiteris. si enim
1 cf. Matth. 5, 14
2 neparant $pr. 3 adsumant $pr. 8 quis est om. L 11 catho-
lica unitate v 15 exsecrabile Km2Nmlv 17 ap ipso Lml apoatare
Lml 19 hereticosue Jml 21 inquid Nml 24 est Nml illud]
illud autem Kml hii KG 26 ut om. Kml^pr. 27 praeponere
N$pr. 29 tu in ras. Lm2
152
III. De baptiemo
utram recte illic possit accipi dubitares, etiam illuc trans-
eundum esse dubitares. accipere itaque in parte Donati si
incertum est esse peccatum, quis dubitet certum esse peccatum
non ibi potius accipere ubi certum est non esse peccatum?
illi uero qui per ignorantiam ibi baptizantur, arbitrantes ipsam "5
esse ecclesiam Christi, in istorum quidem conparatione minus
peccant, sacrilegio tamen schismatis uulnerantur non ideo non
grauiter, quod alii grauius. cum enim dictum est quibusdam:
tolerabiliuseritSodomisindieiudiciiquamuobis,
non ideo dictum est quia Sodomitae non torquebuntur, sed 10
quia illi grauius torquebuntur.
7. Quamquam fuerat hoc fortasse occultum aliquando et
incertum. unde autem sanantur hi qui aduertunt et corriguntur,
inde grauantur hi, qui cum iam ignorare non permittantur, in
perniciem suam pertinaciter saeuiunt. damnatio quippe Maxi- i&
mianistarum et receptio damnatorum cum his quos extra eorum
communionem in sacrilego, sicut concilium eorum clamat, [in]
schismate baptizarunt, totam istam soluit quaestionem, totam
contentionem abstulit. nihil omnino inter nos et eos Donatistas
qui Primiano communicant derelinquit, unde dubitetur non solum 20
haberi, sed etiam dari posse baptismum Christi ab eis qui ab
ecclesia separantur. sicut enim ipsi eos quos Felicianus in
schismate baptizauit uerum baptismum accepisse fateri coguntur,
quia eos secum nunc habent in ipso baptismo quem in schis-
mate perceperunt, sic nos dicimus baptismum Christi esse n>
etiam extra communionem catholicam, quem dant illi qui ab
eadem communione praecisi sunt, quia eum cum praeciderentur
non amiserunt. et quod ipsi se putant contulisse illis quos
Felicianus in schismate baptizauit, cum eos sibi reconciliauerunt,
9 Matth. 11, 24
1 possc $pr. posset MmUpmHv 10 ideo in ras. L 12 hoc fuerat v
13 hii Kml 14 hii Kml iam om. N 17 sacrilego scripsi et in
deleui sacrilegio codd. v, cf. p. 83, 11 et Decret. conc. Bagaiensis: schie-
mata resecare sacrilega Cresc. III 53, 59.111110,12 20 priano Jml
dereliqnid Nml dereliqnit MNm2v 21 babtismum Jml 27 praecede-
rentur Lml 29 sibij ibi N
lib. I 5, 6—6, 8
153
id est non ut acciperent quod non habebant, sed ut prodesset
eis quod iuutiliter in schismate acceperant et habebant, hoc
uere confert et praestat deus per communionem catholicam
illis. qui ueniunt ab aliqua haeresi uel schismate ubi baptismum
5 Christi acceperunt, id est non ut baptismi sacramentum inci- •
piant habere quod non habebant, sed ut incipiat eis prodesse
quod habebant.
VI. 8. Quapropter inter nos et ipsos quodammodo cardinales
Donatistas. quorum episcopus apud Karthaginem Primianus
io est, iam de hac re nulla est controuersia. uoluit enim deus
per Maximianistas eam finiri, ut quod caritate suadente nole-
bant exemplo suo cogente fateantur. sed adhuc inde propterea
disputamus, ne illi sibi uideantur aliquid dicere qui nec istis
communicant, qui aput se potius quanto pauciores tanto since-
15 riores Donatistas remansisse contendunt. qui si Maximianistae
soli essent, nec ipsorum salutem contemnere deberemus; quanto
ergo magis, quia eadem pars Donati in multa minutissima
frusta concisa est, quae omnes minutae particulae hanc unam
multo grandiorem in qua Primianus est de recepto Maximiani-
20 starum baptismo reprehendunt et singulae conantur adserere
aput se tantummodo uerum baptismum remansisse nec omnino
esse alibi neque in toto orbe terrarum qua ecclesia catholica
expanditur nec in ipsa grandiore parte Donati nec in ceteris
praeter se unam ex minutissimis partibus! quaeomnes particulae
25 si aduertere uoluerint uocem non hominis, sed ipsius raani-
festissimae ueritatis, et animosum spiritum suae peruersitatis
edomare, non utique ad pavtem Donati maiorem de qua praecisa
praecisae sunt, sed ad ipsam uiriditatem radicis catholicae de
ariditate propria reuertentur. omnes quippe isti ubi contra nos
29 cf. Marc. 9, 39
1 pr. ut s. I. m2 N 4 paptismum Lml 5 baptisma $pr. in-
cipiant (nt in ras. m2) L 6 sed— habebant om. $pr. 8 carnales
NGm2 9 carthaginem LNVs 10 .iam... L contrauersia Nml
12 propterea inde v propere M 15 maximi | nistae L 18 frastra
KmlLmlVmls 20 conatur Nml 22 nec Vv quae Nml'^ 29 reuer-
terentur L
154
III. De baptisrao
non sunt pro nobis sunt, ubi autem nobiscum non colligunt
spargunt.
VII. 9. Iam enim, ne uidear humanis argumentis id agere,
quoniam quaestionis huius obscuritas prioribus ecclesiae tem-
poribus ante schisma Donati magnos uiros et magna caritate 5
praeditos patres episcopos ita inter se conpulit salua pace
disceptare adque fluctuare, ut diu conciliorum in suis quibusque
l-egionibus diuersa statuta nutauerint, donec plenario totius
orbis concilio quod saluberrime sentiebatur etiam remotis
dubitationibus firmaretur, ex euangelio profero certa documenta, 10
quibus domino adiuuante demonstro quam recte placuerit et
uere secundum deum, ut hoc in quoquam schismatico uel
haeretico ecclesiastica medicina curaret in quo uulnere separa-
batur, illud autem quod sanum maneret agnitum potius adpro-
baretur quam inprobatum uulneraretur. certe dominus in 15
euangelio dicit: qui non est mecum aduersum me est,
et qui mecum non colligit spargit. tamen cum ad eum
discipuli rettulissent uidisse se quendam in eius nomine pel-
leatem daemonia et prohibuisse, quia cum illis eum non
sequebatur, nolite, inquit, prohibere. qui contra uos ao
non est pro uobis est. non potest enim quisquam
in meo nomine facere aliquid et male loqui de me.
si nihil in illo corrigendum erat, securus sit ergo quisquis
extra communionem ecclesiae constitutus colligit in Christi
nomine dissociatus a societate christiana; adque ita falsum 25
erit illud: qui non est mecum aduersus me est, et qui
mecum non colligit spargit. si autem, quod discipuli
domini per ignorantiam facere uoluerunt, id in eo corrigendum
1 cf. Matth. 12, 30 15 uerba dominus in euangelio—f. 170, 13 non
diuisit = Eug. capp. 197—208 16 Matth. 12, 30 20 Marc. 9, 38-39
3 id om. N 7 flectuare Nml 8 notauerint L 13 in] et in J
14 sonum Nml 16 aduersus N 18 retullissent Nml retulissent
LNm2$v 19 doemonia L eum om. Lml 23 illum N ergo
sit Vv 24 christo Vml^f 25 christiana societate 8 26 aduersum $Go
27 non colligit mccum Gv 28 fa«cere L
lib. I 6, 8—8, 10
155
est quod dominus dixit: nolite prohibere, cur hoc ipse
prohiberi prohibuit? et quomodo erit uerum quod ibi ait: qui
contra uos non est pro uobis est? in hoc enim facto
non contra eos sed pro eis erat, ubi per nomen Christi sani-
5 tates operabatur. ut ergo utraque sententia uera sit, sicuti
uera est, et illa ubi ait: qui non est mecum aduersus
rae est, et qui mecum non colligit spargit et illa ubi
ait: nolite prohibere. qui enim contra uos non est
pro uobis est, quid restat intellegendum, nisi quia 111 e in
io tanti nominis ueneratione confirmandus fuit ubi non erat contra
ecclesiam sed pro ecclesia, et in illa tamen separatione cul-
pandus ubi si colligeret spargeret, ut si forte ueniret ad
ecclesiam non illud quod habebat ibi acciperet, sed in quo
aberrauerat emendaret?
15 VIII. 10. Neque enim et Corneli gentilis hominis orationes
non sunt exauditae aut elemosynae non sunt acceptae; immo
ot angelum ad se mitti et missum meruit intueri, per quem
posset utique sine hominis alicuius accessu cuncta necessaria
discere. sed quoniam quidquid boni in orationibus et elemosynis
20 habebat prodesse illi non poterat, nisi per uinculum christianae
societatis et pacis incorporaretur ecclesiae, iubetur mittere ad
Petrum et per illum discit Christum, per illum etiam bapti-
zatus christiano populo consortio quoque communionis adiun-
gitur, cui sola bonorum operum similitudine iungebatur. perniciose
25 quippe cuntemneret bonum quod nondum habebat, superbiens
ex illo quod habebat. sic etiam qui se ipsos a societate ceterorum
separantes caritate uiolata unitatis uinculum rumpunt, si nihil
faciunt eorum quae in illa societate acceperunt, in omnibus
15 cf. Act. cap. 10
1 dixit dominus v cur— prohibuit om. J 2 prohibere NmlG
uerbum L 4 8anitas L 5 operabantur Eug. 6 aduersum $v Eug.
cod. V 11 in om. MNv 12 ubi si non Jm2 ut) et N$v Eug.
15 cornelii codd. praeter Kml 16 elemosinae non sunt s. 1. m2 N
17 angelum ex euangelium N intuere Lml 18 possit N 20 pot-
erant Lml 21 ecclesia Eug. codd. VM 22 dicit Nml 26 etiara]
enim Nml a om. 3f|i?
156
IH. De baptisrao
separati sunt, et ideo quem sibi sociauerint, si uenire ad
ecclesiam uoluerit, debet omnia quae non accepit accipere. si
uero nonnulla eadem faciunt, non se in eis separauerunt et ex ea
parte in texturae conpage detinentur, in cetera scissi sunt.
proinde si quem sibi sociauerint, ex ea parte nectitur ecclesiae 5
in qua nec illi separati sunt, et ideo si uenire ad ecclesiam
uoluerit, in eo sanatur ubi laniatus errabat, ubi uero sanus
conectebatur non curatur sed agnoscitur, ne cum sana curare
uolumus potius uulneremus. itaque illi quos baptizant sanant
a uulnere idololatriae uel infidelitatis, sed grauius feriunt 10
uulnere schismatis. idololatras enim in populo dei gladius
interemit, schismaticos autem terrae hiatus absorbuit. et apo-
stolus si habeam, inquit, omnem fidem ita ut montes
transferam, caritatem autem non habeam.nihil sum.
11. Si quis adducatur ad medicum in aliqua necessaria parte 15
corporis graui uulnere sauciatus, si dixerit medicus: 'moritur
inde nisi curetur', non opinor illi qui eum adduxerunt ita
desipiunt, ut consideratis adque numeratis ceteris membris
eius sanis respondeant medico et dicant: 'ergone ista sana tot
membra non ualent ad eius uitam, et unum illud uulneratum 20
ualet ad mortem?'non utique hoc dicunt, sed curandum offerunt.
nec ideo tamen quia curandum offerunt medicum rogant, ut
etiam illa quae sana sunt curet, sed illi uni loco medicinam
instanter adhibeat, unde mors etiam saluis ceteris inminet et
nisi sanetur adueniet. quid ergo prodest homini uel sana fides 25
uel sanum fortasse solum fidei sacramentum, ubi letali uulnere
schismatis pererapta est sanitas caritatis, per cuius solius
11 cf. Ei. 32 12 cf. Num. 16 13 I Cor. 13, 2
2 accipit L 5 ex] et ex L 7 sanus] sanatus L 9 illos Eug. eod. V
sanant om. N 10 a om. Mp.< idolatriae LMNml^ Eug. 11 schis-
mates Nml idolatras LMN^ Eug. 12 interimit L 13 inquit
om. Nml omnem, inquit Vv 14 nutem] nero ti 17 curaretur $pr.
opinor ut Eug. 18 desipiant Nm2 Eug. 19 dicat Nml 20 illud
unum v 23 uno Npml 24 instanter] ministranter N athibeat K
sanis v 26 loetali ex laetali J loetalis M 27 peremta JK(
lib. I 8, 10-9, 12
157
peremptionem etiam illa integra trahuntur ad mortera? quod
ne fiat, non cessat misericordia dei per unitatem sanctae
ecclesiae, ut ueniant et curentur per medicamentum recon-
ciliationis. per uinculum pacis. nec ideo se putent sanos esse,
5 qnia dicimus eos habere aliquid sanum, nec rursus ideo putent
curandum esse quod sanum est, quia ostendimus aliquid uulne-
ratum. itaque in sacramenti sanitate, quia contra nos non sunt,
pro nobis sunt, in schismatis autem uulnere quidquid cum
Christo non colligunt spargunt. non extollantur ex his quae
«o iiabent. quid tantum per ea quae sana sunt superbos oculos
ducuut? et uulnus suum dignentur humiliter intueri nec solum
quid adsit, sed etiam quid desit adtendant.
VIIII. 12. Uideant quam multa et quani magna nihil prosint,
si unum quiddam defuerit, et uideant quid sit ipsum unum,
15 nec me in hoc audiant, sed apostolum: si linguis hominum,
inquit, loquar et angelorum, caritatem autem non
habeam, factus sum aeramentum sonans et cyra-
balum tinniens.et si habuero prophetiam et sciero
omnia sacramenta et omnem scientiam et si habu-
20 ero omnem fidem ut montes transferam, caritatem
autem non habeam, nihil sum. quid ergo eis prodest, oi
et linguam in sacris mysteriis habeant angelicam et pnphetiam
quemadmodum Caipbas et Saul, ut aliquando prophetent, quos
fuisse damnabiles sancta scriptura testatur, si sacramenta non
26 tantum sciant sed et habeant, sicut habuit Simon magus, si
fidem, sicut daemonia confessa sunt Christum — neque enim
. non credebant cum dicerent: quid nobis et tibi est, fili
15 I Cor. 13, 1-2 23 cf. Ioh. 11, 51 cf. I Rcg. 10, 10. 18, 10
25 cf. Act. 8, 13 27 Marc. 1, 24
1 peremtionera JKq 3 ecclesiae suae Nfa Eug. codd. praeter A
4 putant Lml 5 putent ideo v 6 uulneratum esse Lml 7 san.itate N
8 quidquid] quia v 10 quid] qui in Im2 11 dicunt Nml 15 apo-
stolus Lml inquit, hominam Vv 16 inquit s. I. L inquid Nml 17 et]
aut $Gv 20 montera N 23 quemammodum MNml cau.fas N
caifas it/p-s 25 magos NmUml 26 demohia quae Lm2 27 est
om. L)unl, cf. Cresc. I 29, 34
i
158
III. De baptismo
dei? scimusquisis — , si dispertiant etiam ipsi substantiam
suam pauperibus, sicut multi non solum in catholica sed in
diuersis haeresibus faciunt, si aliqua ingruente persecutione
tradant ad flammas nobiscum corpus suum pro fide quam
pariter confitentur? tamen quia separati haec agunt non suffe- &
rentes inuicem in dilectione neque studentes seruare unitatem
spiritus in uinculo pacis, caritatem utique non habendo, etiam
cum illis omnibus quae nihil eis prosunt ad aeternam salutem
peruenire non possunt.
X. 13. Sed uidentur sibi argutissime quaerere, utrum generet 10
filios baptismus Christi in parte Donati an non generet, ut si
concesserimus quod generet suam esse adseuerent ecclesiam
matrem quae filios potuit de Christi baptismate generare, et
quia unam oportet esse ecclesiam, ex hoc iam nostram non
esse ecclesiam criminentur. si autem dixerimus 'non generat', 1»
'cur ergo', inquiunt, 'aput uos non renascuntur per baptismum
qui transeunt a nobis ad uos, cum aput nos fuerint baptizati,
si nondum nati sunt?'
14. Quasi uero ex hoc generat unde separata est et non ex
hoc unde coniuncta est. separata est enim a uinculo caritatis 20
et pacis, sed iuncta eat in uno baptismate. itaque una est
ecclesia quae sola catholica nominatur, et quidquid suum habet
in communionibus diuersorum a sua unitate separatis, per hoc
quod suum in eis habet ipsa utique generat, non illae. neque
enim separatio earum generat sed quod secum de ista tenuerunt; 25
quodsi et hoc dimittant, omnino non generant. haec itaque in
omnibus generat cuius sacramenta retinentur, unde possit tale
aliquid ubicumque generari, quamuis non omnes quos generat
ad eius pertineant unitatem, quae usque in finem perseuerantes
saluabit. neque enim hi solum ad eam non pertinent qui sepa- 30
rationis aperto sacrilegio manifesti sunt, sed etiam illi qui in
1. 4 cf. I Cor. 13, 3 5 cf. Eph. 4, 2-3
1 ipsi etiam v 2 catholica. K 12 consenserimns Pu Eug. 16 in-
qniunt] ainnt v 19 generet Mm2v 21 est una v 23 sua unitate]
suauitate Jml 24 illa (a in ras.) J 80 saluauit (3pr. soli MVv
lib. I 9, 12-10, 14
eius unitate corporaliter mixti per uitam pessimam separantur.
etenim Simonem magum per baptisma ipsa pepererat, cui tamen
dictum est quod non haberet partem in hereditate Christi.
numquid ei baptismus, numquid euangelium, numquid sacra-
6 menta defueruut? sed quia ei caritas defuit, frustra natus est
et ei expediebat fortasse non nasci. numquid non erant nati
quibus apostolus dicit: tamquam paruulis in Christo lac
uobis potum dedi, non escam? eos tamen a sacrilegio
schismatis reuocat, in quod ideo inruebant, quia carnales erant:
io quasi paruulis, inquit, in Christo lac uobis potum
dedi, non escam; nondum enim poteratis. sed nec
adhuc quidem potestis; adhuc enim estis carnales.
cum enim sint inter uos aemulatio et contentio,
nonne carnales estis et secundum hominem ambu-
15 latis? cum enim qnis dicat: ego quidem sum Pauli,
alius autem: ego Apollo, nonne homines estis? de
his enim supra dicit: obsecro autem uos, fratres, per
nomen domini nostri Iesu Christi, ut id ipsum
dicatis omnes etnon sint in uobis schismata, sitis
20 autem perfecti in eodem sensu et in eadem senten-
tia. nuntiatum est enim mihi de uobis, fratres mei,
ab his qui sunt Cloes, quia contentiones sunt in
uobis. hoc autem dico, quia unusquisque uestrum
dicit: ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo,
25 ego uero Cephae, ego autem Christi. diuisus est
Christus? numquid Paulus pro uobis crucifixus
est aut in nomine Pauli baptizati estis? isti ergo si
in hac obstinatione et peruersitate remanerent, certe quidem
3 cf. Act. 8. 21 7 1 Cor. 3, 1-2 10 I Cor. 3, 1—4 17 1
Cor. 1, 10—13
2 ipae $pr. peperat Kml 3 hereditatem Nml 5 quia ei] quia P
cui v 6 non nasci fortasse Lml 8 tamen] autem N a om. $pr.
9 quod] quo Nm2 12 carnales enim estis adhuc v carnales estis L
17 enim« L super Nml 20 autem] enim J 22 Chloes v 23 quia)
quod LmlN 25 uero om. v 26 crucifiius est pro uobis p»
160
IIL De baptismo
nati erant, nec tamen ad ipsam ecclesiam de qua nati erant
per pacis adque unitatis uinculum pertinerent. ergo ipsa generat
■et per uterum suum et per uteros ancillarum ex eisdem sacra-
mentis tamquam ex uiri sui semine. non enim frustra dicit
apostolus omnia illa in figura esse gesta. sed qui superbiunt 6
et legitimae matri non adiunguntur, similes sunt Ismaheli de
■quo dictum est: eice ancillam et filium eius; non enim
heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. qui
autem pacifice diligunt legitiraam patris sui coniugem, cuius
legitimo iure generati sunt, similes sunt filiis Iacob quamuis 10
de ancillis natis et tamen eandem hereditatem sumentibus. qui
.autem de utero ipsius matris intus in unitate nati neglegunt
gratiam quam acceperunt, similes sunt Esau filio Isaac, qui
reprobatus est deo adtestante et dicente: Iacob dilexi, Esau
autem odio habui, cum ambo ex uno concubitu concepti, 15
-ex uno utero nati sint.
XI. 15. Qnaerunt etiam utrum peccata dimittantur per ba-
ptismum in parte Donati, ut si dixeriraus dimitti respondeant:
'ergo est illic spiritus sanctus, quia cum insuffiante domino
datus esset discipulis, tunc secutus est et ait: baptizate 20
gentes in nomine patris et filii et spiritus sancti.
si cui dimiseritis peccata dimittentur ei, si cui
tenueritis tenebuntur. et si ita est\ inquiunt, 'communio
nostra est ecclesia Christi; non enim praeter ecclesiam dimis-
sionem peccatorum spiritus sanctus operatur. et si nostra 25
■communio est ecclesia Christi, non est ecclesia Chiisti uestra
communio. una est enim, quaecumque illa sit de qua dictum
est: una est columba mea, una est matri suae, nec
5 cf. I Cor. 10, 11 7 Gen. 21, 10 11 cf. Gen. 30, 3 14 Mal.
1, 2-3. cf. Gen. 25, 24 20 Matth. 28, 19 22 Ioh. 20, 23
28 Cant. 6, 8
5 apostulus Nml gesta eBse J 8 isa*ac N 10 regenerati Eug.
11 natis sed Mv nati sed Vml^ 12 ncclegunt s 13 filio esau filio
Kml 16 utero] uiro N 19 insuflantc JK 21 fili Kml Eug. cod. A
22 dimittuntnr G Eug. cod. A 28 matris LNml
lib. I 10, 14-11, 17
161
possunt ecclesiae tot esse quot schismata'. si autem dixerimus
non ibi dimitti peccata, 'ergo\ inquiunt, 'non est illic uerus
baptismus, et propterea quos a nobis suscipitis uos baptizare
debetis. quod quia non facitis, in ecclesia Christi uos non
5 esse fatemimV
16. His ita resistimus secundum scripturas eos interrogantes,
ut quod a nobis quaerunt sibi ipsi respondeant. quaero enim
ut dicant, utrum dimittantur peccata ubi caritas non est. pec-
cata enim tenebrae animarum sunt. audimus quippe lohannem
10 dicentem: qui odit fratrem suum, in tenebris est
usque adhuc. nulli autem schismata facerent, si fraterno
odio non excaecarentur. si ergo dicimus non ibi dimitti peccata,
quomodo renascitur qui aput eos baptizatur? quid est enim
renasci per baptismum nisi a uetustate renouari? quomodo
15 autem renouatur a uetustate cui peccata praeterita non dimit-
tuntur? quodsi renatus non est, nec Christum induit, ex quo
conricitur ut denuo baptizandus uideatur, quia dicit apostolus:
quotquotenim in Christo baptizati estis Christum
induistis; quem ille si non induit, nec in Christo baptizatus
20 habendus est. porro quia in Christo dicimus baptizatum, fate-
raur eum Christum induisse, et si hoc fatemur, regeneratum
fatemur. quod si ita est, et peccata dimissa sunt. quomodo
ergo dicit Iohannes: qui odit fratrem suum, in tenebris
manet usque adhuc, si iam facta est remissio peccatorum?
25 an non est in schismate odium fraternum? quis hoc dixerit,
cum et origo et pertinacia schismatis nulla sit alia nisi odium
fratris?
17. Hanc illi quaestionem soluere sibi uidentur, cum dicunt:
'non est ergo in schismate remissio peccatorum et ideo nec
10. 28 I Ioh. 2, 11 18 Gal. 3, 27
1 qnod JmlKNmli 9 audiuimus LN 11 null.a J nulla KmSL
autem om. L schismate Nml 16 renouatus Vm2 18 quotquod
JmlVml quodquod N 19 induit] duit Lml baptizandus $pr.
26 pertinantia Lml
VL August. o. Don. I. 1 1
162
III. De baptiarao
regeneratio noui hominis et propterea nec baptismum Christi.'
nos autem quia fatemur ibi esse baptismum Christi, hanc eis quae-
stionem soluendam proponimus, magus ille Simon utrura uero
Christi baptismate tinctus sit. respondebunt 'ita', quia sanctae
scripturae auctoritate coguntur. quaero ergo utrum fateantur 5
ei dimissa peccata. profecto fatebuntur. item quaero cur ei
dixerit Petrus non eum habere partem in sorte sanctorum.
'quia,' inquiunt, 'postea peccauit pecunia uolens emere donum
dei, cuius uenditores esse apostolos credidit.'
XII. 18. Quid, si ad ipsum baptismum fictus accessit, di- 10
missa sunt ei peccata an non sunt dimissa? eligant quod uolunt;
utrumlibet elegerint, sufficit nobis. si dimissa dixerint, quomodo
ergo sanctus spiritus disciplinae effugiet fictum, si in
isto ficto remissionem operatus est peccatorum? si dixerint non
esse dimissa, quaero, si postea fictionem suam corde concusso et 15
uero dolore fateretur, denuo baptizandus iudicaretur? quod si
dementissimum est dicere, fateantur uero baptismo Christi
baptizari posse hominem et tamen cor eius in malitia uel
sacrilegio perseuerans peccatorum abolitionem non sinere fieri,
adque ita intellegant in communionibus ab ecclesia separatis 20
posse homines baptizari, ubi Christi baptismus eadem sacra-
menti celebratione datur et sumitur, qui tamen tunc prosit
ad remissionem peccatorum, cum quisque reconciliatus unitati
sacrilegio dissensionis exuitur, quo eius peccata tenebantur et
dimitti non sinebantur. sicut enim in illo qui fictus accesserat »
fit ut non denuo baptizetur, sed ipsa pia correctione et ueraci
confessione purgetur, quod non posset sine baptismo, sed ut
7 cf. Act. 8, 21 13 Sap. 1, 5
1 generatio Nml baptismura — 2 esse om. J baptismus Vv 2 christi
baptismum esse Lml christi om. Nml 3 magnus NmlVml^
4 auctoritate sanctae scripturae Lml 6 di.missa N 7 sortem N
9 esse om, Eug. 10 sij nisi Jml finctus JKLmlNG 11 di.missa N
12 sufficiat Etig. 18 spiritus sanctus pv Eug. codd. AP sp.
sanctae Eug. cod. V in om. L 14 missionem Nml 16 s. bapti-
zandus del. iudicandua L 19 sacrilegium Nml perseuerante N
23 quisque) quis v 26 uera j3 27 possit Lml potest s sed om. v
lib. I 11, 17-12, 19
163
quod ante datum est tunc ualere incipiat ad salutem, cnm
illa fictio ueraci confessione recesserit, sic etiam iste qui
baptisma Christi, quod non amiserunt qui se separauerunt,
inimicus caritatis et pacis Christi in aliqua haeresi aut schis-
5 mate accepit, quo sacrilego scelere peccata eins non dimitte-
bantur, cum se correierit et ad ecclesiae societatem unitatemque
uenerit, non iterum baptizandus est, quia ipsa reconciliatione
ac pace praestatur, ut ad remissionem peccatonim eius in
unitate iam prodesse incipiat sacramentum, quod acceptum in
io schismate prodesse non poterat.
19. Si autem dixerint in illo qui fictus accessit per sanctam
uim tanti sacramenti dimissa quidem illi esse peccata in ipso
temporis puncto, sed per fictionem ipsius redisse continuo, ut
spiritus sanctus et adfuerit baptizato ut peccata recederent et
i5 perseuerantiam fictionis fugerit ut redirent, ut et illud uerum
sit: quotquot in Christo baptizati estis Christum
induistis etillud: sanctus enim spiritus disciplinae
effugiet fictum, id est ut et induat enm Christo sanctitas
baptismi et exuat eum Christo pernicies fictionis, sicut fit,
•2u cum quisque a tenebris per lucem transit ad tenebras — oculi
quidem eius in tenebras perpetuo diriguntur, sed non potest
eum lux nisi perfundere transeuntem — , si hoc ergo dixerint,
lioc etiam in eis intellegant fieri qui extra ecclesiae com-
munionem sed tamen baptismate ecclesiae baptizantur. quod
25 ubicumque fuerit sanctum est per se ipsum et ideo non est
eorum qui se separant sed eius unde se separant, ualet tamen
et aput eos hactenus, ut per eius lucem transeant ad dissen-
sionis suae tenebras, continuo redeuntibus peccatis quae baptis-
16 Gal. 3, 27 17 Sap. 1, 5
4 inimicos L ..hereai N 5 quod flpr. sacrilegio L 6 et
om. L 7 ipsa] add. ei t> 8 eis jV 11 dixerit Lml 12 peccata
esse Lml 13 perfcctionem JNml ipsius] eius Mv 14 pecca L
15 finctionis JKLmlG 16 qnotquod JmlNVml 17 spiritns enim
sanctns v 19 et] ut J 22 eum om. $pr. v si] Qni Jfjj.; 23 in-
tellegat L 26 pr. se om. Kml 27 et om. fi Eug. actenns
codd. praeter JKmS
11*
164
III. De baptismo
matis sanctitas in illo temporis puncto dimiserat, tamquam
redeunte obscuritate quam lux in transitu excusserat
20. Nam redire dimissa peccata, ubi fraterna caritas non
est, apertissime dominus in euangelio docet de illo seruo,
quem cum inuenisset debitorem decem milium talentorum 5
deprecanti omnia dimisit, ille autem conseruum suum qui ei
debebat centum denarios cum miseratus non fuisset, iussit
eum dominus reddere quae ei dimiserat. tempus ergo quo
accipitur indulgentia per baptismum tamquam tempus est red-
dendae rationis, ut omnia debita quae inuenta fuerint dimit- w
tantur. non tamen ille seruus postea dedit conseruo suo mu-
tuam pecuniam, quam cum ille non posset reddere non eius
misertus est, sed iam ei debebat conseruus eius, cum ipse
rationem domino suo reddens tanti numeri debito solueretur,
nec dimiserat conseruo suo quod ei debebat et sic accesserat, i&
ut ei dominus dimitteret. hoc indicant uerba conserui dicentis:
patientiam habe in me et reddam tibi. alioquin diceret:
'iam mihi hoc dimiseras; cur iterum repetis?' hoc et ipsius
domini uerba manifestius aperiunt. ait enim :egressusauteni
seruus ille inuenit unum de conseruis suis qui »>
debebat ei centum denarios. non dixit: *cui debitum
iam centum denariorum dimiserat'; si enim dimiserat, non ei
debebat. quia ergo dixit: debebat ei, manifestum est quod
non dimiserat. et melius quidem fuerat adque hoc potius con-
gruebat tanto debitori reddituro rationem et expectanti miseri- »
cordiam domini sui, ut prior ipse conseruo dimitteret quod
ei debebatur et sic ad rationem reddendam, ubi misericordia
domini imploranda erat, accederet. nec tamen illud quod non-
dum conseruo dimiserat impediuit domino eius, quomiuus in
4 cf. Matth. 18, 23-34 17 Matth. 18, 26 19 Matth. 18, 28
2 redennde te Nml 4 in euangelio om. v 8 ei quae Kml 16 di-
mitteret dominus Km2N$v dicentes Nml 17 et omnia («. I.) red-
dam N 18 et] est del. J 19 egressus est J 21 iam debitum v
22 si enim dimiserat om. Kml 26 ipse om. V 27 misericordiam Nml
29 seruo Nml dominum Mv
t
lib. I 12, 19-13, 21
165
illo tempore accipiendae rationis dimitteret ei omnia qnae
debebat. sed quid profuit, quandoquidem in caput eius propter
odiorum perseuerantiam rursus omnia continuo replicata sunt?
sic non impeditur baptismi gratia quominus omnia peccata
5 dimittat, etiamsi odium fraternum in eius cui dimittuntur
animo perseuerat. soluitur enim hesternus dies et quidquid
supra est soluitur, etiam ipsa hora momentumque ante ba-
ptismum et in baptismo. deinceps autem continuo reus esse
incipit non solum consequentium sed etiam praeteritorum
10 dierum horarum momentorum, redeuntibus omnibus quae di-
missa sunt. et saepe ista contingunt in ecclesia.
XIII. 21. Nam plerumque fit ut homo habeat inimicum
quem iniquissime oderit, quamquam etiam iniquos inimicos
diligere iubeamur et orare pro eis. subito autem periculo mortis
15 incipit perturbari et poscit baptismum, quem tanta festinatione
accipit, ut necessariam interrogationem paucorum uerborum
uix periculi tempus admittat, quanto minus sermonem lon-
gissimum, ut illud odium corde pellatur, etiamsi baptizanti
sit cognitum. certe ista non solum aput nos sed etiam aput
20 illos euenire non cessant. quid ergo dicimus? dimittuntur pec-
cata huic homini an non dimittuntur? prorsus quod uolunt
eligant. si enim dimittuntur, continuo redeunt; euangelium
loquitur, ueritas clamat. siue ergo dimittantur siue non dimit-
tantur, necessaria est postea medicina. nec tamen si uixerit
25 adque id corrigendum esse didicerit adque correxerit, denuo
baptizatur siue aput illos siue aput nos. sic et illa, quae schis-
matici uel haeretici non aliter habent nec aliter agunt quam
uera ecclesia, cum ad nos ueniunt non emendamus, sed potius
13 cf. Luc. 6, 27
1 quae] qnia L 2 capud Lmh 6 aesternus N 8 reus esse con-
tinuo v 10 momentarum J demissa J 11 haec saepe v ista
om. (3pr. contingunt ista N 13 quemquam Nml iniquos] inicos
V (del. m2), om. Eug. 17 amittat Nml 18 etiam ipsi si v bapti-
zant Nml 20 euenere Nml 26 diue apud nos siue apud illos L
27 hae | tici N
166
III. De baptismo
adprobamus. in quibus enim non dissentiunt a nobis, in eis
non disiunguntur a nobis. sed tamen quia nihil eis prosunt,
quamdiu schismatici uel haeretici sunt, propter alia in quibus
a ueritate dissentiunt et propter ipsum separationis inmanissi-
mum scelus, siue permanserint in eis peccata siue continuo 5
dimissa redierint, ut ad salutem pacis adque caritatis ueniant
adhortamur, non solum ut aliquid habeant quod non habebant,
sed ut eis etiam illud prodesse incipiat quod habebant.
XIIII. 22. Frustra ergo nobis dicunt: 'si baptismum nostrum
acceptatis, quid minus habemus, ut nobis de uestra communione 10
consulendum putetis?' respondemus enim: non baptismum ire-
strum acceptamus, quia non est baptismus ille schismaticorum
uel haereticorum sed dei et ecclesiae, ubicumque fuerit inuen-
tum et quocumque translatum. uestrum autem non est nisi
quod praue sentitis et sacrilege agitis et impie separamini. i&
nam si cetera omnia uera uel habeatis uel sentiatis et in
eadem tamen separatione duretis aduersus uinculum fraternae
pacis, aduersus unitatem omnium fratrum qui toto terrarum
orbe sicut promissi sunt ita exhibiti, quorum omnium causas
et corda nullo modo umquam nosse ac discutere potuistis 20
ut merito damnaretis, qui non possunt propterea rei esse, quia
iudicibus ecclesiasticis potius quam litigatoribus crediderunt,
hoc solum minus habetis, quod minus habet qui caritatem
non habet. iam quid opus est ut nos retexamus? uos ipsi in
apostolo inspicite, quantum sit quod minus habetis. quid autem 25
interest, qui caritatem non babet utrum foras auolet aliquo
uento temptationis ablatus an intus de messe dominica non
23 cf. I Cor. 13, 2
3 qaaro ' chismatici Nml 6 salutem] sanitatem v 7 adortamur N
8 sed — habebant mg. K illud om. J incipiunt quod non habebant
Nml 10 ut] quod Eug. codd. VM 13 inuentus et translatus v, cf.
index 'baptisma' 16 etera L uera 1. I. L uel eentiatis uel
habeatis v 17 pacis fraternae Eug. codd. VM 18 quo Lml orbe
terrarum Mv 19 ita] add. et Lm2 20 ac] aut P« 22 ecoleaeticis L
23 qui] quia Lml 27 uentu L temtationis K ablutus Jml
oblatus Kml
lib. I 18, 21-15, 28 167
recedat in ultima uentilatione separandus? et tamen etiam
tales si iam semel per baptismum nati sunt, iterum eos nasci
non oportet.
XV. 28. Ecclesia quippe omnes per baptismum parit siue
& aput se id est ex utero suo, siue extra se de semine uiri sui.
sed et Esau de uxore natus propter fraternam discordiam sepa-
ratus est a populo dei, et Aser per uxoris quidem potestatem,
sed ex ancilla natus propter fraternam concordiam terram
promissionis accepit, unde et Ismaheli ut separaretur a populo
io dei non obfuit mater ancilla, sed obfuit fraterna discordia et
non profuit potestas uxoris cuius magis filius erat, quia per
ipsius iura coniugalia et in ancilla seminatus erat et ex ancilla
susceptus, sicut aput istos ecclesiae iure quod est in baptismo
nascuntur quicumque nascuntur, sed si concordent cum fratri-
15 bus, per unitatem pacis ad terram uenient promissionis, non
de materno utero rursus eiciendi sed in paterno semine cogno-
scendi, si autem in discordia perseuerent, ad Ismahelis funi-
culum pertinebunt. prior autem fuit Ismahel et postea Isaac,
et prior Esau, posterior autem Iacob, non quia prior peperit
20 haeresis quam ecclesia aut ipsa ecclesia prius caraales uel
animales et postea spiritales, sed quia in ipsa sorte mortali-
tatis nostrae ex quo de Adam nascimur non est prius quod
spiritale sed quod animale, postea spiritale. ex ipso
autem animali sensu, quia homo animaiis non percipit
26 quae sunt spiritus dei, omnes dissensiones et schismata
generantur. in quo sensu perseuerantes apostolus dioit ad uetus
testamentum peitinere id est ad terrenorum promissorum cupi-
6 cf. Gen. 25, 23 7 cf. Gen. 30, 13 9 cf. Gen. 16, 11. 17, 20
22 I Cor. 15, 46 24 I Cor. 2, 14 26 cf. Gal. 4. 24
5 semini Nml post sui add. v: siue de se siue de ancilla 9 repro-
missionis J et (ex promiisionem) N hisinaheli V separetur Nml
12 in s. I. J, om. Eug. cod. V 14 concordant p 15 ueniunt pt> Eug.
promisaionibus Jml repro Ntnl (missionis add. m2 in mg.) 16 agno-
scendi v 17 in om. $pr. hismahelis Vf 18 pertinebant L
hismahel Vt et om. v 19 autem om. Nml quia 8. I. X
20 ccclesia ipsa v
168
III. De baptismo
ditatem, in quibus quidem spiritalia figurantur, sed animalis
homo non percipit quae sunt spiritus dei.
24. Quocumque ergo tempore tales homines esse coeperint
in hac uita, ut iam diuinis pro saeculorum distributione sacra-
mentis inbuti adhuc tamen carnaliter sapiant et carnalia de deo 5
siue in hac uita siue post hanc uitam sperent adque desiderent,
animales sunt. ecclesia uero quod est populus dei etiam in
istius uitae peregrinatione antiqua res est, in aliis hominibus
habens animalem portionem, in aliis autem spiritalem. ad ani-
males pertinet uetus testamentum, ad spiritales nounm. sed io
primis temporibus utrumque occultum fuit ab Adam usque ad
Moysen. a Moyse autem manifestatum est uetus et in eo ipso
occultabatur nouum, quia occulte significabatur. postea uero quam
in carne dominus uenit reuelatum est nouum. ueteris autem sacra-
menta cessarunt, sed concupiscentiae tales non cessauerunt. in 15
illis enim sunt quos apostolus iam per sacramentum noui testa-
menti natos adhuc tamen dicit animales non posse percipere quae
sunt spiritus dei. sicut enim in sacramentis ueteris testamenti
uiuebant quidam spiritales ad nouum scilicet testamentum quod
tunc occultabatur occulte pertinentes, sic et nunc in sacramento 20
noui testamenti quod iam reuelatum est plerique uiuunt ani-
males. qui proficere si nolunt ad percipienda quae sunt spiritus
dei, quo eos hortatur sermo apostolicus, ad uetus testamentum
pertinebunt. si autem proficiunt, et antequam capiant ipso pro-
fectu et accessu ad nouum pertinent. et si priusquam spiritales 25
fiant ex hac uita rapiuntur, custoditi per sacramenti sancti-
tatem in terra uiuentium conputantur, ubi est spes nostra et
portio dominus. nec inuenio quid uerius intellegatur in eo quod
scriptum est: inperfectum meum uiderunt oculi tui,
quandoquidem sequitur: et inlibrotuoomnesscribentur. 3t>
1 I Cor. 2, 14 14 cf. I Ioh. 4, 2 16 cf. I Cor. 2, 14 27 cf.
Ps. 141, 6 29 Ps. 138, 16
4 nt om. p sacramenti J 12 manifestum LmlMNVml 15 con-
cupiscentia $pr. 16 apostulus N 17 natus NVml^, om. J 19 uide-
bant Vmlpmls 22 uolunt M 24 profecto N 25 si om. N 26 hanc
Lml rapiantur v 27 spes est Lml 28 intelleg&s Nml
lib. I 15, 23-17, 26
169
XVI. 25. Quae autem peperit Abel et Enoch et Noe et
Abraham, ipsa peperit et Moysen et prophetas tempore poste-
riores ante domini aduentum, et quae istos, ipsa et apostolos
et martyres nostros et omnes bonos christianos. omnes enim
diuersis quidem temporibus nati apparuerunt, sed societate
unius populi continentur et eiusdem ciuitatis ciues labores
huius peregrinationis experti sunt et quidam eorum nunc ex-
periuntur et usque in finem ceteri experientur. item quae
peperit Cain et Cham et Ismahelem et Esau, eadem ipsa pe-
perit et Dathan et alios in eodem populo similes, et quae istos,
eadem ipsa et Iudam pseudoapostolum et Simonem magum et
ceteros usque ad haec tempora pseudochristianos in affectione
animali pertinaciter obduratos, siue in unitate permixti sint
siue aperta praecisione dissentiant. sed cum tales ab spiritali-
bus euangelizantur et sacramentis inbuuntur, tamquam per se
ipsam Rebecca eos parit sicut Esau; cum autem per illos qui
non caste adnuntiant euangelium tales in dei populo generantur.
Sarra quidem sed per Agar. item boni spiritales quando euan-
gelizantibus uel baptizantibus carnalibus generantur, Lia qui-
dem uel Rachel iure coniugali eos sed per ancillarem uterum
parit; cum uero per spiritales in euangelio generantur boni
fideles, qui uel euadunt in spiritalis aetatis adfectum uel eo
tendere non desistunt uel ideo non faciunt quia non possunt,
sicut ex utero Sarrae Isaac uel Rebeccae Iacob in nouam uitam
et nouum testamentum nascuntur.
XVII. 26. Itaque siue intus uersari uideantur siue aperte
foris sint, quod caro est caro est; siue in area in sua sterili-
17 cf. Phil. 1, 17
2 pr. et om. $v 3 aduentum domini v ipsa (a in raa.) J 4 no-
stros et ad Mml^ 5 diuersos Lml quidam 8 eiperiantur
Mml^ eiperiuntur VmU 9 hismahelem Vs 11 speudoapostolum L
12 speudochristianos L psaudochristianos Nml 13 obdoratos Nml
14 a v 18 sara Lm2MVv 20 ancillarum LNvEug. 22 fidelis
Nml spiritales Nml 24 sarae LMv iacop Lml 26 aperto
27 sunt Nml area (rea in ras. m2) L in alt. om. P stereli-
tate LmlN
170
III. De baptismo
tate perseueret siue occasione temptationis tamquam uento
extra tollatur, quod palea est palea est, et semper ab illius
ecciesiae quae sine macula et ruga est unitate diuisus est
etiam qui congregationi sanctorum in carnali obduratione misce-
tur. de nullo tamen desperandum est siue qui intus talis
apparet siue qui foras manifestius aduersatur. spiritales autem
siue ad hoc ipsum pio studio proficientes non eunt foras, quia
et cum aliqua uel peruersitate uel necessitate bominum uiden-
tur expelli, ibi magis probant quam intus permaneant, cum
aduersus ecclesiam nullatenus eriguntur, sed in solida uni-
tatis petra fortissimo caritatis robore radicantur. ad hoc enim
pertinet quod in illo Abrahae sacrificio dicitur: aues autem
non diuisit.
XVIII. 27. De baptismi ergo quaestione iam quantum aibitror
satis disserui. et quia hoc manifestissimum schisma est quod
Donatistarum nomine nuncupatur, restat ut hoc de baptismo
pie credamus quod uniuersa ecclesia a sacrilegio schismatis
remota custodit. in qua tamen si aliud alii et aliud alii adhuc
de ista quaestione salua pace sentirent, donec uniuersali con-
cilio unum aliquid eliquatura sincerumque placuisset, humanae
infirmitatis errorem cooperiret caritas unitatis, sicut scriptum
est: quia caritas cooperit multitudinem peccato-
rum. qua enim absente cetera inaniter habentur, eadem prae-
sente quaedam uenialiter non habentur.
28. Extant beati martyris Cypriani in eius litteris magna docu-
menta, ut ad illum iam ueniam de cuius sibi auctoritate isti
carnaliter blandiuntur, cum eius caritate spiritaliter perimantur.
3 cf. Eph. 5, 27 12 Gen. 15, 10 22 I Petr. 4, 8 25] § 28
(omissis uerbis 171, 9 et non solum— 172, 6 tinniens) = Eug. c. 209
1 perseuerent Vv 2 tollitur Jml tolluntur N tollantur Vv 3 ruga
est] rugine Lml 4 congregatione Nml$pr. 5 tales Nml 6 foris
VGmlvEug. 9 probantur quam si v 12 liabraae L 15 manifestis-
sime Lml 16 donastitarum Nml 17 pio L sagrUegio Nml
20 deliquatum M placuisset«« N 21 quooperiret $pr. et cari-
tas J 22 operitJIfp. 25 magna om. Eug. codd. praeter P 26 ista Nml
lib. 1 17, 26-18, 28 171
nam illis temporibus, antequam plenarii concilii sententia quid
in hac re sequendum esset totius ecclesiae consensio confir-
mavet, uisum est ei cum ferme octoginta coepiscopis suis
Africanarum ecclesiarum omnem hominem, qui extra ecclesiae
6 catholicae communionem baptizatus fuisser, oportere ad eccle-
siam uenientem denuo baptizari. quod non recte fieri tanto
uiro nimirum propterea dominus non aperuit, ut eius pia et
humilitas et caritas in custodienda salubriter ecclesiae pace
patesceret et non solum illius temporis christianis, sed etiam
10 posteris ad medicinalem ut ita dicam uotitiam signaretur. cum
enim tanti meriti, tantae ecclesiae, tanti pectoris, tanti oris,
tantae uirtutis episcopus aliud de baptismo arbitraretur quam
erat diligentius inquisita ueritas firmatura, multique eius col-
legae quamuis nondum liquido manifestatum id tamen tenerent,
15 quod et praeterita ecclesiae consuetudo et postea totus catho-
licus orbis amplexus est, non se ille tamen a ceteris diuersa
sentientibus separata communione disiunxit et hoc etiam ceteris
persuadere non destitit, ut sufferrent inuicem in dilectione stu-
dentes seruare unitatem spiritus in uinculo pacis. ita enim
20 corporis manente conpage, si quid in quibusdam membriB in-
firmabatur, ex eorum sanitate conualesceret potius quam prae-
cisione mortificatum diligentiam nullius curationis admitteret.
et si se ille separasset, quam multi sequerentur! quantum
sibi nomen inter homines faceret! quam latius Cyprianistae
25 quam Donatistae uocarentur! sed non erat filius perditionis,
de qualibus dictum est: deiecistieos dum extollerentur,
sed erat filius pacis ecclesiae, qui tanta cordis inluminatione
18 cf. Eph. 4, 2-3 25 cf. Iob. 17, 12. II Thess. 2, 3 26 Ps.
72, 18
2 sequaedum Lml concensio Lml confirmasset v 8 octoaginta
Nml 4 omnem om. Eug, 6 baptizare Nml 13 collegi Nml
14 liquido (o in ras. mS) L 15 praeteritae 0 16 illis 0 17 sen-
tientes V disiuncxit KL 18 sufferent JKm2 sufficerent KmlL
20 corpus Nml 22 diligentias Lm2 23 multi (i in ras.) L 26 de-
iecistis Vmly-i
172
III. De baptismo
praeditus propterea non uidit aliquid, ut per eum aliud super-
eminentius uideretur. et adliuc, inquit apostolus, super-
eminentiorem uiam uobis demonstro. si linguis
hominum loquar et angelorum, caritatem autem
non habeam, factus sum aeramentum sonans aut 5
cymbalum tinniens. minus ergo ille penetrauit, ut cerneret
secretum abditum sacramenti; sed si sciret omnia sacramenta,
caritatem autem non haberet, nihil esset. cum autem minus
illud perspiciens hanc tamen humiliter fideliter fortiter custo-
diuit, ad martyrii coronam meruit peruenire, ut, si qua in eius 10
lucidam mentem ex humana condicione nebula inrepserat, glo-
riosa serenitate fulgentis sanguinis fugaretur. non enim frustra
ipse dominii8 Iesus Christus, cum se ipsum diceret uitem.
suos autem tamquam in uite sarmenta, praecidi dixit eos et
de uite auferri tamquam inutilia sarmenta quae fructum non 15
darent. quis est autem fructus nisi nouus ille fetus de quo
item dicit: mandatum nouum do uobis, ut uos inui-
cem diligatis? ipsa est illa caritas, sine qua cetera nihil
prosunt. dicit et apostolus: fructus autem spiritus est
caritas, gaudium, pax, longanimitas, benignitas, 20
bonitas, fides, mansuetudo, continentia. quae omnia
incipiunt a caritate et per ceteram iuncturam quasi botrum
mirabilem faciunt. nec tamen frustra idem dominus addidit:
quae autem sarmenta in me dant fructum, purgat
illa pater meus ut maiorem fructum adferant, nisi 25
quia et ipsi, qui fructu praeualent caritatis, possunt tamen ali-
quid habere purgandum, quod incnltum agricola non relinquit.
2 I Cor. 12, 31. 13, 1 7 cf. [ Cor. 13, 2 13 cf. Ioh. 15, 1 sqq.
17 Ioh. 13, 34 19 Gal. 5, 22-23 24 Ioh. 15, 2
2 inquid KmlN 3 demonstrabo Lml 7 si om. $pr. eciret)
sciens v 8 pr. autem om. {2» 9 prospiciens J 11 conditione L$v
nebula inrepserat] nebularetur L (retur del. et s. scr. m2 alibi. irrepserat)
14 in «. I N eos dixit v 16 est s. I. i? foetus N 17 ut dili-
gatis inuicem (om. uos) LmlNml ut uos d. i. Lm2 ut d. uos i. Nm2
22 incipient Lml ceteras iuncturas Lm2 24 eermenta J 26 qui]
quae Nml 27 relinquid Nml
lib. I 18, 28-19, 29
173
quod ergo ille uir sanctus de baptismo aliter sentiens quam
se res habebat, quae postea pertractata et diligentissima con-
sideratione firmata est, in catholica unitate permansit, et cari-
tatis ubertate conpensatum est et passionis falce purgatum.
5 XVIIII. 29. Sed ne uidear deuitandae probationis causa ista
in laudem beatissimi martyris dicere, quae quidem non eius
sed illius est cuius gratia talis extitit, iam de litteris eius
documenta proferamus, quibus maxime Donatistarum ora clau-
dantur. huius enim auctoritatem inperitis obiciunt, ut se quasi
10 recte facere ostendant quod ad se uenientes fideles denuo
baptizent, nimium miseri et nisi se corrigant a semet ipsis
omnino damnati, qui hoc in tanto uiro eligunt imitari quod illi
propterea non obfuit, quia in eam pacem, unde isti aberrarunt
qui uiam pacis non cognouerunt, perseuerantissimis usque
15 in finem gressibus ambulauit. est quidem quod Christi baptisma
ubique sanctum est et quamuis aput haereticos uel schisma-
ticos, ipsius tamen haeresis uel schismatis non est, et ideo
nec ad ipsam catholicam inde uenientes oportet denuo bapti-
zari. sed tamen hoc aliud est, aliud a catholica pace deuiantes
M et in nefariam praecisionis foueam praecipitatos rebaptizandos
insuper iudicare. nam illum naeuum in candore sanctae animae
caritatis ubera contegebant, hanc autem fuliginem in istorum
tartarea foeditate uultus inpacatus ostentat. sed ea quae dein-
ceps, quod ad beati Cypriani auctoritatem adtinet, tractaturi
25 sumus, ab alio sumemus exordio.
14 Pb. 13, 3
3 «wfirmata N 4 conpensandum Lmlpml 6 myrtyris J 7 existit N
8 donastictarom Nml 12 damnata $pr. 13 ea pace t> oberrarunt M
aberrauerunt v 14 cognouerun N 19 a om. NVml 21 nernum Mml
neuum cet. 22 congregabant N 23 foeditata L inpaccatus L
24 quod om. J 25 «alio N exordio] add. &mcuJKV\i$ CONTuli add. K
m. glossatoris ut uid. EXPLICIT (EXPLICAT J) LIBER PRIMUS.
INCIPIT LIBER SECUNDUS (inc. lib. sec. om. V) codd.
174
III. De baptismo
LIBER SECUNDUS.
1. 1. Quantum pro nobis hoc est pro pace catholica faciant
ea quae tamquain ex auctoritate beati Cypriani aduersus nos
a parte Donati proferuntur, et quantum sint aduersus eos a
quibus proferuntur, adiuuante domino demonstrare proposui. 5
si qua ergo me respondendi necessitas ea quae iam in aliis
libris posui rursus commemorare coegerit, quamquam id modice
faciam, his qui iam illa legerunt et tenent onerosum esse non
debet, quia et ea quae instructioni sunt necessaria saepius
oportet insinuare tardioribus, et cum eadem multipliciter uarie- 10
que uersantur adque tractantur, ipsos quoque capaciore intel-
legentia praeditos adiuuant et ad facilitatem sciendi et ad
copiam disserendi. noui etiam quemadmodum soleat contristare
lectorem, cum ab eo libro quem gerit in manibus, quando in
aliquem nodum quaestionis inciderit, in alium mittitur ubi 15
eius solutionem requirat, quem forte non habet. quapropter
quaecumque in aliis libris iam diximus si necessitas praesen-
tium quaestionum breuiter iterare conpulerit, ignoscant scientes,
ne offendantur nescientes. satius est enim offerre habenti quam
differre non habentem. 20
2. Quid ergo isti dicunt cum ueritatis uiribus praefocantur,
cui consentire nolunt? 'Cyprianus', inquiunt, "cuius tantum
meritum nouimus tantamque doctrinam, cum multis coepiscopis
suis sententias proprias conferentibus in concilio statuit haere-
ticos uel schismaticos, id est omnes qui extra unius ecclesiae 25
communionem sunt, baptismum non habere, et ideo quisquis
ab eis baptizatus ad ecclesiam uenerit esse in ecclesia bapti-
zandum.' non me terret auctoritas Cypriani, quia reficit humi-
litas Cypriani. magnum quidem meritum nouimus Cypriani
episcopi et martyris, sed numquid maius quam Petri apostoli 30
et martyris? de quo idem Cyprianus in epistula ad Quintnm
11 quoque] quo L capaciori M 12 adiuuent Jml 13 contristari L
15 nndum Nml 19 offerri Nml 20 habenti M 22 sentire $pr.
28 non me] nonne L
lib. II 1, 1-2
175
ita loquitur: nam nec Petrus, inquit, quem primum
dominus elegit et super quem aedificauit eccle-
siam suam, cum secura Paulus de circumcisione
postmodum disoeptaret, uindicauit sibi aliquid
5 insolenter aut arroganter adsumpsit, ut diceret
se primatum tenere et obtemperari a nouellis et
posteris sibi potius oportere. nec despexit Paulum
quod ecclesiae prius persecutor fuisset, sed con-
silium ueritatis admisit et rationi legitimae quam
10 Paulus uindicabat facile consensit, documentum
scilicetnobisetconcordiaeetpatientiaetribuens,
ut non pertinaciter nostra amemus, sed quae ali-
quando a fratribus et collegis nostris utiliter et
salubriter suggeruntur, si sint uera et legitima,
15 ipsa potius nostra dicamus. ecce ubi commemorat
Cyprianus, quod etiam nos in scripturis sanctis didicimus,
apostolum Petrum, in quo primatus apostolorum tam excel-
lenti gratia praerainet, aliter quam ueritas postulabat de cir-
cumcisione agere solitum a posteriore apostolo Paulo esse
so correctum. si ergo potuit Petrus in aliquo non recte ingredi
ad ueritatem euangelii, ita ut gentes cogeret iudaizare, quod
Paulus in ea scribit epistula in qua deum testatus est non
se mentiri — ait enim: quae autem scribo uobis, ecce
coram deo quia non mentior et post hanc tam sanctam
85 adque terribilem adtestationem dei narrauit haec omnia in
quibus dixit: cum uidissem, quia non recte ingredi-
untur ad ueritatem euangelii, dixi Petro coram
omnibus: si tu cum sis Iudaeus gentiliter et non
1 Cypr. ep. 71, 3 2 cf. Matth. 16, 18 23 Gal. 1, 20 26 Gal. 2, 14
1 inquid Nml 2 eligit Vmlp.<i 5 adsumsit JK 7 obportere
Vml^ml de.spexit N 8 consilio N 9 quem $pr. 10 sibi
nindicabat Nml 15 ipsa] ista Cypr. ducamns Kv Cypr., ef. p. 179, 9
commemoret $pr. 16 sanctus Nml 18 praeeminet MVv posto-
labat N 20 non recte in aliquo (3e 21 ut] in Jml 22 scribit in
ea L deum s. 1. J 24 hanc om. N 26 dixit] ait Vml, om. (3pr.
176
III. De baptismo
iudaice uiuis, quemadmodum gentes cogis iudaizare?
— si potuit, inquam, Petrus contra regulam ueritatis quam
postea ecclesia tenuit cogere gentes iudaizare, cur non potuit
Cyprianus contra regulam ueritatis quam postea tota ecclesia
tenuit cogere haereticos uel schismaticos denuo baptizari? puto 5-
quod sine ulla sui contumelia Cyprianus episcopus Petro
apostolo conparatur, quantum adtinet ad martyrii coronam.
ceterum magis uereri debeo ne in Petrum contumeliosus ex-
istam. quis enim nescit illum apostolatus principatum cuilibet
episcopatui praeferendum ? sed etiamsi distat cathedrarum gratia, 10
una est tamen martyrum gloria, et si forte se inuicem in
aliquo praecedunt corda confitentium ac pro uera fide in uni-
tate caritatis morientium, dominus nouerit, cuius occulta et
mirabili dispensatione gratiarum latro in cruce pendens semel
eum confitetur et die ipso in paradisum mittitur, Petrus domi- i&-
num sequens ter eum negat et a corona differtur; nobis hinc
iudicare temerarium est. uerumtamen si quisquam nunc cogat
circumcidi aliquem more iudaico et sic baptizari, multo amplius
detestatur hoc genus humanum quam si aliquis cogatur rebapti-
zari. quapropter cum Petrus illud faciens a Paulo posteriore 20
corrigitur et pacis adque unitatis uinculo custoditus ad mar-
tyrium promouetur, quanto facilius et fortius, quod per uni-
uersae ecclesiae statuta firmatum est, uel unius episcopi auctori-
tati uel unius prouinciae concilio praeferendum est, cum idem
ipse Cyprianus ita dixerit quid ei uideretur, ut in pace unitatis 2&
esse uoluerit etiam cum eis, qui de hac re diuersa sentirent!
quod indicat ipsius primus sermo in eiusdem concilii quod ab
istis profertur exordio. nam ita se habet.
14 cf. Luc. 23, 40 sqq. 15 cf. Matth. 26, 69 sqq.
1 quemammodum itffi iudaeizare ji, item lin. 3 2 ueritatis regu-
lam Vv 6 contumilia Nml 9 principatu cuiuslibet Nm2 10 epi-
scupatui Nml etsi v 12 confidentium Mmlps uero Nml iidei L
15 confiteretur Nml paradiso JVP mittitur (mitti in ras. 6—7 litt.) K
16 a om. p 22 prouehitur JMVm2<;m2v probettur Vml prouetur psml
24 proferendum L 25 quod My. pacie unitate Vv 26 diuewa de
hac re M
lib. II 1, 2-2, 8
177
II. 8. Cum in unum Karthaginem eonuemssent kaiendia
Septembribus episcopi plurimi ex prouinoia Afriea Numidia
Mauretania cum presbyteris et diaeonis, praesente etiam plebis
maxima parte, et lectae essent Uiterae Iubaiani ad Cyprianum
5 factae, item Cypriani ad Iubaianum reseriptae de haeretiou
baptixandis quidque postmodum Cypriano lubaianus idem
rescripserit, Cyprianus dixit: Audistis, coUegae dUectissimi,
quid mihi Iubaianus coepiscopus noster scripserit consulens
mediocritatem nostram de inlieito et profano haereticorum
10 baptismo quidque ego ei rescripserim, censens scilicet quod
semel adque iterum et saepe censuimus haeretieos ad ecolesiam
uenientes ecclesiae baptismo baptixari et sanctificari oportere.
item lectae sunt uobis et aliae Iubaiam Utterae quibus pro
sua sincera et reUgiosa deuotione ad epistulam nostram re-
15 scribens non tantum consensit, sed et instructum se esse gra-
tias egit. superest ut de hac ipsa re singuli quid sentiamus
proferamus neminem iudicantes aut a iure communicationis
aliquem si diuersum senserit amouentes. neque enim quisquam
nostrum episcopum se esse episcoporum constituit aut tyran-
20 nico terrore qd obsequendi necessitatem collegas suos adigit,
quando habeat omnis episccpus pro licentia libertatis et pote-
statis suae arbitrium proprium tamque iudicari ab aho non
possit quam nec ipse potest alterum iudicare. sed expectemus
1 Cypr. sentent. episc. praef. (I 435, 5 H.)
1 unam L carthaginem LN$ Carthague v ii Mpml 2 septembris
Ppr.D africana J nnmmidia Nml 8 mauritania KLMNm2Vm2v
Cypr. diaconibn8 Nm2Vm2v Cypr. praeBentibus Cypr. etiam
praesente v 4 lactae Jml iabantiani Jml 5 hericie L 7 rescripsit L
rcscripserat M addistis Jml colligae Nml dilectissimi] dauid \i
Old _-. dilectisaimi et dauid) 8 iubianus J scripsit $pr. 9 heticorum N
10 ego] ergo L 12 baptizare L 13 iubaniani JmlVml 14 reli*..giosa
(pr. i ex e) N 15 et] etiam Cypr. esse] esse confessus Cypr. 16 quid
singnli v 17 communionis JKm2LNm2$v 18 diuersum (um in ras.
m2) Ij 19 esse om. Cypr. 20 colliga Nml 21 habet codd., cf. III
3, 5. VI 6, 9 omnes JmlKml 22 tamque] tamquam LmlNmlVml
23 poteBt) possit Cypr. exspectemus Ly.
LI. August. o. Don. I. Vi
178
III. De baptismo
uniuersi iudicium domini nostri Iesu Ckristi qui unus est
solus habens potestatem et praeponendi nos in ecclesiae suae
gubernatione et de actu nostro iudicandi.
III. 4. Nunc se, si audent, superbae et tumidae ceruices
haereticorum aduersus sanctam humilitatem huius sermonis 5
extollant. insani Donatistae, quos ad pacem adque unitatem
sanctae ecclesiae remeare adque in ea sanari cupimus et opta-
mus, quid ad haec dicitis? uos certe nobis obicere soletis
Cypriani litteras, Cypriani sententiam, Cypriani concilium; cur
auctoritatem Cypriani pro uestro schismate adsumitis et eius 10
exemplum pro ecclesiae pace respuitis? quis autem nesciat
sanctam scripturam canonicam tam ueteris quam noui testa-
menti certis suis terminis contineri eamque omnibus posteri-
oribus episcoporum litteris ita praeponi, ut de illa omnino
dubitari et disceptari non possit, utrum uerum uel utrum 15
rectum sit quidquid in ea scriptum esse constiterit, episcopo-
rum autem litteras, quae post confirmatum canonem uel scriptae
sunt uel scribuntur, et per sermonem forte sapientiorem cuius-
libet in ea re peritioris et per aliorum episcoporum grauiorem
auctoritatem doctioremque prudentiam et per concilia licere 20
reprehendi, si quid in eis forte a ueritate deuiatum est, et
ipsa concilia, quae per singulas regiones uel prouincias fiunt,
plenariorum conciliorum auctoritati, quae fiunt ex uniuerso orbe
christiano, sine ullis ambagibus cedere ipsaque plenaria saepe
priora a posterioribus emendari, cum aliquo experimento rerum 25
aperitur quod clausum erat et cognoscitur quod latebat, sine
ullo tyfo sacrilegae superbiae, sine ulla inflata ceruice arro-
1 uniuersae Nml eet] et Vm2v Cypr. 2 habet v Cypr. sua Nml
3 acto L 4 si audent se £ 9 litteris Jml 11 autem] enim L
12 .noui N 14 praeponi. N 16 episcorum Jml 19 repertioris J
et (ex reperitionis) K repertiores L 20 doctoremque Nml doctorum-
que P liceret Mmlyjnl 21 reprendi Nml quid] qnis $pr.
23 planariorum L auctoritate KmlL 24 ullas Jml illis Nml
25 a om. KmlN$v 26 causura N erant Lml 27 typo JV tyfho
(f m2, h s. I.) N typho v
lib. II 2, 3-4, 5
179
gantiae, sine ulla contentione liuidae inuidiae, cum sancta
humilitate, cum pace catholica, cum caritate christiana?
IIII. 5. Quapropter sanctus Cyprianus, tanto excelsior quanto
humilior, qui documentum Petri sic amauit ut diceret: docu-
5 mentum scilicet nobis et concordiae et patientiae
tribuens, ut non pertinaciter nostra amemus, sed
quae aliquando a fratribus et collegis nostris uti-
liter et salubriter suggeruntur, si sint uera et legi-
tima, ipsa potius nostra dicamus, satis ostendit facillime
io se correcturum fuisse sententiam suam, si quis ei demonstraret
baptismum Christi sic dari posse ab eis qui foras exierunt,
quemadmodum amitti non potuit cum foras exirent, unde multa
iam diximus. nec nos ipsi tale aliquid auderemus adserere nisi
uniuersae ecclesiae concordissima auctoritate firmati, cui et-
J5 ipse sine dubio cederet, si iam illo terapore quaestionis huius
ueritas eliquata et declarata per plenarium concilium solida-
retur. si enim Petrum laudat et praedicat ab uno posteriore
collega patienter concorditerque correctum, quanto ipse citius
cum concilio prouinciae suae uniuersi orbis auctoritati pate-
20 facta ueritate cessisset! quin profecto et uni uerum dicenti et
demonstranti posset facillime consentire tam sancta anima, tam
pacata. et fortasse factum est, sed nescimus. neque enim omuia,
quae illo tempore inter episcopos gesta sunt, memoriae litterisque
mandari potuerunt aut omnia quae mandata sunt nouimus.
25 quomodo enim potuit ista res tantis altercationum nebulis
inuoluta ad plenarii concilii luculentam inlustrationem confir-
mationemque perduci, nisi primo diutius per orbis terrarum
4 Cypr. ep. 71, 3
2 christiani Nml 4 sancti petri /. 6 nostra om. L 7 colligis
Nml 8 eunt LNml 9 ipsa] ista Cypr. nostra om. Nml duca-
mus v Cypr. 10 ei (i in ras. 2—3 litt.) L 12 quemammodum M*
exUreiit N 13 audiremus Jml assere L 14 uniuerea Ppr. 17 uno
et (et s. I.) N posteriorem MmlV 18 colliga Nml citius ipse v
19 auctoritate Vml^ 20 quin scripsi quia KMmHv qui cet. 21 possit
Jml 22 paccata LV
12«
180
III. De baptismo
regiones multis hinc adque hinc disputationibus et conlationibus
episcoporum pertractata constaret? hoc autem facit sanitas
pacis, ut, cum diutius aliqua obseuriora quaeruntur et propter
inueniendi difficultatem diuersas pariunt in fraterna discepta-
tione sententias, donec ad uerum liquidum perueniatur, uinculum »
permaneat unitatis, ne in parte praecisa remaneat insanabile
uulnus eiroris.
V. 6. Et ideo plerumque doctioribus minus aliquid reuelatur,
ut eorum patiens et humilis caritas in qua fructus maior est
comprobetur, uel quomodo teneant unitatem, cum in rebus 10
obscurioribus diuersa sentiunt, uel quomodo accipiant ueri-
tatem, cum contra id quod sentiebant declaratam esse cognoscunt.
quorum duorum manifestatum tenemus unum in beato Cypri-
ano, id est quomodo tenuerit unitatem cum eis a quibus
diuersum sentiebat; ait enim: neminem iudicantes aut a iure »
communionis aUquem si diuersum senserit amouentes. alterum
autem, id est quomodo accipere potuerit ueritatem contra id
quod sentiebat inuentam, etsi litterae tacent, merita clamant.
si epistula non inuenitur, corona testatur; si concilium non
indicat episcoporum, consortium indicat angelorum. non enim 20
paruum documentum est pacatissimae animae iu ea unitate
martyrium meruisse, unde se diuersum sentiens noluit separare.
homines enim sumus, unde aliquid aliter sapere quam se res
habet humana temptatio est. nimis autem amando sententiam
suam uel inuidendo melioribus usque ad praecidendae com- 2&
munionis et condendi schismatis uel haeresis sacrilegium per-
uenire diabolica praesumptio est. in nullo autem aliter sapere
15 Cypr. sentent. episc. praef. (I 436, 1 H.) 18 cf. Cic. in Cat.
I 8, 21
1 hic atque hinc L dispotationibns Nml conlationibus] onibua
Lml omnium Lm2 2 pertracta (i? facit om. Nml 5 liqui-
dumue Nm2 liquiduinque cm3 9 est maior L 12 cum om. L
13 manifestum N 15 diuersam Lml 18 clament L 20 anglorum
Nml 21 peccatissimae Nmlf 22 uoluit L 23 aliquid aliter Vmlv
aliquid aliud Mm2N aliquid JKLMmlfifG aliud aliter Vm2 res se Kv
(se res habebat p. 173, 2, se res habet^. 181, 1 et V 3, 3) 24 minus L
lib. II 4, 6-6, 7
181
quatn se res habet angelica perfectio est. quia itaque homines
8umus, sed spe angeli dei sumus, quibus aequales in resnr-
rectione futuri sumus, quamdiu non habemus perfectionem
angeli, non habeamus praesumptionem diaboli. ideo dicit apo-
5 stolus: temptatio uos non adprehendat nisi humana.
humanum est ergo aliquid aliter sapere. propterea dicit alio
loco: quotqnot ergo perfecti, hoc sapiamus. et si
quid aliter sapitis, hoc quoque uobis deus reue-
labit. quibus autem reuelat cum uoluerit siue in hac uita
10 siue post hanc uitam nisi ambulantibus in uia pacis et in
nullam praecisionem deuiantibus, non quales isti sunt, qui uiam
pacis non agnouerunt nec propter aliud unitatis uinculum
dirruperunt?ideoque apostolns cum dixisset: et si quid aliter
sapitis, hoc quoque uobis deus reuelabit, ne puta-
is rent praeter uiam pacis quod aliter sapiebant sibi posse reue-
lari, continuo addidit: uerumtamen in q u od peruenimus
in eo ambulemus. in quo ambnlans Cyprianus perseueran-
ti8sima tolerantia non fuso sanguine sed in unitate fuso, quia
si traderet corpus suum ut arderet et non haberet caritatem
20 nihil ei prodesset, per martyrii confessionem peruenit ad ange-
licam lucem, ut si non antea, ibi certe reuelatum agnosceret,
quod cum aliter saperet sententiam diuersae opinionis uinculo
non praeposuit unitatis.
VI. 7. Uos itaqne, Donatistae, quid ad haec dicitis? si nostra
25 sententia de baptismo uera est, omnes qui aliter sapiebant
Cypriani temporibus non sunt ab unitate ecclesiae separati,
2 cf. Matth. 22, 30 5 I Cor. 10, 13 7. 13 Phil. 3, 15 11 Ps.
13, 3 16 Phil. 3, 16 19 cf. I Cor. 13, 3
1 res se KVv 2 dei om. 0» 3 perfectionem angeli non habe-
mus, praesumptionem diaboli non habeamus v perfectionem— habeamus
om. J 4 praesnmtionem K 5 adprehendit L 7 in loco L qnot-
quod V 8 deus uobis N 10 uia] uiam N 12 cognouernnt JVv,
cf. p. 138, 17 13 dirrupnerunt Mml Vml^ml disruperunt JLNVmSv
diruperunt Mm2 14 uobis quoque L renelauit Ppr. 24 ad
<wn. Nml 25 sapiunt N 26 temporis J ecclesiae nnitate v
182
III. De baptismo
donec illud quod aliter saperent deus illis reuelaret. uos ergo
quare separatione sacrilega pacis uinculum dirrupistis? si autem
uestra sententia de baptismo uera est, Cyprianus et ceteri,
cum quibus eum tale concilium celebrasse perhibetis, cum
eis qui aliter sapiebant in unitate manserunt, quare uos pacis .6
uinculum dirrupistis?quodlibet horum elegeritis, contra uestram
praecisionem sententiam ferre cogimini. respondete: quare uos
separastis? quare contra orbem terrarum altare erexistis, qnare
non communicatis ecclesiis quibus epistulas apostolicas missas
tenetis et legitis et secundum ipsaa uos uiuere dicitis? respon- 10
dete: quare uos separastis? propterea certe, ne malorum com-
munione periretis. quoraodo ergo non perierunt Cyprianus et
tot collegae ipsius? qui cum crederent haereticos et schisma-
ticos baptismum non habere, sine baptismo tamen receptis,
cum peccata eorum tam inmania tamque sacrilega super eos 15
esse crederent, eis tamen communicare quam separari ab uni-
tate malueiunt dicente Cypriano: neminem iudicantes aut a
iure communionis aliquem si diuersum senserit amouentes.
8. Si ergo tali communione malorum pereunt iusti, iam
ecclesia temporibus Cypriani perierat. unde igitur extitit origo 20
Donati? ubi catechizatus est, ubi baptizatus, ubi ordinatus,
quando iara ecclesiam contagio communionis extinxerat? si
autem erat ecclesia, nihil obesse mali bonis in una commu-
nione potuerunt. quare uos separastis? ecce in unitate uideo
Cyprianum et alios collegas eius, qui facto concilio censuerunt 25
omnes, qui extraecclesiaecommunionemfuerintbaptizati,baptis-
mum non habere et ideo eis dandum esse cum ueniunt. sed
17 Cypr. sentent. episc. praef. (I 436, 1 H.)
2 disnipistis LMNv 4 enm om. N 6 disrupistis LNVm2v dira-
pistis Mm2 7 nos s. I. m2 N 11 certe om. Nml 13 scismaticos
Kml 14 tamen s. I. K 15 peccata eornm om. L immania JKm2N$
eos om. (3 19 commnnioni Nml 20 eitit Nml orgo pml 21 cathe-
cizatus JKMNVm2\v; catheciza Vml catezizatus L 22 extincierat V
23 obsese Nml 24 in om. Nml 27 dandum esse eis Lml cum
ueniunt] conneniunt J
lib. II 6, 7-9
183
ecce rursus in eadem unitate uideo quosdam de hac re diuersa
sentire et eos, qui ab haereticis uel schismaticis uenerint,
agnito in eis baptismo Christi non audere iterum baptizare.
hos omnes catholica unitas materno sinu conplectitur inuicem
5 onera sua portantes et studentes seruare unitatem spiritus
in uinculo pacis, donec alteris eorum, si quid aliter sapie-
bant, dominus reuelaret. si uera isti sentiebant, ab illis non
contaminabantur an contaminabantur? si uera illi sentiebant,
ab istis non contaminabantur an contaminabantur? quod uolue-
io ritis eligite. si contaminabantur, iam tunc non erat ecclesia.
respondete: unde huc existis? si autem permanebat ecclesia,
nullo modo boni a malis tali communione contaminantur.
respondete: quare uinculum dirrupistis?
9. An forte schismatici sine baptismo recepti non contami-
15 nant et traditores sanctorum librorum contaminant? uestros
quidem fuisse traditores manifestissima rerum gesta testantur.
et si tunc in illos quos arguebatis uera diceretis, causam
uestram unitati orbis terrarum persuasissetis, ut uobis retentis
illi excluderentur. quod si conati estis facere et non optinuistis,
20 innocens est orbis terrarum, qui iudicibus ecclesiasticis potius
quam uictis litigatoribus credidit. si autem noluistis agere
causam uestram, innocens est orbis terrarum, qui damnare non
potuit inauditos. quare ergo uos ab innocentibus separastis?
sacrilegium schismatis uestri defendere non ualetis. sed haec
85 omitto, hoc dico: si uos possent contaminare traditores, qui
non sunt a uobis conuicti et a quibus uos estis uicti, multo
magis possent sacrilegia schismaticorum et haereticorum sine
baptismo secundum sententiam uestram recepta contaminare
4 cf. Gal. 6, 2 5 cf. Eph. 4, 3 6 cf. Phil. 3, 15
1 diuersa] aliter v, om. $pr. 3 auderet ppr. 6 alteri JKm2L
7 non contaminabantur an om. L 8 an contaminabantur Gv, om. JKN$
9 an contaminabantur om. J 10 elegite Lml 11 hunc Lml
13 disrupistis Jm2LN<;m2 dirupistis Mm2 16 regum Kml 18 per-
snasetis L 19 si om. Nml facere s. I. K obtenuistis L 20 est
om. $pr. 21 ligatoribus Jjiml 22 est om. L 23 ab om. P 28 uestram
sententiam v receptorum requiritur
184
m. De baptiamo
Crprianum. non se tamen ille separauit, et quia permanebat
ecclesia manifestum est quod contaminari non potuii quare
uoa ergo non dico ab innocentibus quod probatur, sed ab
ipsis quod non probatur traditoribus separastis? an, ut dioere
coeperam, grauiora sunt crimina traditorum quam schismati- 5
corum? non adferamus stateras dolosas, ubi appendamus quod
uolumus et quomodo uolumus, pro arbitrio nostro dicentes:
'hoc graue, hoc leue est,' sed adferamus diuinam stateram
de scripturis sanctis tamquam de thensauris dominicis et in
iila quid sit grauius appendamus, immo non appendamus, sed 10
a domino appensa recognoscamus. tempore illo, quo dominus
priora delicta recentibus poenarum exemplis cauenda monstrauit
et idolum fabricatura adque adoratum est et propheticus liber
ira regis contemptoris iucensus et schisma temptatum, idolo-
latria gladio punita est, exustio libri bellica caede et pere- 15
grina captiuitate, schisma hiatu terrae, sepultis auctoribus uiuis
et ceteris caelesti igne consumptis. quis iam dubitauerit hoc
esse sceleratius commissum quod est grauius uindicatum? a
talibus Bacrilegis uenientes sine baptismo ut dicitis Cyprianum
non contaminabant: quomodo uos contaminare poterant non 20
conuicti sed conficti traditores? qui non si libros incendendos
tradidissent, sed eos ipsi suis manibus incendissent, minoris
fuissent utique sceleris quam si schisma committerent, quia
illud mitius, illud grauius uindicatum est non humano arbitrio,
sed diuino iudicio. 25
VII. 10. Quare uos ergo separa8tis? si ullus sensus in
uobis est, uidetis uos certe quid responderi possit non inue-
nire. 'non usque adeo', inquiunt, 'omnia defecerunt, ut non
14 cf. Ex. cap. 32 15 cf. Hier. cap. 86 16 cf. Num. cap. 16
1 sese L permanebant Nml 2 in ecclesia NmHtmS 3 ergo
uos p» 5 criminum L 7 qomodo Kml 9 theaaaris JLMN
14 sohismate ppr. temptatnm e»t Lml idolatria LMNulptG
17 consumtia K 19 sacrilegiis LmlMm2 ai cyprianum Vv 20 con-
taminabat Lml 21 si non v 22 pro snis Nml manibua suie v
23 scelerie] sceres Nml si om. LVml 26 separastis s. I. L
lib. II 6, 9-7, 10
185
po88imus respondere: sic uolumus. tu quis es qui iudices
alienum seruum? suo domino stat aut cadit*. quod
eis dictum non intellegunt, qui uolebant non de factis inani-
festis, sed de alienis cordibus iudicare. nam quomodo ipse
5 tam multa de sceleribus schismatum et haeresum loquitur?
. aut quomodo canitur in psalmis: si uere iustitiam dili-
gitis, recta iudicate, filii hominum? cur autem ipse
dominus dicit:nolite iudicare personaliter, sed rectum
iudicium iudicate, si non licet de aliquo iudicare? po-
io stremo ipsi de.illis traditoribus, de qaibus falsa iudicauerunt,
curomnino iudicauerunt de seruis alienis? suo domino stabant
aut cadebant. cur denique de recentibus Mazimianietis plenarii
concilii, sicut dicunt, ore ueridico non dubitauerunt tale
proferre iudicium, ut eos primis illis schismaticis quos uiuos
15 terra sorbuit conpararent? quorum tamen quosdam, quod
negare non possunt, aut innocentes damnauerunt aut nocentes
iterum receperunt. sed cum uerum dicitur, cui respondere
non possunt, rodunt murmura salebrosa: 'sic uolumus. tu
quis es qui iudices alienum seruum? suo domino
stat aut cadit'. cum autem infirma ouis in solitudine aspi-
citur, ubi pastor qui reclamet absens uidetur, dentes eieruntur,
frangitur guttur inualidum : 'bonus homo, si non esses traditor;
consule animae tuae, esto christianus.' o inprobam rabiem!
cum christiano dicitur: 'esto christianus,' quid aliud docetur
25 nisi se negare christianum? numquid erat aliud quod docere
cupiebant illi christianorum persecutores, quibus qui restiterunt
1 cf. p. 83, 21 Rom. 14, 4 6 Ps. 67, 2 8 Ioh. 7, 24
12 cf. e. gr. Cresc. III 19, 22 14 cf. Num. 16, 31—33 18 cf. Persius
3. 81 Rom. 14, 4
1 sic (c in ras.) N si Lm2Mm2(m2 quia] qui N 2 cadat Jml
3 pr. non om. M)i: intellegant Mm2 4 cordibus alienis v 5 heresium
Nm2V 6 uere utique iustiam L 7 recte Nv fili Nml 8 per-
sonaliter iudicare t> 10 ipse L$pr. alt. de om. p 13 sicut] sicunt Jml
niridico Jml ueredico Nm2\xzml 15 qaosdam tamen t> quod • L
17 cam] eum L 18 murmurosa leprosa LM saleprosa NmlVfu;
21 absensa f.pr. 22 homo] add. esses Nv esses] esset Jm2 28 suae 6 pr.
24 docetur] dicitur Nm2 25 negare se v aliud erat v 26 illi om. g
186
III. De baptismo
martyres facti sunt? an leuius putatur quod gladio minante
quam quod lingua insidiante committitur?
11. Ad ista respondete, lupi rapaces, qui pellibus ouinis
indui cupientes beati Cypriani litteras prouobis esse arbitramini:
contaminabat Cyprianum sacrilegium schismaticorum an non con- &
taminabat? si contaminabat, iam tunc periit ecclesia, non erat .
unde propagaremini. si autem non contaminabat, quo scelere
alieno possunt in unitate contaminari innocentes, si schismatis
sacrilegio non possunt? quare uos ergo separastis? quare,
cum leuiora quae fingitis fugitis, ipsum sacrilegium schismatis 10
quod est omnibus grauius commisistis? an forte iam placet
fateri non fuisse iam illos uel schismaticos uel haereticos,
qui extra communionem ecclesiae uel in schismate aliquo
uel in haerese fuerant baptizati, quia transeundo ad ecclesiam
et errores suos pristinos anatheraando destiterant esse quod 15
erant? quomodo ergo sine baptismo non super eos reman-
serant scelera eorum? an ille baptismus Christi erat, sed eis
extra ecclesiae communionem prodesse non poterat, cum autem
uenerunt et anathemato praeterito errore in ecclesiae pacem
per manus inpositionem recepti sunt, tunc in caritate radi- 20
catis adque fundatis, sine qua infructuosa sunt cetera, prodesse
coepit et ad remissionem peccatorum et ad sanctificationem
uitae quod sine fructu extra portabant?
12. Nolite ergo nobis auctoritatem obicere Cypriani ad
baptismi repetitionem, sed tenete nobiscum exemplum Cypriani 2»
ad unitatis conseruationem. nondum enim erat diligenter illa
quaestio baptismi pertractata, sed tamen saluberrimam consue-
tudinem tenebat ecclesia in ipsis quoque schismaticis et haere-
3 cf. Matth. 7, 15
1 facti sunt martyres v 7 quod L 9 ergo uos v 11 grauius
omnibu8 Lml 12 uel in scismaticos L 13 communione L in
s.l.K 14 haeresi Jm2Mv hesese N 15 anathematizando Jm2Mm2Nm2
19 uenerint L anathemate Nml anathematizato Jm2Mm2Nm2 21 ad-
que] et Kv quia Nml 22 pr. et om. p alt. ad om. s 25 no | no-
biscum (cum add. m2) N 27 baptismi qnaestio t>
lib. II 7, 10-8, 13
187
ticis corrigere quod prauum esr, non iterare quod datum est,
sanare quod uulneratum est, non curare quod sanum est. quam
consuetudinem — credo ex apostolica traditione uenientem,
sicut multa non inueniuntur in litteris eorum neque in conciliis
5 posterorum et tamen, quia per uniuersam custodiuntur eccle-
siam, non nisi ab ipsis tradita et conmendata creduntur —
hanc ergo saluberrimam consuetudinem per Agrippinum prode-
cessorem suum dicit sanctus Cyprianus quasi coepisse corrigi;
8ed sicut diligentius inquisita ueritas docuit, quae post magnos
10 dubitationis fluctus ad plenarii concilii confirmationem perducta
est, uerius creditur per Agrippinum corrumpi coepisse, non
corrigi. inruente itaque tam magna quaestione cum de remis-
sione peccatorum et de spiritali hominis regeneratione, utrum
posset aput schismaticos uel haereticos fieri, difficile ratio
15 redderetur et praecederet auctoritas Agrippini et nonnullorum
qui ei consenserant hominum in hac quaestione deficientium,
qui maluerant aliquid nouum moliri quam tenere consuetudinem
cuius defensionem non intellegebant, inruerunt in oculos animae
uerisimiles rationes et intercluserunt iterperuestigandae ueritatis.
20 VIII. 13. Nec arbitror beatum Cyprianum propter aliud
contra consuetudinem quid sentiret liberius exprompsisse prio-
remque dixisse, nisi ut alium, si forte existeret cui esset
melius reuelatum, gratissime acciperet et ostenderet imitandam
non solum docendi diligentiam sed etiam discendi modestiam,
25 si autem nullus existeret qui tale aliquid adferret, unde illae
omnes uerisimiles rationes quibus mouebatur refellerentur, in
8 cf. Cypv. ep. 71, 4
4 multa] add. quae Nm2v nec N 5 posteriorum KVv, cf. p. 190, 18
concilia posteriora prioribus aput posteros praeponuntur. VII 25, 49
init. non pertinent ad posteros facinora priorum 7 agrippinnnm Nml
praedecessorem Mm2Nv 8 quasi] quisi Jml 9 diligitis L post
«. /. L 12 quaestionem Jml 14 apud haereticos uel apud schisma-
ticos v 17 malnerunt L 18 intuerunt Nml induierunt Nm2 19 inter-
cleserunt Jml 21 contra s. I. m2 N eipromsisse KLMpt priorem-
que] add. qui Mml^ 22 taliuin N si] nisi ppr. 23 accipere Vml^
imitanda ns 25 eisisteret V
188
III. De baptism
eadem sententia permaneret, bene sibi conscius et non occul-
tatae quae putabatur ueritatis et retentae quae amabatur uni-
tatis. nam et illud sic intellexit quod ait apostolus: prophe-
tae autem duo aut tres loquantur et ceteri exami-
nent. si alii reuelatum sedenti fuerit, ille prior b
taceat. qua in parte, inquit, docuit et ostendit multa
singulis in melius reuelari et debere unumquem-
que non pro eo quod semel inbiberat et tenebat
pertinacitercongredi, sedsiquidmeliusetutilius
extiterit libenter amplecti. his utique uerbis non solum 10
«os ammonuit sibi conaentire qui melius aliquid non uidebant,
sed etiam eos hortatus est, si qui possent adferre aliquid quo
prior consuetudo seruanda potius firmaretur, ut, si tale esset
quod refelli non posset, etiam ipse ostenderet quam ueraciter
dixerit: debere unumquemque non pro eo quod semel 15
inbiberat et tenebat pertinaciter congredi, sed si
quid melius et utilius extiterit libenter amplecti.
sed quia tunc non extiterant nisi qui ei consuetudinem oppo-
nerent, defensiones autem ipsius consuetudinis non tales ad-
ferrent quibus illa talis anima moueretur, noluit uir grauis- 20
simus rationes suas etsi non ueras, quod eum latebat, sed
tamen non uictas ueraci quidem sed tamen nondum assertae
consuetudini cedere. quam tamen consuetudinem nisi prior
ante Agrippinus et nonnulli per Africam coepiscopi eius etiam
per concilii sententias deserere temptauissent, non auderet iste 25
saltem ratiocinari aduersus eam, sed in tara obscura quaestione
turbatus et ubique intuens uniuersalem robustamque consue-
3 Cypr. ep. 71, 3. I Cor. 14, 29—80
1 sententiam Kml sententia* N conscins sibi /. occultae J
3 eic] si L profetae N 4 tres g. I. m2 N exaniment L 5 fuerit
sedenti v prior ille L 6 inqnid V 8 inbeberat Lml 11 admo-
nnit Nm2 12 eos om. v qni] qnid L qno] quod |}pr. 14 repelli N
possit Lml 15 debere om. codd praeter V 19 offerrent } 20 gra-
tis8imus M{Li 24 agrippiuam (stc) J 25 disserere Nm2 temtauis-
sent Kml( temptauisset Lml 26 saltim Jm2LM obscuram Vml^mU
lib. II 8, 13-9, 14
189
tudinem coartaret se potius et prece et intentione mentis ad
deum, ut quod postea plenario concilio uisum est id uerum
esse perspiceret et doceret. sed cum fatigatum praecedentis
concilii quod per Agrippinum factum est eicepisset auctoritas,
s maluit prodecessorum suorum tamquam inuentum defendere
quam in quaerendo amplius laborare. nam in fine epistulae
ad Quintum ita ostendit, in quo tamquam lectulo auctoritatis
quasi fessus adquieuerit.
VIIII. 14. Quod quidem, inquit, et Agrippinus bonae
wmemoriae uir cum ceteris coepiscopis suis qui
illo in tempore in prouincia Africa et Numidia
ecclesiam domini gubernabant statuit et librata
consilii communis ezaminatione firmauit. quorum
sententiam religiosam et legitimam, salutarem
15 fidei, ecclesiae catholicae congruentem nos etiam
secuti sumus. hac adtestatione satis ostendit multo magis
se fuisse commemoraturum, si quod de hac re transmarinum
uel uniuersale concilium factum esset. nondum autem factum
erat, quia consuetudinis robore tenebatur orbis terrarum,
M et haec sola opponebatur inducere uolentibus nouitatem, quia
non poterant adprehendere ueritatem. postea tamen dum
inter multos ex utiaque parte tractatur et quaeritur, non
solum inuenta est sed etiam ad plenarii concilii auctoritatem
roburque perducta, post Cypriani quidem passionem sed
sso antequam nos nati essemus. hanc autem fuisse consuetudi-
nem ecclesiae, quae postea multis discussis ambagibus per-
specta ueritate plenario concilio confirmata est, satis osten-
9 Cypr. ep. 71, 4
4 autoritaa N 5 praedecessorum Jm2Mm2Nv defendere inuentum M
6 in qaaerendo] inquirendo LNm2Vmlv 7 autoritatis Nml 10 qui]
quo Ppr. 11 pr. in om. Nmlv Cypr. et om. L 12 dei guber-
nabat L 18 concilii Mv 14 relegiosam NmlVmly. 15 fidei)
add. et pti Cypr. 16 attestante L 17 se om. N commemora-
tnm $pr. 18 uniuersalem Nmtfpr. 21 poterat Ppr. dum om. Vmls
26 ambagibus discussis J ambagimus Nml perfecta
190
III. De baptismo
ditur et ipsius beati Cypriani uerbis in eadem ad Iubaianum
epistula quae in concilio lecta commemoratur. ait enim: sed
dicit aliquis: quid ergo fiet de his qui in prae-
teritum de haeresi ad ecclesiam uenientes sine
baptismo admissi sunt? ubi certe quid fieri soleret, etsi &
non fieri uellet, satis ostendit et eo ipso, quod concilium
Agrippini commemorat, aperte indicat aliam fuisse consuetudinem
ecclesiae. neque enim opus erat hoc concilio uelle statuere,
si iam consuetudine tenebatur, et in ipso concilio nonnullae
scntentiae omnino declarant eos contra ecclesiae coneuetudinem 10
decreuisse quod decernendum esse arbitrati sunt. quapropter
illud unum isti considerent quod omnibus patet, si auctoritas
Cypriani sequenda est, magis eam sequendam esse in unitate
seruanda quam in ecclesiae consuetudine commutanda, si autem
concilium eius adtenditur, huic esse uniuersae ecclesiae poste- ia
rius concilium praeponendum, cuius se membrum esse gaudebat
et, ut se in totius corporis compage retinenda ceteri imita-
rentur, saepius ammonebat. nam et concilia posteriora prio-
ribus aput posteros praeponuntur et uniuersum partibus semper
optimo iure praeponitur. 20
X. 15. Quid autem agunt isti, cum docetur sanctus Cypri-
anus, etiamsi non admisit in haeresi uei in schismate bapti-
zatos, tamen communicasse admittentibus, quod apertissime
declarauit dicens: neminem iudicantes aut a iure communi-
cationis aliquem si diuersum senserit amouentes? si talium sb
communione maculatus est, cur in iterando baptismo eius
auctoritatem sectantur? si autem talium communione macu-
2 Cypr. ep. 73, 23 24 Cypr. sentent. episc. praef.
1 inbanianum Jml 2 memoratur v 3 decit Nml iis v
praeterito Nm2 6 post eo ipso L repetit uerba quid fieri aoleret— et
eo ipso 7 fuisse aliam Vv 8 consilio Jml 11 dicernedum Nml
14 seruenda Nml 16 gaudebant Lml 17 et ut se] ut euse Nml
conpage L 18 admonebat LNmU 20 iure optimo v 22 alt. in
om. NVv 24 communionis Lm2Nm2v 25 alique Jml 26 in
tractando KmJMmlNVpev, cf. p. 186, 24. 197, 2 27 maculatos Lml
lib. II 9, 14-10, 15
191
latus non est, cur in unitate retinenda exemplum eius non
imitantur? num quid hic restat nisi ut dicant: 'sic uolumus'?
quid aliud sermoni ueritatis iustitiaeque respondent omnes
flagitiosi et facinerosi homines, luxuriosi ebriosi adulteri et
s modis omnibus inpudici, fures raptores homicidae latrones male-
fici idololatrae? quid aliud respondent, cum eos ueritas arguit,
nisi: 'hoc uolo, hoc me delectaf? et si christiano tincti sunt
nomine, dicunt etiam: tu quis es qui iudices alienum
seruum? uerumtamen eo sunt isti modestiores, quia, cum
io legibus diuinis et humanis aliquid poenarum pro suis perditis
moribus factisque patiuntur, non se martyres dicunt. isti autem
simul habere uolunt et sacrilegorum uitam et innocentium
famam et in sceleratis factis nullam poenam et in poenis iustis
martyrum gloriam, quasi non tanto sit erga illos maior miseri-
J5 cordia et patientia dei, quanto magis eos partibus corripiens
dat locum paenitentiae et in hac uita flagella ingeminare non
cessat, ut considerantes quae patiantur et quare patiantur ali-
quando resipiscant et, qui iam pro unitate Donati Maximiani-
starum baptismum receperunt, pro pace Christi orbis terrarum
80 baptismum potius amplectantur, reddantur radici, reconcilientur
unitati, uideant nihil sibi remansisse quod dicant, sed tamen
remansisse quod faciant, ut pro factis eorum praeteritis sacri-
ficium dilectionis offeratur placabili deo, cuius unitatem nefario
scelere dirruperunt, cuius sacramentis tam diuturnas iniurias
25 inrogarunt. misericors est enim et miserator dominus, longa-
nimis et multum misericors et uerax. amplectantur in praesenti
uita misericordem et longanimem et timeant in futura ueracem.
non uult enim mortem impii quantum ut reuertatur et uiuat,
quia sententiam flectit aduersus iniurias inrogatas. haec est
30 nostra exhortatio.
4 cf. I Cor. 6, 9—10 8 Eom. 14, 4 15 cf. Sap. 12, 10 25 cf.
Ex. 34, 6. Ps. 102, 8 28 cf. Ezech. 18, 23. 33, 11
1 unitate» N 2 hiuc Nml$ pr. 3 omnes om. L 4 facinorosi LMNv
6idolatresJm2idolatraeJm2Z,.Jf2V(j.s<7 8quis]quiB 9iatiaMm2 13fama
Kml 1 5 eosj es 7, 16 poenitentiae Jml patientiae fj 20 reconciliantur £
24 disruperunt JmZ 27 futuro L 28 uul tmi 30 eiortatio LNV^
192
III. De baptiamo
XI. 16. Propter hoc eos habemus inimicos, quia uera dicimus,
quia tacere metuimus, quia ceasare ab instantia quanta possumus
formidamus, quia obtemperamus apostolo dicenti: praedica
uerbum, insta opportune inportune, argue hortare
increpa. sed, sicut euangelium loquitur, diligunt gloriam f>
hominum magis quam dei et reprehendi ad tempus
timent, damnari in sempiternum non timent. uident etiam ipsi
quid mali faciant, uident non esse quid omnino respondeant,
sed nebulas imperitis offundunt, cum ipsi uiui sorbeantur, id
est scientes et agnoscentes intereant. uiderunt horrere homines 10
et grauiter detestari, quod etiam se ipsi in multa schismata
diuiserunt et maxime in Africae capite et notissima ciuitate
Karthagine. conati sunt resarcire dedecus pannorum suorum;
putantes quod possent Maximianistas auferre magno conatu
per Optatum Gildonianum fortiter institerunt, multa illis mala i&
et persecutiones saeuissimas intulerunt, receperunt inde ali-
quos, putantes quod possent omnes eodem terrore conuerti,
his autem quos receperunt noluerunt facere iniuriam, ut ab
eis in schismate boptizatos denuo baptizarent uel potius ab
his ipsis rebaptizari eos facerent intus a quibus baptizati erant *)
foris, adque hoc modo suae nefariae consuetudini praescripserunt.
sentiunt quam scelerate iam faciant recepto baptismo Maxi-
mianistarum uiolare baptismum orbis terrarum, sed timent
rebaptizatos suos, ne forte non eis parcant, si ipsi pepercerint
ceteris, ne de illis exigant animas suas, si animas aliorum »
trucidare cessauerint.
XII. 17. Quid de receptis Maximianistis respondeant non
inueniunt. si dixerint: 'innocenteg receprmus," respondetur eis:
'ergo innocentes damnaueratis.' si dixerint: 'nesciebamus,'
3 II Tira. 4, 2 5 Ioh. 12, 43 9 cf. Num. 16, 31—33
2 quanto M 4 oportune JLMN^G hortare] obsecra J 5 dili-
gant ppr. 6 et] add. dum v 8 alt. quid] quod Mp 10 horrore L
13 kartagine LN carthagine JK$ 20 baptlzati] rebaptizati Lml
21 consuetudine L 22 sentiunt» L faciunt Lml 23 uiolare —
terrarum mg. Nm2 28 recipimus jipr. ergo eis L 29 damnaretis
Kml damnauerilis Lml
lib. II 11, 16-13, 18
193
'ergo temere iudicastis — sic etiam de traditoribus sententiam
temerariara protulistis — falsumque dixistis: plenarii con-
cilii ore ueridico damnatos esse cognoscite'; neque
enim ore ueridico innocentes damnari potuerunt. si dixerint:
5 'non 608 damnauimus', recitatur concilium, recitantur nomina
et episcoporum et ciuitatum. si dixerint: 'non est ipsum con-
cilium nostrum', recitantur gesta proconsularia, ubi non semel
idem concilium allegaueruiit, ut eo8dem Maximianistas de
basilicis excluderent et iudiciorum strepitu adque auxiliorum
jo impetu proturbarent» si dixerint Felicianum Mustitanum et
Praetextatum Assuritanum, quos postea recepenint, cum Maxi-
miano non fuisse, recitantur gesta quibus eos de basilicis
excludendos ex concilio suo, quod aduersus Maximianistas fece-
runt, de iudiciis publicis postularunt. si dixerint: 'pro pace
15 suscepti sunt,' respondetur: 'cur ergo ueram et plenam non
agnoscitis pacem? quis uos inpulit, quis coegit pro pace Donati
schismaticum recipere damnatum et contra pacem Christi orbem
damnare inauditum?' urget eos utique ueritas, uident se non
habere quid respondeant et putant se non habere quid faciant.
20 quid loquantur non inueniunt, tacere non permittuntur: malunt
peruersis uocibus ueritati reluctaii quam confessis erroribus
paci restitui.
XIII. 18. Quis autem non intellegat quid in corde suo pos-
sint dicere? 'quid ergo facimus', inquiunt, 'de his quos iam
•25 rebaptizauimus?' respondetur: 'redite cum eis ad ecclesiam,
medicamento pacis offerte curandos quos uulnerastis, uitae
caritatis offerte suscitandos quos occidistis. multum ualet ad
2 cf. Cresc. III 19, 22 12 cf. Cresc. III 56, 62. IIH 39, 46.
40, 47
1 si Nml 2 temeriam L plenari Vml\n uniucrsalis sententia
Bagaitana concili Nml 3 ueredico Nm2, item lin. 4 damnatos—
ueridico om. L 4 more $pr. 6 ciuitatium N$ nostrum con-
cilinm ipsuin (<r. ipsum concilium) L 8 alligauerunt 12 balicis
excluendos Lml 18 urguet g utique (tique in ras.) L nndique v
20 illoquantur Nml 22 pace LM 26 curandas Nml uulneratis
Nmltml 27 karitatis (ka in ras. m2) N
LI. August. c. Don. I. 13
194
III. De baptismo
propitiandum deum fraterna concordia. si duobus ex uobis,
ait dominus, conuenerit in terra, quidquid petieritis
fiet uobis. si duobus hominibus,quanto magis duobus populis!
simul nos domino prosternamus, participamini nobiscum uni-
tatem. participemur uobiscum dolorem et caritas cooperiat &
multitudinem peccatorum. ab ipso beato Cypriano consilium
quaerite, adtendite quantum de unitatis bono praesumpserit.
unde se non dirrupit a diuersa sentientibus, et cum arbitra-
retur eos qui extra ecclesiae communionem baptizarentur ba-
ptismum non habere, credidit tamen eos in ecclesiam simpliciter 10
admis80s propter ipsius unitatis uinculum posse ad ueniam
pertinere. sic enim soluit quaestionem quam sibi ipse proposuit,
ad Iubaianum ita scribens: sed dicit aliquis: quid ergo
fiet de his qui in praeteritum de haeresi ad eccle-
siara uenientes sinebaptismoadraissi suntPpotens 15
est dominus misericordia sua indulgentiam dare
et eos qui ad ecclesiam simpliciter admissi in
ecclesia dormierunt ab ecclesiae suae muneribus
non separare.'
XIIII. 19. Quid sit autem pernieiosius, utrum omnino non 20
baptizari an rebaptizari, iudicare difficile est. uideo quidem
quid amplius homines detestentur adque horreant, uerumtamen
recurrens ad illam stateram dominicam, ubi non ex humano
sensii sed ex auctoritate diuina rerum momenta penduntur,
inuenio de utraque re domini sententiam. nam et Petro dixit: 2&
qui lotus est non habet necessitatem iterum la-
uandi et Nicodemo: nisi quis renatus fuerit ex aqua
et spiritu, non intrabit in regnum caelorum. quid
1 Matth. 18, 19 5 cf. I Petr. 4, 8 13 Cypr. ep. 73, 23 26 Ioh.
13, 10 27 Ioh. 3, 5
1 concordia fraterna Lml 2 terram (14 4 prostenamus L 5 parti-
cipemus N 7 praesumserit JKt 8 disrnpit LMNv dirupit \im2
a diuersaj adnersa Nmlt 10 eos tamen v ecclesia N 12 per-
uenire jj 21 an] aut Nml iudicari Nv 9,2 detestantur Nml nerum
(tainen om.) N 23 domicam L 26 locutus Nml 27 nichodemo
LMNm2)>.m2 28 intrauit Nml
lib. II 13, 18-15, 20
195
habeat secretior diiudicatio dei, hominibus quales nos sumus
difficile est fortasse cognoscere. quantum tamen ad ipsa
uerba adtinet, cuilibet homini manifestum est quantum distet
inter 'non habet necessitatem lauandi' et 'non intrabit in
5 regnum caelorum'. ipsa denique ecclesia sic traditum tenet,
ut hominem sine baptismo ad altare prorsus non possit admit-
tere; rebaptizatum autem cum post paenitentiam liceat admitti,
quid aliud ostenditur nisi eum baptismo non carere? si ergo
Cyprianus, quos esse sine baptismo arbitrabatur, tamen propter
10 unitatis uinculum ad ueniam pertinere praesumebat, potens est
dominus per ipsum uinculum unitatis et pacis etiam rebapti-
zatis placari et eis, a quibus rebaptizati sunt, ei ipsa pacis
conpensatione mitescere et omnia quae in errore commiserant
delicta donare, offerentibus sacrificium caritatis quae coopeiit
15 multitudinem peccatorum, ut non adtendat quam multi eorum
discessu uulnerati sint, sed quam plures eorum reditu liberati.
in quo enim uinculo pacis credidit Cyprianus posse per miseri-
cordiam dei ab ecclesiae muneribus non separari eos, quos iu
ecclesiam sine baptismo existimabat admissos, in eodem uin-
20 culo pacis credimus per eandem misericordiam dei mereri
ueniam posse rebaptizatos.
XV. 20. Ecclesia quippe catholica temporibus beati Cypriani
et ante ipsum praeterito tempore aut rebaptizatos aut baptis-
mum non habentes unitatis gremio continebat: aut illi aut illi
25 salutem non nisi unitatis ipsius merito consecuti sunt. si enini
non habebant baptismum qui ab haereticis ueniebant, sicnt
asserit Cyprianus, non recte admittebantur; et tamen eisdem
ipse indulgentiam de domini misericordia propter unitatem
4 Iob. 13, 10. 3, 5 14 cf. I Petr. 4, 8
7 cum om. Kml 10 unitatem Vmlpmls uinculum tn ras. m2 N
11 dominus] add. inquid Jm2 unitatis uinculum v 12 ex] ea Kv
15 peccatorem Lml adtendit Lml attendit MNp. multi (i tn ras.) L
16 sunt JLmlM 20 credimus pacis Lml 21 posse ueniam M 22 et
temporibus v 24 aut illi semel Mp. 27 ammittebantur JmlKLNmtf
eis idem /,
13*
196
III. De baptismo
ecclesiae non desperauit. ita ergo, si habebant baptismum, non
recte rebaptizabantur. quid itaque illos nisi eadem unitatis
caritas adiuuabat, ut, quod in sacramento tractando latebat
humanam infirmitatem, diuina misericordia non reputaret aman-
tibus pacem? cur ergo, cum uestros rebaptizatos timetis, et 5
illis et uobis salutis aditus inuidetis? fuit aliquando de ba-
ptismo dubitatio: qui diuersa senserunt in unitate manserunt.
ea dubitatio procedente tempore perspecta ueritate sublata
est: quaestio, quae nondum finita Cyprianum non deterruit ut
recederet, uos finita ut redeatis inuitat. uenite ad catholicam 10
concordantem, quam Cyprianus non deseruit fluctuantem. aut
si uobis exemplum Cypriani iam displicet, qui communicauit
eis, qui cum baptismate haereticorum recipiebantur, aperte
dicens: neminem iudicantes aut a iure communionis aliquem
si diuersum senserit amouentes, quo itis, miseri, quid agitis? 15
et uos ipsos fugite, quia inde processistis ubi ille permansit.
si uero ei propter abundantiam caritatis et amorem fraternitatis
et uinculum pacis nec sua peccata nec aliena obesse potuerunt,
huc redite, ubi et nobis et uobis multo minus oberunt quae
uestri finxerunt. 20
LIBER TERTIUS.
I. 1. Arbitror iam manifestum esse omnibus posse auctori-
tatem beati Cypriani ad retinendum uinculum pacis nulloque
modo uiolandam unitatis ecclesiae saluberrimam caritatem
14 Cypr. sentent. episc. praef.
2 rebaptizabantur Nm2 rebaptizantur KNmlv baptizabantur JL$G
3 adiuuat ?;>r. 4 diuinam Lml 7 diuersas Nml manserunt in
unitate Lml 8 praecedente (3 14 a om. Vmlf 15 istis Mpt
17 si] sit Mmlpmls habundantia Vml liabnndantiam p.? 19 ob-
r.erunt (u eras.) L 20 fincxerunt JK add. AMEN CONTULI K EX-
PLICIT LIBER SECUNDDS. INCIPIT LIBER TERTIUS (DEO GRA-
TIAS add. K) JKLM EXPLICIT LIB SECUNDUS SCI AGUSTINI DE
BAPTISMO. INCIPIT EIUSDE TERTIUS N AMEN. EXPLICIT DE
BAPTISMO (BABT. s) LD3ER SECUNDUS. INCIPIT LIBER TERTIUS
(inc. lib. tert. om. V) Vp* 23 nullo (om. que) itfp-j
lib. II 15, 20— III 2, 2
197
magis pro nobis quam pro Donatistis esse proponendam. si
enim Cypriani exemplo uti uoluerint ad rebaptizandos catho-
licos, quia ille censuit in catholica baptizandos haereticos, nos
potius exemplo eius utimur, quo apertissime statuit a catholica
5 communione id est a christianis toto terrarum orbe diffusis
etiam malis et sacrilegis admissis nullo modo per separationem
communionis esse recedendum, quandoquidem nec eos qui, ut
eidem uidebatur, non baptizatos sacrilegos in communionem
catholicam recipiebant, a iure communionis uoluit amouere
io dicens: neminem iudicantes aut a iure communionis aliquem
si diuersum senserit amouentes.
II. 2. Uideo tamen quid adhuc a me possit inquiri, uide-
licet ut respondeam uerisimilibus illis rationibus, quibus uel
ante Agrippinus uel ipse Cyprianus uel illi, qui eis in Africa
15 consenserunt, uel si forte aliqui ex transmarinis terris longeque
discretis nullo quidem siue plenario siue saltem regionali
concilio, sed epistulari conloquio commoti sunt, ut hoc esse
faciendum putarent, quod et consuetudo ecclesiae pristina non
habebat et postea catholicus orbis terrarum robustissima firmi-
20 tate consensionis exclusit, ut, quod per disputationes eiusmodi
in aliquorum mentes inrepere coeperat, de salute ueniens uni-
tatis 'potentior ueritas et uniuersalis medicina sanaret. hunc
itaque sermonem uideant quam securus adgrediar. si adsequi
et ostendere non potuero, quomodo refellantur ea, quae de
25 concilio Cypriani uel epistulis eius adfirmant, Christi baptismum
per haereticos dari non posse, in ea ecclesia manebo securus,
10 Cypr. sentent. episc. praef.
1 donatis L 3 quia — haereticos om. J 4 eius exemplo v statuit
a] statuta Mm2 5 orbe terrarum KNv, cf. toto terrarum orbe diffusam
p. 19, 13 et saepe alibi 8 idem Mml:ml catholicam commnni-
onem v 9 recibiebant L amoueri Nm2 13 uirisimilibus Nml
14 eis] ei Jfji 15 consenserint Km2 si abundat 16 nulli L
saltim Jm2M(m2 17 epistolarum Lml colloquio LNm2 19 habc-
bant Lml 22 hanc Nml 23 uideaut (nt in ras.) K 24 eostendere Nml
refallantur L 25 epistolas L 26 super Kml ea JL Vm2, om. cet. v,
cf.p. 198, 21 utdicere coeperam, in eius ecclesiae communione securi sumus
III. De baptismo
in cuius communione cum eis qui sibi non consenserant mansit
ipse Cyprianus.
3. Quodsi dicunt propterea tunc illam catholicam eccle-
siam fuisse, quia erant ibi pauci uel, si hoc putant, etiam
multi, qui baptismum datum aput haereticos inprobabant et 5
baptizabant eos qui inde ueniebant, quid ergo? ante Agrippinum,
a quo ista coepit quasi noua ratio aduersus consuetudinem
dimicans, numquid non erat ecclesia? quid denique? post Agrip-
pinum, quando, nisi ad pristinam consuetudinem reditum esset,
alterum moliri concilium non esset necesse Cypriano, numquid 10
non erat ecclesia, quia talis per omnia consuetudo tenebatur,
ut baptismus Cliristi non nisi Christi baptismus haberetur,
etiamsi aput haereticos uel schismaticos datus fuisse proba-
retur? quodsi erat etiam tunc ecclesia et hereditas Christi
non interrupta perierat, sed per omnes gentes augmenta capiens 15
permanebat, tutissima ratio est in eadem consuetudine per-
manere, quae tunc bonos et malos una conplexione portabat.
si autem non erat tunc ecclesia, quia sacrilegi haeretici sine
baptismo recipiebantur et hoc uniuersali consuetudine tenebatur,
unde Donatus apparuit, de qua terra germinauit, de quo mari 20
eraersit, de quo caelo cecidit? nos itaque, ut dicere coeperam,
in eius ecclesiae communione securi sumus, per cuius uniuersi-
tatem nunc id agitur, quod et ante Agrippinum et inter Agrip-
pinum et Cyprianum per eius uniuersitatem similiter agebatur,
et cuius uniuersitatem neque Agrippinus deseruit neque Cypri- sa
anus neque iili qui eis consenserant, quamuis aliter quam
ceteri saperent, sed cum eis ipsis a quibus diuersa senserunt
in eadem unitatis communione manserunt. ipsi autem conside-
rent ubi sint, qui neque unde propagati sint possunt dicere,
4 potant Nml 5 qui] add. per «7 et— ueniebant om. Nml
10 moliri] meliori ftpr. 12 pr. baptismum Bpr. 14 ecclesia et]
ecclesiae Kml 15 cupiens^m? 16 per 1 quae (manere om.) N 18tuncnon
erat v erant L 20 mare L 22 eius om. $pr. 23 id nunc v
agryppinum (et inter Agrippinum om.) J 27 ceteris aparent J 29 alt.
sintj sunt JNVv
lib. m 2, 2-3, 4
199
si iam tunc ecclesiam recepti sine baptismo haeretici et schis-
matici communionis contagione perdiderant, neque ipsi Cypriano
consentiunt. ille enim cum receptoribus haereticorum et schis-
maticorum ac per hoc cum etiam ipsis receptis manere se in
8 communione professus est, isti autem propter nomen tradito-
rnm, quos in Africa infamauerunt et in transmarino iudicio
non conuicerunt, se ab orbis teirarum communione separarunt,
cum etiam si uera crimina obiceient multo sunt maiora scelera
haeresum et schismatum. unde sine baptismo sicut sensit ipse
10 uenientes et in catholicam communionem non per baptismum
recepti non potuerunt maculaie Cyprianum. neque in eo ipso,
in quo se dicunt imitari Cyprianum, inueniunt quid respondeant
de recepto baptismo Maximianistarum cum eis, quos ex eo
numero, quos concilio suo plenario damnatos etiam terrenarum
15 potestatum iudicio persecuti <sunt>, in suam communionem
in eodem ipso episcopatu in quo damnauerant reuocauerunt.
quapropter si temporibus Cypriani perdidit ecclesiam malorum
communio, non habent isti suae communionis originem. si
autem non perdidit, non habent suae praecisionis aliquam
«20 defensionem, insuper nec exemplum Cypriani sectantes, quia
unitatis uinculum dirruperunt, nec ipsura concilium, quia Maxi-
mianistarum baptismum receperunt.
III. 4. Nunc ergo nos manentes in exemplo Cypriani con-
sideremus etiam concilium Cypriani. quid ait Cyprianus? Au-
25 distis, inquit, collegae dilectissimi, quid mihi lubaianus coepi-
scopus noster scripserit consulens mediocritatem nostram de
24 Cypr. sentent. episc. praef.
2 nec Nml 4 ac] hac jipr. etiam cum Mv ipsos Lml se
om. N 6 affrica L 7 non s. I. N conuincerunt Sml 8 multa
KmlNml suntj sint JVv 9 ipse eensit v 12 seducunt Nml
13 percepto Nml eo] eorum Vv 14 quod Nml terrarum Nml
15 poatestatum L sunt om. eodd. sunt persecuti v 16 damnaue-
runt p 17 ecclesia jx? 19 suae om. Ppr. 20 sectantur v 21 dis-
ruperunt Jm2LNv 23 in om. N 24 quod M^z 25 inquid -LNml V
colligae Nml episcopus Nml
200
III. De baptismo
vnlicito et profano haereticorum baptismo quidque ego ei re-
scripserim, censens scilicet quod semel adque iterum et saepe
eensuimus haereticos ad ecclesiam uenientes ecclesiae baptismo
baptixari et sanctificari oportere. item lectae sunt uobis et
aliae Iubaiani litterae quibus pro sua sincera et religiosa 6
dcuotione ad epistulam nostram rescribens non tantum con-
sensit, sed et instructum se esse gratias egit. his uerbis beati
Cypriani accepimus eum a Iubaiano esse consultum et quod
respondorit consulenti et quod ille instructum se esse gratias
egit. numquid iam pertinaces eiistimari debemus, si conside- 10
rare uoluerimus eandem ipsam epistulam qua hoc Iubaiano
persuasum est? donec enim persuadeatur et nobis, si hoc
persuaderi ueris rationibus potest, securos nos de iure catho-
licae communionis facit ipse Cyprianus.
5. Sequitur enim et dicit: superest ut de hac ipsa re singuli 15
quid sentiamus proferamus, neminem iudicantes aut a iure
communionis aliquem si diuersum senserii amouentes. non solum
ergo mihi saluo iure communionis adhuc uerum quaerere sed
etiam diuersum sentire concedit. neque enim quisquam no-
strum, inquit, episcopum se episcoporum constituit aut tyran- 20
nico terrore ad obsequendi necessitatem collegas suos adigit.
quid mansuetius, quid humilius? nulla nos certe deterret aucto-
ritas a quaerendo quid uerum sit. quando habeat, inquit, omnis
episcopus pro licentia libertatis et potestatis suae arbitrium
proprium tamque iudicari ab alio non possit quam nec ipse 25 -
potest alterum iudicare, opinor utique in his quaestionibus
quae nondum eliquatissima perspectione discussae sunt. nouerat
15. 19. 23 Cypr. sentent. episc. praef.
1 ei om. M reseripserim ei v 5 iuuaiani K iobiani Nml 6 ade-
uotione Vpsml 7 et] etiam Cypr. esse om. Nml esse confessus
Cypr. 8 a] ad Nml iuuaiano JK (passim per u) 10 agit Nml
egerit v existimare Mml 14 commotionis ./ 15 bac om. Nml
ipse Lml quid singuli v 16 aut om. $pr. 17 aliquem— communi-
onis om. Nml 20 inquid Nml se om. J spatio relicto 23 inquid
Nml omnes L 25 ab alio om. Nml qua L 26 potestj possit
Cypr. 27 perfectione Nmlv
lib. m 3, i—i, 6 201
enim, quantam sacramenti profunditatem tunc omnis ecclesia
uaria disputatione uersabat, liberumque faciebat quaerendi arbi-
trium, ut examinata ueritas panderetur. neque enim mentiebatur
et simpliciores collegas suos in uerbo capere cogitabat, ut,
5 cum se diuersum sentire prodidissent, tunc contra quam pro-
miserat eicommunicandos esse censeret. absit ab anima tam
sancta ista scelerata perfidia. qui hoc de tali uiro quasi cum
eius laude sentiunt, nihil aliud quam se ipsos tales esse pro-
fitentur. ego Cyprianum, catholicum episcopum, catholicum
10 martyrem et quanto magis magnus erat tanto se "in omnibue
humilantem, ut coram deo inueniret gratiam, nullo prorsus
modo crediderim in sancto praesertim concilio collegarum
aliud ore protulisse quam corde gestabat, praesertim cum
addat et dicat: sed expeciemus uniuersi iudicium domini
15 nostri Iesu Christi qui unus et solus habet potestatem et prae-
ponendi nos in ecclesiae suae gubernatione et de actu nostro
iudicandi. sub tanti ergo commemoratione iudicii uerum ex-
pectans audire a collegis prior eis mentiendi praeberet exem-
plum? auerterit deus hanc dementiam a quolibet christiano,
20 quanto magis a Cypriano! habemus ergo quaerendi liberum
arbitrium ipsius Cypriani nobis mitissimo et ueracissimo ser-
mone concessum.
1111. 6. Iam quidem incipiunt eius collegae proprias proferre
sententias, sed ad Iubaianum datas litteras audierunt; recitatae
25 sunt enim, sicut in exordio commemoratum est. et nobis ergo
recitentur, ut nos- quoque inde, quid sentiri oporteat, quantum
dominus adiuuat indagemus. dicit forsitan quispiam: 'quid ergo?
tu modo discis quid ad Iubaianum scripserit Cyprianus?' iam
10 cf. Eccli. 8, 20 14 Cypr. sentent. cpisc. praef.
2 -que del. N quaerendi faciebat N 4 suos om. Vv cogitabat}
cupiebat N 5 prodidisset M 6 excommucandos L censerat L
anime Nml 11 humiliantem Jm2LNm2$v 12 concilio praesertim p
14 exspectemus LNp. 16 gubernationnn Jfp.s 17 exspectans -Lp.
19 deus om. Nmi 26 quod J sentire Kv 28 tua modo Jml
tu amodo Jm2 discis KmlVm2G dicis cet. v tam J
202
III. De baptismo
legi, fateor, et profecto issem in eandem sententiam, nisi me
ad diligentiorem considerationem reuocaret tanta auctoritas
aliorum, quos uel pares gratia doctrinae uel etiam fortasse
doctiores per tot gentes Latinas Graecas barbaras et ipsam
Hebraeam ecclesia toto orbe diffusa parere potuit, quae ipsum 5
quoque pepererat, qui mihi nullo modo uideri potuerunt frustra
noluisse istam tenere sententiam, non quia fieri non potuit
ut in obscurissima quaestio'ne uerius pluribus unus pauciue
sentirent. sed quia non facile pro uno uel paucis aduersus
innumerabiles eiusdem religionis et unitatis uiros et magno 10
ingenio et uberi doctrina praeditos nisi pertractatis pro uiiibus
adque perspectis rebus ferenda sententia est. itaque sollicitius
inquirenti quanta mihi etiam ipsius Cypriani litterae suggesserint
pro hac sententia quam nunc ecclesia catholica tenet, ut
Christi baptismus non ex merito eorum per quos datur, sed 15
ex ipsius de quo dictum est: hic est qui baptizat agno-
scendus et adprobandus sit, in progressu sermonis nostri res
ipsa indicabit. arbitremur itaque iam illam epistulam quae ad
Iubaianum ab eodem data est recitatam nobis, sicut in concilio
recitata est. legat eam primo qui lectums est haec quae 20
dicturus sum, ne quid forte necessarium me subtraxisse arbi-
tretur. nimis enim longum est nec ad explicationem susceptae
rei pertinet, ut omnia uerba huius epistulae nunc commemo-
rentur a nobis.
V. 7. Si quis autem quaerit, quid interim teneam dum 25
ista pertracto, respondeo primum mihi Cypriani litteras sug-
gessisse quod teneam, donec perspiciam quale sit quod coepit
16 Ioh. 1, 33
1 hissem Vml^ inj ad M eadem Nml sententia (i? 3 par-
tes L 4 dictiores Nml 5 ebream 2V; digfusa Nml 7 tenere
Ofli. p 11 uberiori JKm3L, cf. p. 19, 6 et acri ingenio praeditum et
uberi eloquio 12 sollicitus $pr. 13 suggerint Nml suggesserunt
jim/sm/ 14 sen|tia M catholica om. Nml 17 progressus Nml
nostri om. Nml 18 iudicabit NVm2<;ml 20 alt. est om. Kml haec
est Lml 21 substraxisse Kml 23 huis Jml 26 pertractato M^
mihi om. N littera L
lib. III 4, 6-7, 10
203
postea disputari. ait quippe ipse Cjprianus: sed dicit ali-
quis: quid ergo fiet de his qui in praeteritum de
haeresi uenientes ad ecclesiam sine baptismo
admissi sunt? utrum isti reuera sine baptismo fuerint an
5 ideo sint admissi, quia illi qui admittebant eos habere baptis-
mum intellegebant, niox considerabimus. uerumtamen quae
soleret esse ecclesiae consuetudo, satis idem Cyprianus osten-
dit, qui ait in praeteritum de haeresi ad ecclesiam uenientes
sine baptismo admissos.
10 8. Dicit etiam in ipso concilio Castus Siccensis: Qui con-
tempta ueritate praesumit consuetudinem sequi, aut circa
fratres inuidus est et malignus quibus ueritas reuelatur aut
circa deum ingratus est cuius inspiratione ecclesia eius in-
struitur. utrum ueritas reuelata sit, mox quaeremus; tamen
15 aliam fuisse ecclesiae consuetudinem etiam iste confessus est.
VI. 9. Dicit et Libosus Uagensis: In euangelio dominus
ego sum, inquit, ueritas. non dixit: ego sum consuetudo.
itaque ueritate manifestata cedat consuetudo ueritati. plane
quis dubitet ueritati manifestatae debere consuetudinem cedere?
2j sed de manifestata ueritate uidebimus; nunc tamen et iste
aliam fuisse consuetudinem manifestat.
VII. 10. Item Zosimus a Tarassa dixit: Reuelalione facta
ueritatis cedat error ueritati, quia et Petrus qui prius circum-
cidebat cessit Paulo ueritatem praedicanti. noluit quidem iste
25 dicere consuetudinem, sed errorem; uerumtamen cum dicit:
quia et Petrus qui pnius circumcidebat cessit Paulo ueritatem
1 Cypr. ep. 73, 23 10 Cypr. scntent. episc. 28 16 ibid. 30
17 Ioh. 14, 6 22. 26 Cypr. sentent. episc. 56
1 ipse om. N dicet VmH 2 de his fiet N iis v 3 ad eccle-
siam uenientes Cypr., cf. lin. 8 4 ammissi — baptismo mg. K reuera
sine baptismo isti v 5 quia] qui Nml qui om. V 6 considerauimus
NmlVml\>.<; 7 esse om. L 10 in iuso om. Nml contemta JL
13 est om. Cypr. 17 inquid Nmlt 18 manifestata ueritate N
19 cederel desinit G 20 manifestatam ueritatem Jml moi uidebi-
mus v 21 consuetudinem fuisse v 22 tarasse Vmls Tliarassa v Cypr.
23 error] ergo Nml prius «. I. p. pri.us N
204
III. De baptismo
praedicanti, satis indicat quod aliud etiam de baptismo fieri
solebat. simul et ammonet nos non fuisse inpossibile, ut de
baptismo Cyprianus aliquid aliter saperet quam ueritas postu-
labat, quae ab ecclesia et ante illum et post illum retenta
est, si potuit aliquid etiam Petrus aliter sapere quod ueritas
non habebat, quam Paulo apostolo doctore didicimus.
VIII. 11. Item Felix a Buslacceni dixit: In haeretieis sine
ecclesiae baplismo admittendis nemo consuehidinem rationi et
ueritati praeponat, quia consuetudinem ratio et ueritas semper
eorcludit. si ratio, si ueritas, optime. sed hoc mox uidebimus;
interim aliam fuisse consuetudinem etiara uerbis huius apparet.
VIIII. 12. Item Honoratus a Tucca dixit: Cum Christus
veritas sit, magis tieritatem quam consuetudinem sequi debe-
mus. his omnibus sententiis declaratur non extra ecclesiae
communionera nos esse constitutos, donec ueritas quam dicunt
huic consuetudini esse praeponendam liquide luxerit. si autem
ueritas id aperuerit esse retinendum quod illa consuetudo prae-
scripserat, manifestum erit nec illam frustra fuisse institutam
adque roboratam et uigilantius etiam post istas disputationes
tanti sacramenti saluberrimam obseruationem in ecclesia catho-
lica non potuisse mutari, sed conciliorum etiam maiore robore
confirmatam religiosissime custodiri.
X. 13. Scribit ergo ad Iubaianum Cyprianus de haereticorum
baptismo, qui uidentur ei foris positi et extra ecclesiam con-
6 cf. Gal. 2, 11-14 7 Cypr. sentent. episc. 63 12 ibid. 77
1 solebat fieri M 2 admonet LMNmZ 4 quae] et add. pml 5 si]
sicut M sic Vmlpt quod ueritas non] quara ueritas v 6 dicimus L
7 felix s. I. L Buslaceni v Buslacenis Cypr. 8 nemo] nono L
9 preponat qui consuetudinem rationi ct ueritati preponat qui consue-
tudinem ratio et ueritas cicludit semper (tr. semper eicludit). Saratio
(stc) L 10 obtime K? 11 apparet huius K 12 'fhucca Cypr.
16 liquidae JmlKNp liqnida Vml liquido v eluicrit VmSv 17 ape-
ruit « perscrip8erat §pr. 21 putari J sed ad Nml maiori v
22 relegiosissime p. 23 scripsit p 24 bapti^mo usque ad p. 207, USt
ut eum pro aucto- desunt in V, uno folio deperdito eij eiB Kml
lib. III 7, 10-10, 15
205
stituti uindicare sibi rem nec iuris sui nec potestatis: quod
nos, inquit, nec ratum possumus nec legitimum pu-
tare, quando hoc aput eos esse constet inlicitum.
nec nos abnuimus, cum qui aput haereticos uel in aliquo
5 schismate extra communionem ecclesiae baptizatur, non ei
prodesse in quantum haereticorum et schismaticorum peruersi-
tati consentit, nec illos qui baptizant, quamuis ipsum et uerum
dent baptismi sacramentum, recte tameu facere extra ecclesiam
colligere et contra ecclesiam sentire. sed aliud est non habere
10 aliquid, aliud non iure habere uol inlicite usurpare. non itaque
ideo non sunt sacramenta Christi et ecclesiae, quia eis inlicite
utuntur non haeretici solum sed etiam omnes iniqui et impii.
sed tamen illi corrigendi aut puniendi, illa uero agnoacenda
et ueneranda sunt.
15 . 14. Dicit sane de hac re non unum, sed duo uel amplius
facta esse concilia, sed tamen Africana. nam et in quodam
septuaginta et unum episcopos fuisse commemorat, quorum
omnium auctoritati uniuersae ecclesiae cum longe pluribus
episcopis toto orbe diffusae auctoritatem non dubitamus cum
20 ipsius Cypriani pace praeponere, cuius uniuersae ecclesiae
ineuulsibile membrum se esse gaudebat.
15. Non est autem aqua profana et adultera super quam
dei nomen inuocatur, etiamsi a profanis et adulteris inuocetur,
quia nec ipsa creatura nec ipsum nomen adulterum est. ba-
25 ptismus uero Christi uerbis euangelicis consecratus et per
adulteros et in adulteris sanctus est, quamuis illi sint inpudici
et inmundi, quia ipsa eius sanctitas pollui non potest et
sacramento suo diuina uirtus adsistit siue ad salutem bene
utentium siue ad perniciem male utentium. an uero solia uel
1 Cypr. ep. 73, 1 15 cf. Cypr. ep. 73, 1 22 cf. Cypr. ep. 73, 1
def. V 1 uindicari Nml 2 inquid Nml conputare Cypr 3 eos om.
Mtnly-i 4 cum scripsi eum codd. v aiiqua Mmlpz 7 consensit Nml
illis Mml 12 et impii om. Kml 16 esse] fuisse Nml affricana L
17 episcopatu Nml 18 in uniuersae L uniuersa Nml 21 8e om. J
23 nomen dei KM\w inuocatur] inuocetur Lml 24 nomen ipsum Lml
29 pernetiem L
206
III. De baptismo
etiam lucernae lux, cura per caenosa diffunditur, nihil inde
sordium contrahit, et baptismus Christi potest cuiusquam scele-
ribus inquinari? si enim ad ipsas res uiaibiles quibus sacra-
menta tractantur animum conferamus, quis nesciat eas esse
corruptibiles? si autem ad id quod per illas agitur, quis non &
uideat non posse corrumpi, quamuis homines per quos agitur
pro suis moribus uel praemia percipiant uel poenas luant?
XI. 16. Recte autem non mouit Cyprianum, quod scripsit
Iubaianus Nouatianenses rebaptizare eos qui ad se ex catholica
uenirent. neque enim quidquid haeretici peruerse fuerint imi- 10
tati propterea faciendum a catholicis non est, quia illi simi-
liter faciunt; sed aliud est cur haeretici rebaptizare non debeant,
aliud cur catholica. haeretici enim nec si in catholica facien-
dum esset facere deberent, quia hoc in catholicis non esse
dicunt, quod ipsi cum ibi essent acceperunt et cum discederent i»
nbstulerunt. catholica uero propterea non debet iterare baptis-
mum qui aput haereticos datus est, ne iudicare uideatur
ipsorum esse quod Christi est aut eos non habere, quod intus
cum acciperent amittere utique foras exeundo non possent.
hoc enim etiam ipse Cyprianus cum ceteris statuit, ut, si ab 20
haeresibus redirent ad ecclesiam quicumque in ea fnerant
baptizati, non iam per baptismum sed per paenitentiam recipe-
rentur. unde constat eos non posse amittere recedentes quod
non recipiunt remeantes. non autem, sicut haeresis ipsorum
est, sicut error ipsorum est, sicut sacrilegium dissensionis 2f>
ipsorum est, sic etiam baptismus qui Christi est dici debet
ipsorum. itaque cum illa ipsomm mala quando redeunt corri-
9 cf. Cjpr. ep. 73, 2 20 cf. Cypr. eentent. episc. 8 extr.
y 1 cenosa jVfu.? 5 illos Lml 6 non om. Mmlp. 9 nouatianeneis N
13 pr. catliolica] catholicam Mmly. catholici Jm2Mm2 haeretici] add.
re L 14 dcberet Jml in catholicis hoc v 19 acceperint No
ammittere L possunt JmlMv 20 ipse etiam v 21 fuerant in
ea ti fueiint L 22 receperentur Lml 23 ude ImI non posse om. L
24 remanentes Jffi< 25 terror Nml sagrilegium N 26 ipso-
rum est. sicut error ipsorum est sic etiam L qui om. L 27 mala
ipsorum v
lib. III 10, 15-13, 18
207
guntur, in eo quod ipsoium non est ille agnoscendus est
cuius est.
XII. 17. Ideo autem non se nouam aut repentinam rem
statuisse beatus Cyprianus ostendit, quia sub Agrippino
5 lieri iam coeperat. anni sunt, inquit. multi et longa
aetas ex quo sub Agrippino bonae memoriae uiro
conuenientes episcopi plurimi hoc statuerunt.
proinde ab ipso Agrippino res noua facta est. quomodo autem
dicat: adque exinde in hodiernum tot milia haereti-
10 corum in prouinciis nostris ad ecclesiam conuersi
non aspernati sunt neque cunctati. immo et ratio-
nabiliter et libenter amplexi sunt, ut lauacri ui-
talis et salutaris baptismi gratiam consequeren-
tur, non uideo, nisi forte hoc dicat 'exinde in hodiernum',
15 quia nulla de illis, ex quo in ecclesia per Agrippini concilium
baptizati sunt, quaestio alicuius excommunicationis exorta est.
ceterum si permanebat ab Agrippino usque ad Cvprianum
consuetudo baptizandi ab haereticis uenientes, ut quid facta
sunt a Cjpriano de hac re concilia? ut quid eidem Iubaiano
20 dicit non se rem nouam facere aut repentinam, sed ab Agrip-
pino institutam? cur enim Iubaianus de nouitate turbaretur,
ut eum per auctoritatem Agrippini sanari oporteret, si ab
Agrippino usque ad Cyprianum hoc tenebat ecclesia? cur
denique tot eius collegae in concilio dixerunt rationem et
26 ueritatem consuetndini praeponendam ac non potius dixerunt
eos, qui aliud facere uellent, et contra ueritatem et contra
consuetudinem facere?
XIII. 18. De remissione autem peccatorum, utrum per baptis-
5 Cypr. ep. 73, 3 9 ibid.
V 1 est agnoscendus v alt. est om. itfp.? 5 sint Cypr. inquid
KmlNmlf 7 conuenientes in unum Cypr. statuerint Cypr. 8 ab
ip8o om. Kml 11 sint Cypr. 12 sunt JmHMv sint cet. Cypr. 13 non
sequerentnr J 17 ab um. Mmlps 19 eidem. K 20 ab Agrippino]
agrippinus L 21 constitutam v enim] denique L 22 pro auctori-
tnte ji -ritate agrippini] penjit V 28 remissionem (i?
208
III. De baptismo
mum aput haereticos tiat, quid mihi uideretur iam in alio
uolumine scripsi; sed etiam hic breuiter commemoro. si fit
illic remissio debitorum per baptismi sanctitatem, rursus debita
redeunt per haeresis aut schismatis obstinationem, et ideo
necessarium habent huiusmodi homines uenire ad catholicam 5
pacem, ut haeretici et schismatici esse iam desinant et eorum
quae in illos redierant peccatorum purgationem in unitatis
uinculo caritate operante mereantur. si autem, quamuis aput
haereticos uel schismaticos idem sit baptismus Ohristi, non
tamen ibi operatur remissionem peccatorum propter eandem 10
discordiae foeditatem et dissensionis iniquitatem, tunc incipit
ualere idem baptismus ad dimittenda peccata, cum ad eccle-
siae pacem uenerint, ut uere dimissa non retineantur neque
ut ille baptismus quasi alienus aut alius inprobetur, ut alter
tradatur, sed ut idem ipse, qui propter discordiam foris ope- 15
rabatur mortem, propter pacem intus operetur salutem. idem
quippe odor erat de quo dicit apostolus: Christi bonus
odor sumus in omni loco, et tamen: et in his qui
salui fiunt, inquit, et in his qui pereunt aliis qui-
dem odor uitae in uitam, aliis autem odor mortis 20
in mortem. quod etsi de alia re dixit, ad hoc ego posui,
ut intellegatur aliquod bonum non solum uitam posse operari
bene utentibus, sed etiam mortem male utentibus.
XIIII. 19. Nec interest, cum de sacramenti integritate et
8anctitate tractatur, quid credat et quali fide imbutus sit ille 25
qui accipit sacramentum. interest quidem plurimum ad salutis
uiam, sed ad sacramenti quaestionem nihil iuterest. fieri enim
potest ut homo integrum habeat sacramentum et peruersam
fidem, sicut fieri potest ut integra teneat uerba symboli et
1 lib. I c. 11 sqq. 17 II Cor. 2, 15-16
1 iam om. V in alio iam Kv 2 ..si N 3 peccatorum Kml
4 schismaticis Jml 6 iam esse L 12 ecclesia Vmlyj; 13 utj non
ut iam v 14 alt. ut) aut Vpt 18 sumus deo p.m/ alt. et om.
L$pr. iis v qui salui — in his otn. J 19 inquid Nml iis v
21 de om. Nml 23 mala Nml 25 quale Vmfyt 29 ut om. Nml
lib. III 13, 18—14, 19
209
tainen non recfce credafc siue de ipsa trinitate siue de resur-
rectione uel aliquid aliud. neque enim parua res est in ipsa
intus catholica tenere integram fidem, ita ut omnino non de
aliqua creatura, sed de ipso deo nihil aliter credat quam
5 ueritas habefc. numquidnam ergo, si in ipsa catholica bapti-
zatus postea legendo audiendo et pacifice disserendo ipso
domino reuelante cognouerit aliter se antea credidiase quam
debuit, denuo baptizandus est? quis autem carnalis et animalis
homo non per phanfcasmafca sui cordis euagefcur efc constituafc
10 sibi deum, qualis ei pro suo oarnali sensu placuerit, adque ita
credat tantum longe aliter quam deus est, quantum a ueri-
tafce uanitas differt? uerissimam quippe gententiam dixit apo-
stolus plenus lumine ueritatis: animalis, inquit, homo non
percipit quae sunt spiritus dei. et tamen de his hoc
15 dicebafc, quos iam fuisse baptizatos ipse manifestat. eis enim
dicit: numquid Paulus crucifizus est pro uobis aut
in nomine Fauli baptizati estis? habebant ergo isfci
bapfcismi sacramentum, et tamen carnaliter sapiendo quid poterant
de deo credere nisi secundum sensum carnis suae, ubi animalis
aohomo non percipit quae sunt spiritus dei? talibus
dicit: non potui uobis loqui quasi spiritalibus, sed
quasi earnalibus. quasi paruulis in Christo lac
uobis potum dedi, non escam; nondum enim pote-
ratis. sed nec adhuc quidem potestis; adhuc enim
95 estis carnaies. tales etiam circumferuntur omni uenfco
doctrinae de quibus dicit: ut ultra non simus paruuli,
iactati et circumlati omni uento doctrinae. numquid
ergo isti, si profecerint usque ad spiritalem hominia interioris
aetatem et intellegentiae sinceritate cognouerint, quam longe
13. 19 I Cor. 2, 14 16 I Cor. 1, 13 21 1 Cor. 3, 1—3 26 Eph. 4, 14
5 ego Nml 6 audiendo om. L 7 se ante M\i.m2i ante ae \tml
8 antem] add. nisi Nm2 9 non om. N fantatmata LM\t. fantanna N
cordia sui o 10 sensu carnali Vv 13 inquid Nml 22 paruolis Ntnl
24 nec] ne Vm2 26 quibus] qualibua t> paruoli Nml 28 si
s. I. J
LI. Augnst. c. Don. I. 14
210
III. De baptismo
aliter per fallaciam suorum phantasmatum de deo crediderint
quam ueritas postulabat, iterum baptizandi sunt? sic etiam
fieri potest, ut in alicuius haeretici librum catechumenus catho-
licus incidat et a ueritate nesciens discernere errorem credat
aliquid contra catholicam fidem, cui tamen errori uerba sym- 5
boli non repugnant; sub eisdem quippe uerbis innumerabiles
haereticorum errores exorti sunt. putans ergo iste catholici
alicuius magni adque docti esse illum librum, si talia credens
in catholica baptizetur et posteriore diligentia cognoscat, quem-
admodum credere debeat, adque arrepta fide catholica illud ex 10
animo respuat, numquid, si hoc confessus fuerit, denuo bapti-
zandus est? aut si, antequam discat et confiteatur, hoc sentire
inueniatur et quid abicere debeat quidue credere doceatur
manifestumque fiat in ea falsitate fidei baptizatum fuisse,
numquid denuo baptizandus est? quid ita? quia illa sanctitas 15
sacramenti uerbis euangelicis consecrata super eum integra
permanebat, sicut eam traditam acceperat, quamuis ipse in
carnalis mentis uanitate constitutus aliud cum baptizaretur
crederet quam credere debuisset quapropter manifestum est
fieri posse, ut fide non integra integrum in quoquam maneat 20
baptismi sacramentum. et ideo illa, quae de diuersorum haere-
ticorum uarietate dicuntur, ad istam quaestionem non pertinent.
illud enim in quoque corrigendum est, quod ille per quem
corrigitur prauum esse perspexerit, illud sanandum est quod
aegrotat, illud dandum est quod non habetur et maxime cari- 25
tas pacis, sine qua cetera prodesse non possunt. sed tamen
cum adsunt non quasi desint tradenda sunt, sed ut fructuose
et non perniciose habeantur, per ipsum uinculum pacis et
eminentiam caritatis agendum est.
1 fantasmatum My. 3 cathecumenus JNml cathicuminus L cathe-
cuminus Nm2$ catholicus catechumenus v 5 certamen Nml 9 post
errorem J posteriori M 15 quid] non Jm2 17 manebat v tra-
ditum Nml 20 in quoquam] inquam N 22 non om. ppr.
23 unoquoque NmSVm2v 25 egrotat— quod «. I. K 21 quasi]
quia J
lib. III 14, 19-15, 20
211
XV. 20. Quamobrem si euangelicis uerbis in nomine patris
et filii et spiritus sancti Marcion baptismum consecrabat,
integrum erat sacramentum, quamuis eius fides sub eisdem
uerbis aliud opinantis, quam catholica ueritas docet, non esset
6 integra, sed fabulosis falsitatibus inquinata. nam sub isdem
uerbis, id est in nomine patris et filii et spiritus
sancti, non solum Marcion aut Ualentinus aut Arrius aut
Eunomius, sed ipsi carnales paruuli ecclesiae, quibus dicebat
apostolus: non potui loqui uobis quasi spiritalibus,
10 sed quasi carnalibus, si possent diligenter singuli inter-
rogari, tot diuersitates opinionum fortassis quot homines
numerarentur. animalis enim homo non percipit quae
sunt spiritus dei. numquid tamen ideo non integrum
sacramentum accipiunt aut numquid ideo, si profecerint et
15 opinionum carnalium uanitatem emendauerint, denuo quod
acceperant repetendum est? accipit quisque secundum fidem
suam, sed quantum capit gubernante illa misericordia dei, de
qua praesumens idem apostolus dicit: si quid aliter sapi-
tis, id quoque uobis deus reuelabit. laquei tamen
20 haereticorum et schismaticorum propterea carnalibus nimium
perniciosi sunt, quia ipse prouectus eorum intercluditur confirmata
sententia uanitatis aduersus catholicam ueritatem et confirmata
animositate dissensionis aduersus catholicam pacem. sacramenta
tamen, si eadem sunt, ubique sunt integra, etiamsi praue intel-
25 leguntur et discordiose tractantur, sicut scriptura ipsius euangelii,
si eadem ipsa est, ubique integra est, etiamsi innumerabili falsa-
rum opinionum uarietate adseratur. nam quod ait Hieremias:
1. 6 Matth. 28, 19 9 I Cor. 3, 1 12 I Cor. 2, 14 16 cf.
Matth. 9, 29 18 Phil. 3, 15
2 fili Kml, item lin. 6 3 eisdem] eiusdem Mmli 4 esse J 5 si
sub KL fort. recte, cf. index 'stili errata' hisdem JKLM^s eisdcm
Nv 7 arius Mv 8 eunonius Jml paruoli Nml 10 singuli
diligentert) 11 oppinionum L opinationum N quod JKLmlMml2fml\i<;
12 numerentur J 14 proficerint Mml 15 emendauerunt Nml
quid Nml 16 fidem om. $pr. 17 ille Nml illum Nm2 19 reue-
lauit M 24 integra sunt v
14*
212
III. De baptismo
ut quid qui contristant me praeualent? plaga mea
solida est: unde sanabor? dum fit, facta est mihi
sicut aqua mendax nou habens fidem, si figurate
adque allegorica locutione prophetiae nusquam poneretur aqua
nisi quae baptisnium significaret, laboraremus quaerere, quid &
sibi uelint haec uerba Hieremiae. nnnc autem, cum apertissime
in Apocalypsi exponantur aquae pro populis positae, cur non
intellegam aquam mendacem et sine fide populum mendacem
ac perfidum nescio.
XVI. 21. Spiritus autem sanctns quod in sola catholica 10
per manus inpositionem dari dicitur, nimirum hoc intellegi
maioree noetri uoluerunt quod apostolus ait: quoniam cari-
tas dei diffusa est in cordibus nostris per spiri-
tum sanctum qui datus est nobie. ipsa est enim caritas,
quam non habent qui ab ecclesiae catholicae communione 15
praecisi eunt, ac per hoc, etiamsi linguis hominum et ange-
lorum loquantur, si sciant omnia sacramenta et omnem scien-
tiam et si habeant omnem prophetiam et omnem fidem ita ut
montes transferant et distribuant omnia sua pauperibus et
tradant corpus auum ut ardeant, nihil eis prodest. non autem
habet dei caritatem, qui ecclesiae non diligit unitatem, ac per
hoc recte intellegitur dici non accipi nisi in catholica spiritus
eanctus. neque enim temporalibus et sensibilibus miraculis
adtestantibue per manus inpositionem modo datur spiritus
sanctus, Bicut antea dabatur ad commendationem rudis fidei ss
et ecclesiae primordia dilatanda. quis enim nunc hoc expectat,
1 Hier. 15, 18 7 cf. Apoc. 17, 15 12 Rora. 5, 5 16 cf. I
Cor. 13, 1-3
1 quid qui] quid J quicquid MmlVml quidquid pc quicquid qui Mm2
me] me qui JmZ 2 fiat Kml 3 fugurate Nml 4 alligorica J
loquutione JK^ profetiae N 5 laboramus J laboremus L 7 apo-
calippsi Nml apocalipsi Nm2V 8 et— mendacera «. I. K 9 ac om. J
11 dieitur dari Lml 16 linquia Nml hominum loquar et Nml
loquantur et angelorum Lml 20 prode est \an2iml 21 habent Nv
diligunt NVv 25 commodationem ppr. 26 exspectat p.
lib. III 15, 20-17, 22
218
ut hi, quibus manus ad accipiendum sanctum spiritum inponi-
tur, repente incipiant linguis loqui? sed inuisibiliter et latenter
iutellegitur propter uinculum pacis eorum cordibus diuina
caritas inspirari, ut possint dicere: quoniam caritas dei
5 diffusa est in cordibus nostria per spiritum sanc-
tum qui datus est nobis. multae autem sunt operationes
spiritus sancti, quas idem apostolus cum quodam loco quantum
sufficere arbitratus est commemorasset, ita conclusit: omnia
autem haec operatur unus adque idem spiritus,
io diuidens propria unicnique prout uult. cum ergo
aliud sit sacramentum, quod habere etiam Simon magus potuit,
aliud operatio spiritus, quae in malis etiam hominibus fieri
solet, sicut Saul habuit prophetiam, aliud operatio eiusdem
spiritus, quam nisi boni habere non possunt. sicut est finis
15 praecepti caritas de corde puro et conscientia bona et fide
non ficta, quodlibet haeretici et schismatici accipiant, caritas
quae cooperit multitudinem peccatorum proprium donum est
catholicae unitatis et pacis nec eius in oranibus, quia nec
omnes sunt eius, sicut suo loco uidebimus. praeter ipsam
20 tamen esse illa caritas non potest, sine qua cetera, etiamsi
agnosci et adprobari possunt, prodesse tamen et liberare non
possunt. manus autem inpositio non sicut baptismus repeti
non potest. quid est enim aliud nisi oratio super hominera?
XVII. 22. Nam quod in typo unitatis Petro dominus dedit
25 potestatem, ut id solueretur in terris quod ille soluisset, mani-
festum est quod illa unitas etiam una columba perfecta sit
dicta. numquid ergo ad eandem columbam pertinent omnes
4 Rom. 5, 5 7 cf. I Cor. 12, 8-10 8 I Cor. 12, 11 11 cf.
Act. 8, 13 13 cf. I Reg. 10, 6. 10 H cf. I Tim. 1, 5 16 cf. I
Petr. 4, 8 25 cf. Mattli. 16, 19. typr. ep. 73, 7 26 cf. Cant. 6, 8
1 hii K$ ii t> spiritom sanctum JN$v 2 linquis Nml 3 propter]
pro Sfmifi; per Mm2 6 operationes snnt N 10 propria] pro Vmlsml,
del. ?, om. M\i 11 sit aliud v 12 operatio) prophetiae J; tn K
operatio del. et in mg. manu gloetatoris adscript. prophetiae hominibus
etiam v 13 et sicnt J 15 boni Nml 19 eins sunt omnes v 21 prode
esse p<;m2 prode est tml 22 baptismum ?
214
III. De baptismo
auari, de quibus in eadem catholica grauiter idem Cypri-
anus ingemuit? nam. ut opinor, raptores non columbae, sed
accipitres dici possunt. quomodo ergo baptizabant, qui fundos
insidiosis fraudibus rapiebant et usuris multiplicantibus faenus
augebant, si sola illa columba, id est illa unitas quae nisi in 6
bonis intellegi non potest, simplex et casta et perfecta bapti-
zat? an forte per orationes sanctorum spiritalium, qui sunt in
ecclesia, tamquam per columbae creberrimum gemitum magnum
geritur sacramentum et occulta dispensatio misericordiae dei,
ut eorum etiam peccata soluantur, qui non pef columbam, 10
sed per accipitrem baptizantur, si ad illud sacramentum cum
pace catholicae unitatis accedunt? quod si ita est, cur non
ergo per eorum orationes, cum quisque ab haeresi aut schismate
ad pacem catholicam uenit, eius peccata soluuntur? sacra-
menti autem integritas ubique cognoscitur, sed ad peccatorum 15
illam inreuocabilem remissionem extra unitatem ecclesiae non
ualebit nec in haeresi aut schismate constitutum sanctorum
orationes, id est illius unicae columbae gemitus, poterunt ad-
iuuare, sicut nec intus positum possunt, si aduersum se ipse
per uitam pessimam teneat debita peccatorum, non solum si 20
per accipitrem, sed etiam si per ipsius columbae pium mini-
sterium baptizetur.
XVIII. 23. Sicut misit me, inquit, pater, et ego mitto
uos. hoc cum dixisset. inspirauit et ait illis: acci-
pite spiritum sanctum. si cuius remiseritis pec- 25
cata remittentur illi, si cuius tenueritis tenebun-
tur illi. ergo si personam gerebant ecclesiae et sic eis hoc
dictum est, tamquam ipsi ecclesiae diceretur, pax ecclesiae
3 cf. Cypr. de lapsis c. 6 23 Ioh. 20, 21—23. Cypr. ep. 73, 7
1 eandem MmlVp catholicam V 3 baptizant N 4 foenus N
fenus Mpiv 6 potes p. 11 illud ex lllum Kml 18 potuernnt Lml
20 debiti Jml 21 si om. $pr. 23 inquid NmlVi pater inquit L
26 remittuntur Z$ illi om. ;. tenebunt V 27 illi *. I. J, om. v
Cypr. ge.rebant N et tn mg. K 28 dictum (t s. I., t et u
in ras.) K
lib. III 17, 22-18, 23
215
dimittit peccata et ab ecclesiae pace alienatio tenet peccata
non secundum arbitrium hominum, sed secundum arbitrium
dei et orationes sanctorum spiritalium, qui omnia iudicant,
ipsi autem a nemine diiudicantur. petra enim tenet, petra
5 dimittit; columba tenet, columba dimittit; unitas tenet, unitas
dimittit. pax autem huius unitatis in solis bonis est uel iam
spiritalibus uel ad spiritalia concordi oboedientia proficientibus ;
in malis autem non est, siue foris tumultuentur siue intus cum
gemitu tolerentur et baptizent et baptizentur. sicut auteni isti,
10 qui intus cum gemitu tolerantur, quamuis ad eandem columbae
unitatem et ad illam gloriosam ecclesiam non habentem maculam
aut rugam aut aliquid eiusmodi non pertineant, tamen, si corri-
gantur et se pessimos ad baptismum accessisse fateantur, non
rebaptizantur, sed incipiunt ad columbam pertinere, per cuiUs
15 eis gemitus peccata soluuntur, a cuius pace alienatis tene-
bantur, sic et qui apertius foris sunt, si eadem sacramenta
sampserunt, cum correcti ad ecclesiae ueniunt unitatem, non
iterato baptismo, sed eadem caritatis lege et unitatis uinculo
liberantur. nam si non nisi in ecclesia praepositis et euangelica
20 lege ac dominica ordinatione fundatis licet baptizare, numquid
tales erant, qui fundos insidiosis fraudibus rapiebant et usuris
multiplicantibus faenus augebant? arbitror enim, quia illi domi-
nica ordinatione fundati sint, quibus cum formam daret apo-
stolus ait: non auarum, non turpilucrum. tales tamen
25 ipsius Cypriani temporibus baptizabant, quos coepiscopos suos
fuisse cum magno gemitu confitetur et cum magna tolerantiae
mercede perpetitur. remissam tamen peccatorum non dabant,
3 cf. I Cor. 2, 15 11 cf. Eph. 5, 27 19 cf. Cypr. ep. 73, 7
21 cf. Cypr. de lapsis c. 6 24 Tit. 1, 7
3 orationem J 4 iudicantur L$v C ««iam N 9 baptizant N
baptizantur Nml baptizetur Mmlpt 11 ad om. Mpt 12 aliquid
om. L huiusmodi Nv 13 se pessimos] 8ae(se-)pissimos gpr.
15 eis om. NVv alienati Nm2 17 sumserunt JKt correpti
Mpt 18 eadem] eodem Jm2 eam L 19 ecclesiae N 20 ora-
tione $pr. 21 .usuris N 22 foenus Nm2 23 sunt Kpv 25 epi-
scopos V
216
IH. De baptiBmo
quae per orationes sanetorum. id eat per columbae gemitus
datnr, quicumque baptizet, si ad eius pacem illi pertinent
quibus datur. non enim raptoribus et faeneratoribus diceret
dominus: si cui dimiaeritis peccata dimittentur illi,
ai cui tenueritis tenebuntur. foris quidem nec ligari 5
aliquid potest nec solui, ubi non sit qui aut ligare possit aut
soluere, sed soluitur qui cum columba fecerit pacem et ligatur
qui cum columba non habet pacem, siue aperte foris sit siue
intus esse uideatur.
24. Datban uero et Abiron, qni sibi sacrificandi licentiam io
usurpare conati sunt contra unitatem populi dei, et fllii Aaron,
qui alienum ignem altari inposuerunt, nouimus quod inpune
non fecerint. nec nos talia scelera dicimus inpunita remanere
nisi se tales correxerint, si patientia dei ad paenitentiam ad-
ducens tempus corrigendi largitur. 15
XVnil. 25. Illi sane, qui propterea dicunt non esse iteran-
dum baptismum, quia manus tantummodo inposita est eis
quos Philippus diaconus baptizauerat, nihil ad rem pertinens
dicunt, et absit ut, cum uerum quaerimus, talibus argumentis
utamur. quapropter magis haereticis non cedimus, si, quod a>
habent de Chrieti ecclesia, non esse dicamus ipsorum nec
propter scelera desertorum imperatoris nostri signa nolimus
agnoscere; magis, quia dominus deus noster deus zelans est,
quidquid eius aput aliquem agnoscimus, nullo modo ei conce-
damue, ut suum proprium ease arbitretur. ipse certe deus «s
zelans fornicanti a se feminae in figura praeuaricatricis plebis
4 Ioh. 20, 23 5 cf. Cypr. ep. 73, 7 eitr. 10 cf. Num. 16. cf. Cypr.
ep. 73, 8 11 cf. Leu. 10. 1—2 16 cap. 19] cf. Cypr. ep. 78, 9—10
18 cf. Act. 8, 5-17 23 cf. Deut. 4, 24 26 cf. Os. 8, 9
1 orationem L sanctorum] suam L 8 fenatoribus L 4 dimit-
tuntur JIp 9 uideanturLro/ 10 et] Chore et Kv, ef. ep. 87, 4: Dathan
et Abiron hiatu terrae deuoratos abyron JKLVpt licentiam sacri-
ficandi v 1 1 fili JmlKf 13 alia Jfm 14 se om. V sapientia J
16 illa %pr. illi qui eane qui Kml 18 phylippus |i baptizaret
Nml 19 et om. Nml 20 non cedimus] concedimus L 24 ei s. I. p.
26 zelans om. J fornicantiam se L
lib. III 18, 23-19, 26
217
«xprobrat et dicit, quod ea quae ipsius essent dabat amatoribus
BUis et ab eis rursus accipiebat quae non illorum, sed ipsius
erant. inter adulteram feminam et adulteros amatores dona
sua tamen deus tamquam zelana iratus agnoscit. et nos haere-
* ticorum esse baptismum dicimus uerbis euangelicis consecratum,
commoti factis eorum etiam quae dei sunt eis tribuere uolu-
mus, quasi ea contaminare potuerunt aut propterea sua facere
quae dei sunt, quia ipsi dei esse noluerunt?
26. Quae est illa mulier adultera, quam Osee propheta
io designat, quae dixit: ibo post amatores meos, qui mihi
dant panes raeos et aquam meam, uestes meas et
linteamina mea et uniuersa quae mihi condecent?
licet quidem hoc et de praeuaricatrice Iudaeorum gente intel-
legere. sed tamen quos alios imitantur pseudochristiani — hoc
J5 enim sunt omnes haeretici et Bchismatici — nisi pseudoisra-
helitas? erant enim et ueri Israhelitae, sicut ipse dominus
Nathanaheli perhibet testimonium dicens: ecce uere Isra-
helita, in quo dolus non est. qui sunt autem ueri chri-
stiani nisi de quibus idem dominus dicit: qui diligit me,
somandata mea custodit? quid est autem custodire man-
data eius nisi in dilectione persistere? unde etiam dicit: man-
datura nouum do uobis, ut uos inuicem diligatis,
et iterum: in hoc scient omnes quia discipuli mei
estis, si uos inuicem dilexeritis. quis autem dubitet
26 non eis solis dictum, qui tunc per eius carnem uerba prae-
sentis andiebant, sed et eis, qui nunc per euangelium se-
dentis in caelo uerba cognoscunt? ille enim uenit non
legem soluere, sed implere. plenitudo autem legis caritas, qua
multum uiguit Cyprianus, ut de baptismo aliud sentiens non
10 Oa. 2, 5 17 Ioh. 1, 48 19 Ioh. 14, 21 21 Ioh. 13, 34
23 ibid. 35 27 cf. Matth. ft, 17 28 cf. Rom. 13, 10
1 exprobat Nml 7 potuerint Mm2v 9 osee L 10 ibi Lml
13 quidam N gente iudaeorum M 16 nere Kml 17 nathanaeli N
natanaheli V$ 18 uere JmlL^ 19 idem om. N 23 mei diecipuli v
• 24 dubitet et JKml 29 aliud de baptismo v
218
III. De baptismo
tamen desereret unitatem et esset in uite dominica radi-
catum sarmentum fructuosum, quod etiam ferro passionis
purgaret caelestis agricola, ut mDiorem fructum daret. huius
autem fraternae caritatis inimici, siue aperte foris sint siue
intus esse uideantur, pseudochristiani sunt et antichristi. 5
inuentis enim occasionibus foras exeunt, sicut scriptum est:
occasiones quaerit qui uult discedere ab amicis.
sed etiam si occasiones desint, cum intus uidentur, ab illa
inuisibili caritatis conpage separati sunt. unde lohannes dicit:
ex nobis exierunt, sed non evant ex nobis; nam si 10
fuiss\nt ex nobis, mansissent utique nobiscum.
non ait, quod exeundo alieni facti sunt, sed quod alieni erant,
propter hoc eos exisse declarauit. dicit et apostolus de quibus-
dam, qui circa ueritatem aberrauerant et fidem quorundam
subuertebant, quorum sermo ut cancer serpiebat, quos cum 15
euitandos esse diceret, in nna tamen domo magna eos fuisse
significat, sed tamquam uasa in contumeliam, credo quod non-
dum foras exierant. aut si iam exierant, quomodo eos dieit in
eadem magna domo cum uasis honorabilibus, nisi forte propter
ipsa sacramenta, quae separatis etiam haereticorum conuenti- 20
culis non mutata sunt, ad unam magnam domum dicit omnes,
sed diuersis meritis pertinere, alios in honorem, alios in con-
tumeliam? sic enim loquitur ad Timotheum scribens: pro-
fanas autem uerborum nouitates euita; multum
enim proficient ad impietatem, et sermo eorum 25
sicut cancer serpit. ex quibus est Hymenaeus et
Filetus, qui circa ueritatem aberrauerunt, dicentes
resurrectionem iam factam esse, et fidem quorun-
3 cf. Ioh. 15, 1-5 7 Prou. 18, 1 10 I Ioh. 2, 19 23 II
Tim. 2, 16—21
1 esse Nml 2 sacramentum ppr. 4 sunt Mp. 5 pseudochristiane
Nml anticristi Vg 6 occa.sionibus N 10 ex nobis erant v 12 sint
Jm2L 13 exisse declarauit exisse Nml declarauit exisse Nm2 apo-
stolus Paulus v 15 serpebat Jm2KVm2\im2v, cf. Roensch, It. 2 p. 286
16 dicebat Nml 17 in in J 21 sunt om. Jml 23 ad] at Nml
26 serpiit L hymeueua codd.
lib. III 19, 26-27
219
dam subuertunt. firmum autem fundamentum dei
stat, habens signaculum hoc: nouit dominus qui
sunt eius, et recedat ab iniustitia omnis qui nomi-
nat nomen domini. in magna autem domo non tan-
5 tum aurea uasa sunt uel argentea, sed et lignea
et fictilia. et-alia quidem sunt in honorem, alia
uero in contumeliam. si quis ergo emundauerit
semet ipsum ab istiusmodi, erit uas in honorem
sanctificatum, utile domino, ad omne opus bonum
io paratum. quid est autem mundare semet ipsnm a talibus
nisi quod paulo ante dixit: recedat ab iniustitia omnis
qui nominat nomen domini? et ne quisquam putaret
tamquam in una domo magna perire se posse cum talibus,
uigilantissime praedixit: nouit dominus qui sunt eius,
15 eos uidelicet qui recedendo ab iniquitate se mundant a uasis
factis in contumeliam, ne cum ipsis pereant quos in domo
magna tolerare coguntur.
27. Mali ergo et facinerosi carnales animales diabolici a
seductoribus suis sibi dari arbitrantur, quae non nisi munera
i» dei sunt, aiue sacramenta siue spiritales aliquas operationes
circa praesentem salutem. non autem habent isti caritatem in
deum, sed circa eos occupati sunt quorum superbia seducuntur,
et conparantur fornicanti mulieri, quam propheta commemorat
dicentem: ibo post amatores meos. qui mihi dant
25 panes meos et aquam meam, uestes meas et lintea-
mina mea et oleum meum et uniuersa quae mihi
condecent. sic enim fiunt haereses et schismata, cum dicit
plebs carnalis quae in caritate dei fundata non est: ibo post
amatores meos, cum quibus utique siue per fidei corrup-
24 Os. 2, 5
3 recedet Nm2 4 tantum] solnm v 6 in honorem sunt L 10 antem]
et Vm2, om. MVmfy mandare Nml 11 recedet Nm2 15 a
om. MfH; 16 fictis L 18 facinorosi MNVv 19 dari s. 7. K 23 coni-
memorabat fiml 24 dicens Nml 25 meas] meos Nml 28 ples
carnales Nml
III. De baptismo
tionem siue per elationem superbiae turpiter fornicatur. sed
propter eos, qui passi difficultates et angustias et interclusiones
in uanis ratiocinatiombua eorum, a quibus seducuntur, conpun-
guntur timoribus et redeunt ad uiam pacis et quaerendum
sinceriter deum, ideo sequitur et dicit: propterea ecce 5
«go saepio sudibus uiam illius et aedificabo in
•uia ipsius spinas et tramitem suum non inueniet.
etpersequeturamatoressuosneceosadprehendet,
et requiret eos nec inueniet illos et dicet: ibo
•et reuertar ad uirum meum pristinum, quiabeneio
tunc mihi fuit quam nunc. deinde, ne putentur illa quae
seductores habent integra et de ueritatis doctrina uenientia,
per quae seducunt ad falsitates dogmatum et dissensionum
suarum, ne illa ergo qaae habent integra ipsorum putentur,
addidit continuo: et haec non cognouit, quod ego ei w
•dederim fruraentum etuinum, etoleum etpecuniam
multiplicaui illi. ipsa uero fecit aurea et argentea
Bahal. dixerat enim superius: ibo post amatores meos,
<jui mihi dant panes meos et cetera, non utique intelle-
gens haec dei esse, non hominum, quaecumque etiam seduc- 20
tores integra et legitima tenent. nec ea sibi etiam ipsi arro-
garent et quasi propria uindicarent, nisi a plebibus seductis
uicissim seducerentur, cum eis creditur et tales honores defe-
runtur, ut per eos habeant potestatem talia dicendi et sibi
talia uindicandi, ut error eorum ueritas appelletur et scelus 25
eorum iustitia putetur propter sacramenta et scripturas quas
tenent ad speciem, non ad salutem. ideoque et per Ezechielem
5 Os. 2, 6-7 15 Os. 2, 8
2 inter conclusiones N 3 inanis ratiocinationis v 4 et alt.] ac v
6 sepio iv 8 eos] illos v 9 et requiret eos s. I. K inueni.et N
illosj eoa Mv 11 mihi tunc L fuit] add. magis JmS ne] add.
ipsornm v 13 ducunt N falsitatis docmatum L 15 ego] ergo L
17 nasa aurea v 18 babal ftnl Baal v 19 dant mihi N 21 ne« JV
■22 plebis Lml 24 ntj et gpr. 25 alia $pr. 27 iezechihelem J
iezecihelem K iezechielem L ezechihelem M hiezechielem N ezechielum V
lib. III 19, 27
221
eidem fomicariae dicitur: et protulisti de uasis gloriae
tuae de auro meo et de argento meo, ex quibus
dedi tibi, et fecisti tibi imagines masculinas et
fornicata es in eis. et accepisti uestem meam uer-
5 sicoloriam et cooperuisti idola tua, et oleum
meum et incensum meum posuisti ante faciem ido-
lorum tuorum, et panes meos quos dedi tibi. et
similagine et melle et oleo cibaui te, et posuisti
haec ante faciem idolorum tuorura in odorem bene
io olentem; et perfecisti haec. ad imagines enim phantas-
matum suorum, cum quibus uolutari delectatur, carnalis anima
conuertit omnia sacramenta et uerba sanctorum librorum. nec
tamen, quia illae imagines falsae sunt et doctrinae sunt dae-
moniorum in hypocrisi mendaciloquorum, propterea et illa sacra-
15 menta et diuina eloquia sic exhonoranda sunt, ut eorum illa
esse deputentur, cum dominus dicat 'de auro meo et de argento
meo et ueste mea uersicoloria et oleo meo et incenso et
panibus meis' et cetera. an, quia illi errantes eorum esae ista
putant a quibus seducuntur, propterea non deberaus agnoscere
K) cuius sint, cum ipse dicat: et haec non cognouit, quod
ego ei dederira fruraentum et uinum, et oleum et
pecuniam multiplicaui illi? non enim dixit eam non
habuiBse ista quia fornicaria erat, sed et habuisse dicitur et
non sua nec amatorura suorum, sed dei cuius unius ista sunt.
15 quamuis ergo habuerit fornicationem suam, illa tamen, quibus
eandem fornicationem ornabat uel seductauelseducens, non erant
eius, sed dei. si haec de Iudaea gente figurabantur, ubi scribae
1 Ezech. 16. 17-19 13 cf. I Tim. 4, 1-2 20 Oa. 2, 8
1 protulistia Nml 4 uersicolariam L 6 inposuisti 0 9 in] et
in jij 10 fantesmatnm Nml fantaamatum MNm2p 11 carnalis
nnima delectatur Kv 12 librorum aanctormn Kv 13 daemoniorum
siint v 14 ypocrisi KLNV( hypochrisi M mendacilocorum M V
15 exhomanda Lml 16 dnputentur J 17 et de ueste N uersico-
laria L 18 ista] ia $pr. uis Mm2 20 non om. Vp.f 21 ei ego L.
pr. et om. Vv 26 auam ornabat L
222
III. De baptisrao
et Pharisaei reiciebant mandatum dei, ut traditiones suas con-
stituerent, ut cum plebe deum relinquente sic quodammodo
fornicarentur, nec tamen talis illius temporis in populo forni-
catio quam dominus arguendo prodebat effecit, ut eorum essent
sacramenta quae non erant eorum sed dei, qui loquens ad 5
fornicariam dicit illa omnia sua esse, unde ipse dominus etiam
<juo8 mundauit a lepra ad eadem sacramenta misit, ut offerrent
pro se sacrificium sacerdotibus, quia nondum eis successerat
sacrificium, quod ipse in ecclesia post uoluit celebrari pro
illis omnibus, quia in illis omnibus ipse praenuntiabatur: quanto io
magis nos sacramenta noui testamenti aput quoslibet haereticos
uel schismaticos inuenientes non debemus ipsis tribuere nec
quasi non agnita reprobare, sed quamuis aput fornicariam
mulierem dona uiri legitimi agnoscere et uerbo ueritatis illam
fornicationem emendare, quae propria est inpudicae mulieris, «
non illa dona culpare, quae propria sunt domini miserantis!
28. Harum et talium rerum consideratione patres nostri
oon solum ante Cyprianum uel Agrippinum, sed etiam postea
saluberrimam consuetudinem tenuerunt, ut, quidquid diuinum
adque legitimum in aliqua haeresi uel schismate integrum »o
repperirent, adprobaient potius quam negarent, quidquid autem
alienum et erroris illius uel dissensionis proprium, ueraciter
arguerent et sanarent. sed ea, quae ex illa epistula quae ad
Iubaianum scripta est consideranda remanent, propter huius
uoluminis modum ab alio quantum opinor exordio suscipienda 25
adque tractanda sunt.
1 farisaei N 2 ut cum (del.) deum plebe N relinquentem Nml
quodadmodo Kml 3 tempore Nml 6 sua s. I. K 7 mandauit Nml
8 successerant Nml 9 in ipse in Jml post in ecclesia v 10 in
om. pronuntiabatar L pronuntiebatar Nml 19 tenuerint Mmlps
20 heaesi Jml 21 reperirent N qaam] quem N 22 et erroris]
et roris Nml (corr. erroris) 23 epistola illa v 24 remanerent Nml
remanserunt Nm3v 26 sunt] aM. EXPLICIT (EXPLICAT J) LIBER
TERTIUS (CONTULI add. K SCI AVGUSTINI add. N) INCIPIT LI-
BER QUARTDS codd.
lib. III 19, 27-IIII 2, 2
223
LIBER QUARTUS.
L 1. Ecclesia paradiso conparata indicat nobis posse quidem
baptismum eius homines etiam foris accipere, sed salutem
beatitudinis extra eam neminem uel percipere uel tenere. nam
5 et flumina de fonte paradisi, sicut scriptura testatur, etiam
foras largiter manauerunt. nominatini quippe commemorantur
et per quas terras fluant et quia extra paradisum constitutae
sunt omnibus notum est. nec tamen in Mesopotamia uel in
Aegypto, quo illa flumina peruenerunt, est felicitas uitae quae
10 in paradiso commemoratur. ita fit, ut, cum paradisi aqua sit
extra paradisum, beatitudo tamen non sit nisi intra paradisum.
sic ergo baptismus ecclesiae potest esse extra ecclesiam,
munus autem beatae uitae non nisi intra ecclesiam repperitur,
quae super petram etiam fundata est, quae ligandi et soluendi
15 claues accepit. haec est una quae tenet et possidet omnem
sponsi sui et domini potestatem, per quam coniugalem pote-
statem etiam de ancillis filios parere potest, qui si non super-
biant, in sortem hereditatis uocantur, si autem superbiant,
extra remanebunt.
2o II. 2. Magis ergo, quia pro ecclesiae honore adque unitate
pugnamus, non tribuamus haereticis quidquid aput eos eius
agnoscimus, sed eos arguentes doceamus quod ex unitate
habent non ualere ad salutem. nisi ad eandem uenerint uni-
tatem. aqua enim ecclesiae fidelis et salutaris et sancta est
25 bene utentibus, ea uero bene uti extra ecclesiam nemo potest.
male utentibus autem et foris et intus ad supplicium geritur,
non ad praemium suffragatur. et ideo baptismus corrumpi et
adulterari non potest, etsi a corruptis et adulteris habeatur.
2 cf. Cypr. cp. 73, 10 5 cf. Gen. 2, 10-14 14 cf. Matth. 16,
18-19 24 cf. Cypr. cp. 73, 11
3 eias baptismum o 7 constitutae (scil. terrae)] constituta KMm2
Nm2v constite Vml, cf. VII 4. 7 init. 11 beaiitudo— paradisum
om. L 13 manus Nml reperitur NmSsv 14 supra N 16 8ui
sponsi v 17 non] con L 1« uocabuntur v 24 aqua] atque Nml
26 autem utentibus v 28 potest e/////////////upti8 (locus detritus) K
224
III. De baptismo
sicut et ipsa ecclesia incorrupta et casta et pudica est, et ideo
non ad eam pertinent auari raptores faeneratores, quos non
tantum fori9 sed etiam intus esse multis litterarum suarum
locis Cyprianus ipse testatur, et tamen non mutato corde bapti-
zantur et baptizant. &
3. Nam et hoc in quadam epistula sua dicit ad clericos
de deprecando deo, transfigurans in se sicut sanctus Danihel
peccata populi sui. nam inter multa mala quae commemorat
etiam hoc ait: saeculo uerbis solis et non factis
renuntiantes, sicut de quibusdam dicit apostolus: confi- 10
tentur enim deum se nosse, factis autem negant.
hos ergo beatus Cyprianus in ipsa intus ecclesia uersari arguit,
qui corde in melius non mutato baptizantur, quando utique
saeculo uerbis, non factis renuntiant, cum dicat apostolus
Petrus: sic et uos simili forma baptisma saluos i&
facit, non carnis depositio sordium, sed conscien-
tiae bonae interrogatio in deum, quam utique non
habebant de quibus dicitur: saeculo uerbis solis et non
factis renuntiantes. et tamen id agit increpans et arguens
eos, ut aliquando ambulent in uia Christi et eius amici malint 20
esse quam saeculi.
III. 4. Cui si obtemperassent et recte iam uiuere non ut
pseudochristiani, sed ut ueri christiani coepissent, numquid
eos iuberet denuo baptizari? non utique, sed hoc eis praestaret
uera conuersio, ut sacramentum, quod non mutatis ualebat ad 25
perniciem, mutatis ualere inciperet ad salutem, quia nec isti
ecclesiae deuoti sunt, qui uidentur esse intus et contra Chri-
9. 18 Cypr. ep. 11, 1 10 Tit. 1, 16 15 I Petr. 3, 21 26 of.
Cypr. ep. 73, 11
2 pertinent ad eam M 7 deprecando JLN Cypr. codd. precando
cet. v 11 nosse se deum v negat Vf 12 hoc N ecclesiae Nml
15 sic] quod v saluos facit baptiama v 17 in deum JK (a. I. m2), L,
om. cet. v 18 et om. M 22 sij se ppr. 23 uere Af[is 25 con-
uersionem Nml conueraatio $pr. 26 qnia) qua J qu.a (i eros.) K
27 deuote Nml
lib. nil 2, 2-3, 4
225
stum uiuunt, id est contia mandata Christi faciunt, nec omnino
ad illam ecclesiam pertinere iudicandi sunt, quam sic ipse
mundat lauacro aquae in uerbo, ut exhibeat sibi gloriosam
ecclesiam non habentem maculam aut rugam aut aliquid huius-
s modi. quodsi in ista ecclesia non sunt, ad cuius membra
non pertinent, non sunt in ecclesia de qua dicitur: una est
columba mea, una est matri suae; ipsa est enim sine
macula et ruga. aut asserat, qui potest, huius columbae membra
esse qui saeculo uerbis, non factis renuntiant. interim, ad
10 quod uidemus. unde dictum arbitror: qui sapit diem, do-
mino sapit; deus enim iudicat omnem diem. secundum eius
autem praescientiam, qui nouit quos praedestinauerit ante
mundi constitutionem conformes imaginis filii sui, multi etiam,
qui aperte foris sunt et haeretici appellantur, multis et bonis
15 catholicis meliores sunt; quid enim sint hodie uidemus, quid
cras futuri sint ignoramus. et deo quidem, aput quem sunt
praesentia quae uentura sunt, etiam quod futuri sunt iam
sunt, nos autem secundum id quod in praesenti est quisque
hominum quaerimus, utrum in illius ecclesiae membris, quae
20 unica columba dicta est et sponsa Christi sine macula et
ruga, hodie deputandi sint de quibus dicit Cyprianus in epi-
stula quam commemoraui, quod uiam domini non tenerent nec
data sibi ad salutem caelestia mandata seruarent, quod non
facerent domini uoluntatem patrimonio et lucro studentes,
• i5 superbiam sectantes, aemulationi et dissensioni uacantes, sim-
plicitatis et fidei neglegentes, saeculo uerbis solis et non factis
3 cf. Eph. 5, 26-27 6 Cant. 6, 8 10 Rom. 14, 6 11 cf.
Rom. 14, 5 12 cf. Rom. 8, 29. Eph. 1, 4 22 cf. Cypr. ep. 11, 1
1 Christi mandata v nec— sunt mg. L 3 ut om. L exbibeat
Lml 4 huius modo Nml 7 matris MNmlVmlp. 9 ad quod]
aliquod V aliquid v 11 indicat Nml eiua om. Kml$ autem eius v
12 praesentiam B dei qui Mm2 praedistinauerat Lml praedisti-
tiauerit LmSMNml 13 imagini Kml i.maginis N 19 illius scripsi
illis codd. v 20 unica JLN una cet. v, cf. p. 214, 18. 226, 25. 240. 21
21 sunt J 23 resernarent 8 24 fecerent Nml etom.Qpr. 25 aemu-
lationi (ae in ras., n ex i) K dissensio Jml
Ll. August. o Don. I. 15
226
III. De baptismo
renuntiantes, unusquisque sibi placentes et omnibus displicentes.
quodsi eos in suis membris nec illa columba cognoscit et
talibus, si in eadem peruersitate permanserint, dicturus est
dominus: non noui uos; recedite a me qui operamini
iniquitatem, uidentur in ecclesia esse, sed non sunt, immo
et contra ecclesiam faciunt. quomodo ergo baptizare baptismo
ecclesiae possunt, quod nec ipsis prodest nec accipientibus,
nisi intrinsecus uera conuersione mutentur, ut ipsum sacra-
mentum, quod eis accipientibus non proderat, quando saeculo
uerbis, non factis renuntiabant, prodesse incipiat, cum et factis 10
coeperint renuntiare. ita et illi quorum est aperta separatio,
quia in membris illius columbae nec hi nec illi sunt hodie,
sed aliqui eorum fortasse futuri sunt.
IIII. 5. Non itaque baptisma haereticorum acceptamus, quando
post eos non baptizamus, sed quod Christi esse cognoscimns i&
etiam in malis hominibus siue aperte foris siue intus occulte
separatis, illis in ea re in qua deuiabant correctis debita uene-
ratione suscipimus. sicut autem urgeri uideor cum mihi dicitur:
'ergo haereticus dimittit peccata?', sic et ego urgeo cum dico:
'ergo qui caelestia mandata non sernat, auarus raptor faene- 20
rator inuidus, uerbis saeculo, non factis renuntians dimittit
peccata?' si per uim sacramenti dei, sicut ille, ita et ille; si
per meritum suura, nec ille nec ille. illud enim sacramentum
et in malis hominibus Christi esse cognoscitur, in corpore
autem unicae columbae, incorruptae sanctae pudicae, non haben- 2&
tis maculam et rugam, nec ille nec ille inuenitur. et quomodo
accipienti non prodest baptismus ei qui saeculo uerbis, non
factis renuntiat, sic non prodest ei qui in liaeresi uel in schis-
4 Matth. 7, 23 5 cf. Cypr. ep. 73, 11 25 cf. Eph. 5, 27
4 discedite ? 5 esse in ecclesia v 6 baptismo ecclesiae baptizare v
7 prode est n? 8 uerba J conuersatione LNmtfpr. mutantur Nml
10 prode esse |i« 11 et] est Nml 14 haereticorum baptisma v
17 deuiebant Nml correptis Qpr. 18 suscepimus Nml 19 urgueo J
20 foenerator Nm2 fenerator gt> 21 non factis saeculo v 25 habentes
Nml 26 pr. et] aut Nm2Vv 28 renuntiant Lsml alt. in om. Nv
lib. mi 3, 4-4, 6
227
mate baptizatur, utrique autem correcto prodesse incipit quod
ante non proderat, sed tamen inerat.
6. Baptizatus ergo in haeresi non fit templum dei. numquid
tamen ideo pro non baptizato habendus est? nam nec intus
auarus baptizatus fit templum dei, si ab auaritia non recesserit.
qui enim fiunt templum dei. possident utique regnum dei. apo-
stolus autem dicit inter multa: neque auari neque rapaces
regnum dei possidebunt. auaritiam quippe idolorum
seruituti alio loco idem apostolus conparat: et auaritia,
inquit, quae est idolorum seruitus. quem sensum idem
Cyprianus sic exaggerauit in epistula ad Antonianum, ut eorum
peccato, qui tempore persecutionis per libellos se turificaturos
professi erant, auarit<iam> conparare non dubitaret. sic ergo
in haeresi baptizatus in nomine sanctae trinitatis uon fit tamen
templum dei, si ab haeresi non recesserit, quomodo neque in
auaritia in eodem nomine baptizatus fit templum dei, si ab
auaritia non recedat, quae est idolorum seruitus. nam et hoc
idem apostolus dicit: quae conpositio templo dei cum
idolis? non ergo de nobis quaeratur, cuius dei templum tiat
quem dicimus templum dei non fieri. nec tamen ideo non
baptizatur nec eius error inmundus efficit ut non sit sanctum
sacramentum, quod accepit uerbis euangelicis consecratum,
sicut nec illius auaritia quae est idolorum seruitus et magna
inmunditia potest efficere, ut non sit sanctum baptisma quod
accipit, etiam si ab alio similiter auaro per eadem uerba euan-
gelica baptizetur.
3 cf. Cypr. ep. 73, 12 7 I Cor. 6, 10 9 Col. 3, 5 11 cf. Cypr.
ep. 55, 27 18 II Cor. 6, 16
1 baptizatu8 L 4 pro s. I. K baptizato non N$o auarus intus o
5 ab om. p 9 auaritiam L 10 inquid F? 12 peccata Mm2
purificaturo8 Lm2% 13 auaritiam scripsi auaris codd. auaros t>, c/.
p. 58, 20. 110, 18. Cresc. IIII 26, 33 med. coraputare Ppr. dubi-
tarent Lml sic] si Jfpg 14 trinitates Nml tamen non fit v
18 templi J 20 alt. non del. M 21 infundus L 25 auaro simi-
liter v
15*
228
III. De baptismo
V. 7. Proinde, inquit, frustra quidam qui ratione
uincuntur consuetudinem nobis obiciunt, quasi
consuetudo maior sit ueritate aut non id s i t in
spiritalibus sequendum quod in melius fuerit a
sancto spiritu reuelatum. hoc plane uerum est, quia 5
ratio et ueritas consuetudini praeponenda est. sed cum con-
suetudini ueritas suffiagatur, nihil oportet firmius retineri.
deinde sequitur et dicit: ignosci enim potest, inquit,
simpliciter erranti, sicut de se ipso dicit apo-
stolus Paulus:'qui primo fui blasphemus et per-io
secutor et iniuriosus, sed misericordiam merui,
quiaignoransfeci'. postinspirationemueroetreue-
lationem factam, qui in eo quod errauerat perseue-
ratprudensetsciens, sineueniaignorantiaepeccat.
praesumptione enim adque obstinatione quadam 15
nititur, cum ratione superetur. hoc uerissimum est
longe grauius esse peccatum eius qui sciens quam eius qui
nesciens peccauerit. et ideo uir sanctus Cyprianus, non solum
doctus sed etiam docibilis, quod in laude episcopi quem designat
apostolus sic ipse intellexit, ut diceret etiam hoc in episcopo 20
esse diligendum, ut non solum scienter doceat, sed etiam
patienter discat, non dubito quod, si istam quaestionem in
ecclesia diu multumque uersatam cum uiris sanctissimis doc-
tissimisqtie tractaret, per quos postea factum est, ut antiqua
illa consuetudo etiam plenario concilio firmaretur, sine dubi- 2s
tatione demonstraret non solum quam doctus esset in his quae
1. 8 Cypr. ep. 73, 13 10 I Tim. 1, 13 19 cf. II Tim. 2, 24.
Cypr. ep. 74, 10
1 inquid Vt rationem $pr. 2 opponunt Cypr. 3 ueritati (alt.
i tn ras.) J 4 in del. N 5 spiritu sancto v 6 praeponenda — con-
euetudini om. J 7 retinere Nml 8 ignosce Fm/p.? inquit (inquid ?)
potest 8 inquit om. Kv 9 se om. L beatus apostolus Cypr. 10 pvimo]
prius v primo, inquit Cypr. blasfemua N 17 quam eiua qui nesciens
8. I. K 19 docilis 8 20 intelleiit ipse Fe 21 deligendum Km2
nt om. $pr. 23 uersantem Mpml uersatem Vp.m2f 24 qnas Nml
25 consilio Nml 26 demonstrarent X
lib. IIII 5, 7
229
firmissima ueritate perceperat, uerum etiam quam docibilis in his
quae minus aduerterat. ettamen, cum manifestissiraum sit multo
grauius peccare scientem quam nescientem, uellem mihi aliquis
diceret, si quis in haeresem incurratnesciens quantum malumsit,
5 et alius ab auaritia non recedat sciens quantum malum sit, quis
eorum sit peior. possum etiam ita proponere: si alius nesciens
in haeresem inruat et sciens alius ab idololatria non recedat —
quia et apostolus dicit: auaritia quae est idolorum ser-
uitus et ipse Cyprianus eandem sententiam non aliter intellexit,
10 sicut dixi, ad Antonianum scribens ubi ait: nec sibi in hoc
noui haeretici blandiantur quod se dicant idolo-
latris non communicare, quando sint aput illos et
adulteri et fraudatores qui teneantur id ololatriae
crimine.'hocenimscitoteintellegentes, quiaomnis
15 fornicator aut inmundus aut fraudator quod est
idololatra non habet hereditatem in regno Christi
etdei." etiterum:'moitificateitaquemembrauestra
quae super terram sunt, fornicationem, inmundi-
tiam et concupiscentiam malam et auaritiam quae
20 est idolorum seruitus' — , quaero ergo quis peccet grauius,
qui nesciens in haeresem incurrerit an qui sciens ab auaritia
id est ab idololatria non recesserit. secundum quidem illam
regulam, qua peccata scientium peccatis ignorantiae praepo-
nuntur, auarus cum scientia uincit in scelere. sed ne forte
8 CoL 3, 5 10 Cypr. ep. 55, 27 14 Eph. 5, 5 17 Col. 3. 5
1 docilis MVp 4 haeresim MNv 5 et alius— malnm sit om. s
7 haeresim MNv idolatria JLNm2p.<; 8 sernituus Nml 10 diii] dixit
Jfp-S antonium Lml ubi om. J noui in hoc v 11 haeretici
om. 8 idolatris Jm2LNm2 idolatriis ifcfp.? 12 et apud v 13 ido-
latriae L\i; 14 crimine] add. secundum apostolum dicentem Cypr.
16 idolatria (alt. i »'n ras. L) L$pr. idolatra Nm2Vm2 idololatria Cypr.
18 super terram] in terra Cypr. sunt super terram B« eiponentes
fornicationem Cypr. 19 auaritiam] cupiditatem Cypr. 20 est] sunt Cypr.
peccat N 21 haeresim MNm2o incurrit Lml 22 idolatria
Jm2LNm2\ui illam quidem Jm2 23 quae L ignorantium
MVv proponuntur $pr. 24 uincet Kml
230
III. De baptismo /
hoc faciat in haeresi sceleris ipsius magnitudo quod facit in
auaritia scientis admissio, haereticus nesciens auaro scienti
coaequetur, quamquam non hoc uideatur ostendere testimonium
quod ipse ex apostolo posuit. quid enim in haereticis nisi
blasphemias detestamur? uolens autem demonstrare ad facili- 5
tatem ueniae ignorantium pertinere peccata, posuit ex apostolo
ubi ait: qui prius fui blasphemus et persecutor et
iniuriosus, sed misericordiam consecutus sum,
quia ignorans feci. sed si possunt, ut dixi, ambo peccata
aequaliter appendantur, ignorantis blasphemia et scientis idolo- 10
latria, et eadem sententia iiidicentur ille qui Christum quae-
rendo in uerisimilem sermonem falsitatis incurrit et ille qui
sciens Christo resistit loquenti per apostolum: quoniam
omnis fornicator aut inmundus aut auarus, quod
est idoloriim seruitus, non habet hereditatem in 15
regno Cliristi et dei. cur in illo baptismus et euangelica
uerba inprobantur, in isto autem adprobantur, cum ab illius
coluinbae membris uterque inueniatur alienus? an quia ille
foris apertus litigator est ne intromittatur, iste uero intus
callidus adsentator ne foras proiciatur? 20
' VI. 8. Quod autem ait: nec quisquam dicat: 'quod
accepimus ab apostolis hoc sequimur', quando apo-
stoli non nisi unam ecclesiam tradiderunt et ba-
ptisma unum, quod non nisi in eadem ecclesia sit
constitutum, non me tantum mouet, ut baptismum Christi 25
etiam aput haereticos inuentum audeam reprobare — sicut
etiam ipsum euangelium cum aput eos inuenio necesse est ut
7 I Tim. I, 13 13 Eph. 5, 5 21 Cypr. ep. 73, 13
1 faciat— quod om. L 2 ammissio JKNvilfypr. amissio L 5 blasfe-
mias N 6 ignorantiam pertinere peccati Nm2v testimonium posuit
MNm2v 9 ut dixi s. I. K amborum NVv 10 blesphemia J
blasfemi.a N idolalatria J idolatria LNm2Vp.s 12 inueniri similem
ppr. sermonem om. L 17 illis JVv 19 ligator Lml 22 apo-
stolicis p 23 u.nam N tradiderint Cypr. 24 nbn om. Mpz
25 mouet] uocet L 27 etiam] enim J
lib. IIII 5, 7-6, 8 231
•
adprobem, quamuis eorum detester errorem — , quantum am-
monet fuisse quosdam etiam sancti Cypriani temporibus, qui
consuetudinem illam, contra quam fiebant Africana concilia, de
qua et ipse paulo ante dixit: frustra quidam qui ratione
s uincuntur consuetudinem nobis opponunt, dicerent
ab apostolis traditam. nec inuenio cur istam consuetudinem,
quae post Cyprianum etiam plenario totius orbis concilio con-
firmata est, tam robustam et antea idem Cyprianus inuenerit,
ut, cum eius mutandae auctoritatem quam sequeretur uir tanta
10 scientia praeditus quaereret, non nisi in sola Africa factum
paucis ante se annis Agrippini concilium repperiret. quod cum
sibi aduersus totius orbis morem non sufficere cerneret, has
rationes arripuit, quas modo nos antiquitate ipsius consue-
tudinis et plenarii postea concilii auctoritate firmati diligentius
15 considerantes uerisimiles potius quam ueras esse inuenimus,
quae illi uerae uisae sunt in obscurissima quaestione labo-
ranti et de peccatorum remissione fluctuanti, utrum possit in
baptismo Christi non fieri et utrum possit aput haereticos
fieri. ubi ei si minus aliquid reuelatum est, ut magnitudo
20 caritatis eius qua unitatem non deseruit probaretur, non ideo
quisquam tantis eius firmamentis meritisque uirtutum et tantae
copiae gratiarum debet se audere praeponere, quia uniuersalis
concilii ammonitus firmitate uidet aliquid quod ille non uidit,
quia plenarium de hac re concilium nondum habebat ecclesia;
» sicut nec Petri apostoli meritis se quisquam tam insanus est
ut praeponat, quia Pauli apostoli edoctus litteris et ipsius
4 Cypr. ep. 73, 13
1 admonet Nm2o 3 contra om. p pr. affricana- L 4 quideni
LVml 5 ut dicerent N 8 ante M^ 9 quam] quem L sequeren-
tur J 10 Africa sola v 11 an | se L agripini L reperiret LNm2o
13 quos L 17 remissione peccatorum v in baptismo Chrisli possit Vv
19 ei si] eis JK si minns ei v 20 quia Jmlf 22 audire $pr.
proponeie Nmli uniuersali N 23 admonitus MNm2Vm2u., om. Vml$
uidit] uidet p pr. 24 quia plenarium mg. L de] quia de L habeat L
25 nec om. Ppr. se om. ppr., post ut exhibet v 26 praeponit Nml
edoctis KmlNml
232
III. De baptismo
iam ecclesiae consuetudine roboratus non cogit gentes iudai-
zare, quod Petrus aliquando coegerat.
9. Non ergo inuenimus ab apostolis aliquem, cum aput
haereticos baptizatus esset, in eodem baptismo admissum esse
et communicasse. sed neque hoc inuenimus, ab haereticis ali- s
quem uenientem, qui aput illos fuerit baptizatus, ab apostolis
denuo baptizatum. sed illa consuetudo, quam etiam tunc ho-
mines sursum uersus respicientes non uidebant a posterioribus
institutam, recte ab apostolis tradita creditur, et talia multa
sunt, quae longum est repetere. quapropter si non nihil dice- 10
bant, quibus id quod ei uisum est uolens persuadere Cyprianus
ait: nec quisquam dicat: 'quod accepimus ab apo-
stolis hoc sequimur', quanto robustius nunc dicimus:
'quod ecclesiae consuetudo semper tenuit et quod haec dispu-
tatio dissuadere non potuit et quod plenarium concilium con- 15
firmauit, hoc sequimur'! huc accedit, quia bene perspectis ex
utroque latere disputationis rationibus et scripturarum testi-
moniis potest etiam dici: 'quod ueritas declarauit, hoc sequi-
mur'.
VII. 10. Nam reuera illud, quod quidam Cypriani dispu- 20
tationibus opponebant, quod ait apostolus: uerumtamen
omni modo siue per occasionem siue per uerita-
tem Christus adnuntietur, recte Cyprianus refellit osten-
dens ad causam haereticorum non pertinere, quoniam de his
dicebat apostolus, qui cum maliuola inuidia sua quaerentes 25
interius uersabantur. Christum quidem adnuntiabant, sicut se
habet ueritas qua Christo credimus, sed non eo animo quo a
bonis euangelistis illius columbae filiis adnuntiabatur. neque
enim de haereticis, inquit, aut de eorum baptismo
2 cf. Gal. 2, 14 12 Cypr. ep. 73, 13 21 Phil. 1, 18 28 Cypr.
ep. 73, 14
2 petnis apostolus L 4 esset et in Nml esse et] esset Kml
9 creditor Nml talia JKVm2v alia cet. 12nec]neXT» 13 sequiturZ,
14 et cm. flpr. t> 16 hucj hoc Nml quia] quod Vv 17 utraque Nml
et s. I. L testimoniis scripturarum L 18 potes 8pr. 20 quidem LV
21 apostolus ait v 22 occa.sionem N 25 maleuola Vv 29 inquid Nmlz
lib. IIII 6, 8-7, 10
233
loquebatur in epistula sua Paulus, ut aliquid quod
ad hanc rem pertineat posuisse ostendatur. loque-
batur de fratribus siue inordinate et contra eccle-
sia8ticam disciplinam ambulantibus siue euan-
5 gelicam ueritatem de dei timore seruantibus. et
quosdam ex eis posuit uerbum dei constanter
adque intrepide locutos, quosdam uero in inuidia
et dissensione uersatos, quosdam seruasse circa
se beniuolam caritatem, alios uero babuisse mali-
10 uolam dissensionem, se tamen patienter omnia
sustinere, dummodo siue in ueritate siue per occa-
sionem nomen Christi quod Paulus praedicabat
ad plurimorum notitiam perueniret etnouaadhuc
ac rudis sermonis seminatio loquentium praedi-
15 catione crebresceret. porro aliud est eos qui intus
in ecclesia sunt in nomine Christi loqui, aliud eos
qui foris sunt et contra ecclesiam faciunt in no-
mine Christi baptizare. haec uerba Cypriani ammonere
nos uidentur, ut distinguamus inter eos qui foris mali sunt
20 et eos qui intus mali sunt. et illos de quibus dicit apostolus,
quod euangelium non caste, sed per inuidiam adnuntiarent,
intus fuisse dicit et uerum dicit. hoc tamen puto me non
temere dicere: si foris nemo potest aliquid habere quod Christi
est, nec intus quisquam potest aliquid habere quod diaboli
25 est. si enim hortus ille clausus potuit habere spinas diaboli,
cur non et extra hortum potuit manare fons Christi? si autem
21 cf. Pbil. 1, 17. 15 25 cf. Cant. 4, 12
1 loquebantur L 2 potuiase ppr. uernm (s. I.) loquebantur
(n del.) N 3 ecclesiae M 6 domini Cypr. 7 in om. Kml 9 ali-
• quos Cypr. maleuolani Vv 10 se] sed JKm2LNVml sed tamen omnia
se patienter v 15 crebesceret LVml creberesceret Vm2<; 16 pr. in
om. Vml alt. in om. JLNmlfy de nomine Cypr. aliud est eos Cypr.
18 baptizare Mv Cypr. baptizari cet. et Cypr. codd. CLN admonere
LMNm2v 19 ut s. I. N qui-eos om. J mali foris v 20 sint V?
alt. et] ut p 21 set Jm2 et cet. v, cf. p. 25, 7 22 utrumque dicit] dicat
Mm2 23 habere aliquid 2tf(t? 26 et s. I. L manere LmlNmlV^
III. De baptismo
non potuit, unde in his qui intus erant etiam ipsius apostoli
Pauli teniporibus tantum malum inuidiae et maliuolae dissen-
sionis? haec enim uerba Cypriani sunt. an forte inuidia et
maliuola dissensio paruum malum est? quomodo ergo isti
erant in unitate qui non erant in pace? uox enim non mea. 5
riec ouiusquam hominis, sed ipsius domini, nec per homines,
sed per angelos sonuit Christo nato: gloria in excelsis
deo et in terra pax hominibus bonae uoluntatis.
quod utique nato in terris Christo non sonaret ore angelico,
nisi deus ' hoc uellet intellegi, eos esse in unitate corporis 10
Christi qui sunt in pace Christi, eos autem esse in pace Christi
qui sunt boriae uoluntatis. porro sicut in beniuolentia bona
uoluntas, sic in maliuolentia mala uoluntas est.
VIII. 11. Iam uero ipsa inuidia, quae non potest esse nisi
maliuola, quantum malum est! non- quaeramus alios testes. 15
sufficit nobis ipse Cyprianus, per quem tam multa de zelo et
liuore dominus ueracissima intonuit et salubria praecepit. lega-
mus ergo epistulam Cypriani de zelo et liuore et uideamus
quantum malum sit inuidere melioribus, cuius mali originem
ab ipso diabolo extitisse memoriter docet. zelare, inquit, 20
quod bonum uideas et inuidere melioribus leue
aput quosdam et modicum crimen uidetur, fratres
dilectissimi. deinde paulo post, cum eius mali caput adque
originem quaereret: hinc diabolus, inquit, inter initia
statim mundi et periit primus et perdidit. et paulo 2*
post: quale malum est, inquit, fratres dilectissimi,
<juo angelus cecidit, quo circumuenivi et subuerti
7 Luc. 2, 14 20 Cjpr. de zelo et liuore c. 1 24. 26 ibid, c. 4
' 1 in om. L ■ pauli apostoli L 2 discensionis Lml 3 inuidiae
M\ml(; inuida (om. et) Vml 4 discensio Lml 5 quia ppr. 6 nec
cuiusquam] aut alicuius 7 nato Christo v 9 sonarent L 10 nisio» ja
corpus L 12 beneuolentia gpr. v 15 alios om. L 16 quam Nml
17 libore V\i 18 libore 20 memorabiliter v iuquid Vml(
22 ff «d 23 delectissimi Nml post paulo J 24 inquid 5
25 perit Cypr. 26 post om. L inquid Vf ff M<i SS ilfp.? 27 in
quo Kml
lib. IIII 7, 10-8, 11
alta illa et praeclara sublimitas potuit, quo de-
oeptus est ipse qui decepit. exinde inuidia gras-
satur in terris, dum liuore periturus magistro
perditionis obsequitur, dum diabolum qui zelat
8 imitatur, sicutscriptumest:*inuidia autem diaboli
niors intrauit in orbem terrarum. imitantur ergo
illum qui sunt ex parte eius". haec uerba Cypriani in
epistula populis nota quam uera quam fortia recognoscimus.
uere decuit Cyprianum de zelo et Huore et arguere grauiter
10 et monere, a quo tam mortifero malo cor eius penitus alienum
tanta caritatis abundantia conprobauit. qua uigilantissime custo-
dita cum collegis suis non raaliuole de baptismo diuersa
sentientibus nec ipse maliuola contentione, sed humana tem-
ptatione aliter sapiens, quod illi deus in caritate perseueranti
15 cum uellet postea reuelaret, in communionis unitate permansit
aperte dicens: neminem iudicantes nec a iure communionis
aliqucm si diuersum senserit amouentes. neque enim quis-
qnam nostrum cpiscopum se episcoporum constituit aut tyran-
nico terrore ad obsequeudi necessitatem collcgas suos adigit. et
-20 in tine buius epistulae: haec tibi breuibus, inquit, pro
nostra mediocritate rescripsimus, frater caris-
sime, nemini praescribentes aut praeiudicantes
quominus unusquisque episcoporum quod putat
faciat, habens arbitrii sui liberam potestatem.
25 nos, quantum in nobis est, propter haereticos cum
collegis et coepiscopis nostris non contendimus,
5 Sap. 2, 24—25 14 cf. Phil. 3, 15 16 Cypr. senteut. episc.
praef. 20 Cypr. ep. 73, 26
1 quod Xt 3 magistruni Nm2 4 subsequitur N 5 autem
om. KVv 6 introiuit Cypr. 8 fortia sint v 9 docuit NmUmH
10 mouere J alienatuin MVp. 11 comprobauit A' conprobabit Nml
•quia 3/m7p. custodit N 13 maliuolea Nml 16 neque KVv
aut Cypr. 17 ammouentes L 19 ab Nml suas N 20 bre-
uiter Kv inquid Kml 22 nemine \tml praedicantes L 23 uuus-
cm. Nml 24 liberam] libertatein L
236
III. De baptismo
cum quibus diuinam concordiam et dominicam
pacem tenemus', maxime cum et apostolus dicat:
'si quis autem putauerit contentiosus esse, nos
talem consuetudinem non habemus neque eccle-
sia dei.' seruatur a nobis patienter et leniter &
caritas animi, collegii honor, uinculum fidei, con-
cordia sacerdotii. propter hoc etiam libellum nunc
de bono patientiae quantum ualuit nostra medio-
critas permittente domino et inspirante conscri-
psimus, quem ad te pro mutua dilectione transmi- 10
simus.
VIIII. 12. Hac ille caritatis patientia tolerauit non solum
in obscura quaestione bonos collegas non maliuole aliud sen-
tientes, sicut et ipse toleratus est, donec processu temporis
saluberrima consuetudo, quando deus uoluit, etiam declarata
ueritate plenario concilio firmaretur, sed etiam malos mani-
festos sibique notissimos, qui non obscuritate quaestionis
aliter sapiebant, sed perditae uitae moribus contra quam prae-
dicabant faciebant, sicut de illis apostolus dicit: qui prae-
dicas non furandum furaris. de talibus enim et iste sui 20
temporis episcopis collegis suis et secum in communione
manentibus in epistula sua dicit: esurientibus in ecclesia
fratribus habere argentum largiter uelle, fundos
insidiosis fraudibus rapere, usuris multiplicanti-
bus faenus augere. hic enim nulla est quaestionis obscu- »
ritas. aperte scriptura clamat: neque auari neque rapa-
ces regnum dei possidebunt et: qui pecuniam suam
non dedit in usuram et: omnis fornicator et inmun-
3 I Cor. 11, 16 19 Rom. 2, 21 22 Cypr. de lapeis c. 6 26 I
Cor. 6, 10 27 Ps. 14, 5 28 Eph. 5, 5
5 lentiter Mmlpmls 6 honor om J 7 nunc] hunc Mm2 8 bona,
Jml 9 et inspirante domino v 10 ad te] ante J promisimus Kml
13 in] non L aliut <; 14 praecessu F|i 15 quando (n s. I.) K
17 obsecuritate Mml^ 19 faciebant om. $pr. dicit de illis aposto-
lns t> 21 Buis collegis v 25 foenus Nm2 fenus Mv 28 non om. KL,
dil. Nm2 in] ad p aut immundus aut ?
lib. IIII 8, 11-9, 13
237
dus et auarns, quod est idolornm seruitus, non
habet hereditatem in regno Christi et dei. tales ergo
auaros ille, ut non solum sua cupide thensaurizarent, sed et
aliena fraudulenter eriperent, tales idololatras, sicut et ipse
5 intellegit adque conuincit, non utique argueret, nisi nosset;
neque enim aduersus coepiscopos suos falsum testimonium
diceret. et tamen eos propter Christum, qui pro infirmis mor-
tuus est, ne ante tempus eradicatis zizaniis simul eradicaretur
et triticum, paternae et maternae caritatis uisceribus tolerauit,
10 imitatus utique apostolum Paulum, qui maliuolos et inuidos
sibi eadem circa ecclesiam caritate sustinuit.
13. Sed taraen quia inuidia diaboli mors intrauit in orbem
terrarum et imitantur illum qui sunt ex parte ipsius, non per
illud quod a deo creati sunt, sed per illud quod a se ipsis
15 peruersi sunt, sicut commemorat ipse Cyprianus, quia et dia-
bolus antequam esset diabolus angelus fuit et bonus fuit,
unde- sunt in unitate Christi qui sunt ex parte diaboli?
procul dubio, sicut ipse dominus ait, inimicus homo
hoc fecit, qui superseminauit zizania. sicut erge
20 et intus quod diaboli est arguendum est, sic et foris quod
Christi est agnoscendum est. an extra unitatem ecclesiae non
habet sua Christus et in unitate ecclesiae habet sua dia-
bolus? hoc fortasse de hominibus dici potest, ut sic extra
ecclesiae communionem non habeat deus aliquem suorum,
25 sicut inter angelos sanctos non habet diabolus aliquem
snorum, ecclesiae uero huic quae adhuc carnis mortalitatem
portat, qnamdiu peregrinatur a domino, licuerit diabolo miscere
7 cf. I Cor. 9, 22 8 cf. Mattb. 13, 29 10 cf. Phil. 1, 15-18
12 cf. Sap. 2, 24—25 18 Matth. 13, 28. 25 19 uerba sicut ergo—
p. 238, 20 inprobandum = Eug. cap. 210 27 cf. II Cor. 5, 6
3 non ut g cupiditate Mml theaaurizarent LMNV 4 ido-
latras 8 eradicetur JLMmlNml^i 9 tritticum JK 10 Paulum
apostolum Kv malenolos Kv 12 inuidia] inmundi L 13 ipsius]
illius p 16 antequam esset diabolus om. J 22 in om. Nml
24 coramunionem ecclesiae v non habeat — sanctos om. Lml 25 ha-
buit Lml
238
III. De baptismo
zizania, hoc est malos homines, et permissus sit propter ipsius
ecclesiae peregrinationem, ut requies illius patriae qua sancti
angeli perfruuntur desideraretur ardentius; de sacramentis autem
hoc dici non potest. sicut enim ea possunt habere adque tractare
non ad salutem. sod ad perniciem suam in qua igni destinata 5
sunt interiora zizania, sic et exteriora zizania, quae ab interi-
oribus recedentibus acceperunt, quia recedentia non amiserunt.
quod sine dubio manifestatur cum redeuntibus non restituitur,
quando forte aliqui ex eis ipsis qui recesserant reuertuntur.
nec quisquam dixerit: quid enim frumenti liabent zizania? si 10
enim hoc ita est, et intus et foris ad hoc dumtaxat par con-
dicio est. neque enim in zizaniis exterioribus non inueniuntur
grana frumenti et in interioribus inueniuntur. de sacramento
autem cum quaeritur, non utrum habeant aliquid frumenti
zizania quaeritur, sed utrura habeant aliquid caeli. et exteri- 15
oribus enim et interioribus zizaniis cum ipso tritico est pluuia
communis, quae caelestis et dulcis est ipsa, etiamsi ex ea
zizania steriliter crescunt. sic et euangelicum Christi sacra-
mentum diuinum et suaue est neque propter eorurn sterili-
tatem quos etiam foris conpluit inprobandum. 20
X. 14. Dixerit aliquis interiora zizania facilius in frumentum
conuerti. concedo ita esse, sed quid hoc pertinet ad baptismum
iterandum? numquid, si forte aliquis ab haereticis conuersus
conuersionis suae tempore ac facilitate praeuenerit eum, qui
tardius intus a malitia corrigitur et mutatur, ei non est ite- 25
randum baptisma, et illi qui praeuentus est ab eo qui ex
baereticis uenit, quia tardius correctus est, iterandum est?
nihil ergo ad rem pertinet de qua nunc quaestio est, quis
serius se tardiusue couuertat a propria peruersitate ad recti-
3 desideretar Mm2 6 interiore Mmlff; 7 airimiserant Lml 8 rece-
dentibas J 9 aliquis KLMmlN^ Eug. qui om. Lml reuertentur
Jml reuertitur \im2 10 ne Jfji? habet JLMmlNVm2y.<; Eug., om.
Vml 11 conditio N$v 13 grana] gratia L 14 cum] non Lml
16 trittico JK 17 etiam sicut J 19 sterelitatem V^ 20 com-
pluit KLN 25 a om. Nml 28 de qua in ras. L quis] qui
JLMm2N; quae MmlVp 29 se om. L dardiusue J
lib. IIII 9, 13-10, 16
239
tudinem fidei uel spei uel caritatis. etsi enim interiores mali
facilius possunt boni fieri, aliquando tamen et de numero
exteriorum quidam quosdam interiores conuersione praeueniunt
et illis in sterilitate manentibus unitati reconciliati fructum
6 adferunt cum tolerantia siue tricenum siue sexagenum siue
centenum. aut si zizania ea sola dicenda sunt quae usque in
finem in maligno errore perdurant, et foris multa frumenta
sunt et intus multa zizania.
15. At enim peiores sunt exteriores quam interiores mali.
10 magna quidem quaestio est, utrum peior fuerit Nicolaus iam
exterior quam Simon adhuc interior, quia ille haereticus, iste
magus. quodsi ipsa diuisio, quia uiolatae caritatis certissimum
indicium est, grauius habetur malum, concedo ita esse. sed
multi amissa caritate propterea non exeunt foras, quia saecu-
15 laribus emolumentis tenentur et sua quaerentes, non quae Iesu
Christi, non a Christi unitate, sed a suis commodis nolunt
recedere. unde dictum est in laude caritatis: non quaerit
quae sua sunt.
16. Nunc ergo quaeritur quomodo poterunt homines ex
20 parte diaboli pertinere ad ecclesiam non habentem maculam
aut rugam aut aliquid eiusmodi, de qua etiam dictum est:
una est columba mea. quodsi non possunt, manifestum
est eam inter alienos gemere et intrinsecus insidiantes et
extrinsecus oblatrantes. tales tamen etiam intus et accipiunt
25 baptismum et habent et tradunt sanctum per se ipsum nec
ulla ex parte illorum malignitate uiolatur, in qua in finem
5 cf. Matth. 13, 23. Luc. 8, 15 10 cf. Apoc. 2, 6 11 cf. Act.
8, 9-24 15 cf. Phil. 2. 21 17 I Cor. 13, 5 20 cf. Eph. 5, 27
22 Cant. 6, 8
2 ficilius Jml 3 quidem L conuersatione LVml 4 sterelitate
•Vp.? unitate Nml 5 trigenum Nm2 6 si om. B zizaniae
(zizania M) sola B 7 in] im Nml 10 iam] aut J eiterior iam v
' 11 Simon] bi non L 12 certissimum s. I. K 13 iudicium p.?
15 emulumentis L 16 uolunt L 19 poterunt Kml poterant cet. v
23 insidiantes et extrinsecus «. I. K 26 alt. in s. I. K fine Vmiji?
III. De baptismo
usque perdurant. quocirca idem nos beatus Cyprianus docet
per se ipaura esse considerandum baptismum uerbis euangelicis,
sicut accepit ecclesia, consecratum, non adiuncta neque per-
mixta ulla peruersitate adque malitia siue accipientium siue
tradentium, quandoquidem ipse utrumque nos aramonet, et 6
intus fuisse quosdam non seruantes beniuolam caritatem, sed
in inuidia et maliuola dissensione uersatos, de quibus Paulus
apostolus locutus est, et ex parte diaboli esse inuidos, sicut
in epistula quam de zelo et liuore scripsit apertissima uoce
testatur. quamobrem cum manifestum sit fieri posse, ut in eis io
qui sunt ex parte diaboli sanctum tamen sit sacramentum
Christi non ad salutem, sed ad iudicium eorum, non solum
si post acceptum baptismum peruertantur, sed etiam si tales
accipiant, sicut idem Cyprianus ostendit, saeculo uerbis
solis et non factis renuntiantes, nec ideo, si correcti 15
postea fuerint, illud quod peruersi acceperant iterandum est,
quantum arbitror, iam claret et liquet in ista quaestione de
baptismo non esse cogitandum quis det sed quid det, aut quis
accipiat sed quid accipiat, aut quis habeat sed quid habeat.
si enim homines ex parte diaboli et ideo nequaquam ad colum- 20
bam unicam pertinentes possunt tamen et accipere et habere
et dare baptismi sanctitatem nullo modo sua peruersitate
uiolatam, sicut ex ipsius Cypriani litteris ammonemur, ut quid
tribuimus haereticis aliena? ut quid dicimus eorum esse quod
Christi est, ac non potius in eis et imperatoris nostri signa 25
cognoscimus et desertorum facta emendamus? quapropter
aliud est quidem, sicut dicit sanctus Cyprianus, eos qui
intus in ecclesia sunt in nomine Christi loqui,
14 Cypr. ep. 11, 1 27 Cypr. ep. 73, 14
1 nos idem v 2 eonsiderandum esse v 5 ntrumque noe ipse v
admonet MNm2 6 beneuolam Kmlv 7 in om. ppr. inuidiara L
8 sicut] et add. Kml 9 libore F|« 14 accipiunt v 16 fierint Nml
persi Jml acciperant Nml 19 pr. quid] qui Kml 21 pr. et
om. pt> 23 admonemur KMNm2 admouemur L 25 signato Kml
28 alt. in] de Cypr.
lib. IIII 10, 16—11, 17
241
aliudeosquiforissuntetcontraecclesiamfaciunt
in nomine Christi baptizare. sed et multi qui intus sunt
contra ecclesiam faciunt male uiuendo et in suam uitam infirmas
animas traducendo, et nonnulli qui foris sunt in Christi nomine
s loquuntur nec operari quae Christi sunt sed foris esse prohibentur,
quando eos ttt sanentur uel corripimus uel arguimus uel hor-
tamur. nam et Ule foris erat qui cum discipulis non sequebatur
et in nomine Christi expellebat daemonia, quod dominus ne
prohiberetur ammonuit, quamuis utique in quo saucius erat
10 curandus esset illis nerbis domini ubi ait:quinonestmecum
aduersus me est, etqui mecum non colligitspargit.
et foris ergo fiunt aliqua in nomine Christi non contra eccle-
siam et intus ex parte diaboli contra ecclesiam.
XI. 17. Quid quod etiam mirum est, quod accidere posse
15 inueoit qui diligenter aduertit, quosdam salua caritate docere
aliquid inutile, sicut Petrus geutes iudaizare cogebat, sicut
ipse Cyprianus haereticos denuo baptizari — unde talibus
bonis membris in caritate radicatis et in aliquo non recte
ingredientibus dicit apostolus: si quid aliter sapitis, id
20 quoque deus uobis reuelabit — , et quosdam rursus
sine caritate docere aliquid salubre, de qualibus dominus ait:
cathedram Moysi sedent. quae dicunt facite, quae
autem faciunt facere nolite. dicunt enim et non
faciunt. unde et apostolus de illis inuidis et maliuolis, chri-
25 stianam tamen salutem adnuntiantibus: siue occasione,
inquit, siue ueritate Christus adnuntietur. quapropter
et intus et foris peruersitas hominum corrigenda est, diuina
8 cf. Luc. 9, 49-50 10 Matth. 12, 30 16 cf. Gal. 2, 14
19 Phil. 3, 15 22 Matth. 23, 2-3 25 Phil. 1, 18
2 baptizare Mv Cypr. baptizari cet., cf. p. 233, 18 molti Jml 4 in
om. JLNmlfy 5 locuntur' V 6 corripiamus Ppr. 7 sequebatur
Christum NVv 9 ammonunt Nml admonuit MNm2 10 illiua L
11 aduersum Bu 14 etiam om. L 16 cogebat iudaizare Kmlv 20 uobi g
deus ti reuelauit B 21 qualibua] libus Jml ait] dicit v 22 ca-
thedra 3 23 nolite facere v 24 maleuolis Kv 25 occassione Nml
26 inquid s
LI. Auguet. c. Don. I 16
242
III. De baptiamo
uero sacramenta et eloquia non hominibus tribuenda. non
itaque patrocihatur haereticis, qui non eis tribuit quod etsi
aput eos, non tamen ipsorum esse cognoscit. non nos conce-
dimus haeretico baptismum, sed illius baptismum, de quo
dictum est: hic est qui baptizat, ubicumqne inuenerimus 5
agnoscimus. perfidus autem et blasphemus si in perfidia et
blasphemia peimanserit, nec extra ecclesiam nec intra eccle-
siam remissionem accipit peccatorum, aut si propter uim
sacramenti ad punctum temporis accipit, et foris et intus
eadem uis uperatur, sicut uis nominis Christi expulsionem m
daemoniorum etiam foris operabatur.
XII. 18. At enim inuenimus apostolos in omnibus epistulis
suis execrari et detestari haereticorum sacrilegam prauitatem,
ita ut dicant sermonem eorum sicut cancer serpere. quid enim?
et illos, qui dicebant: manducemus et bibamus, cras i&
enim morimur, nonne corruptores morum bonoruin per mala
conloquia Paulus esse manifestat, continuo subiungens: cor-
rumpunt mores bonos conloquia mala? et tamen eos
intus fuisse significauit cum ait: quomodo dicunt quidam
in uobis quia resurrectio mortuorum non est? aua- 20
ros autem ubi non detestatur? aut uero potuit quicquam dici
uehementius, quam ut idolorum seruitus auaritia diceretur, sicut
idem apostolus posuit nec Cyprianus aliter intellexit et litteris
suis ubi opus erat inseruit? qui tamen confitetur temporibus
suis in ecclesia fuisse non qualescumque auaros, sed raptores 25
et faeneratores, nec quoslibet homines, sed episcopos. quamquam
et istos, de quibus ait apostolus: sermo eorum sicut
cancer serpit, uellem intellegere foris fuisse; sed me Cypri-
5 Ioh. 1. 33 12 cf. Cjpr. ep. 73, 15 15 I Cor. 15, 32 17 I
Cor. 15, 33 19 I Cor. 15, 12 22 cf. Epb, 5, 5 27 II Tira. 2, 17
2 haercticus Jml etsi] si et Nv 4 haereticis L 8 accepit L,
om. s 11 foris etiam v 13 exsccrari Vv 16 moriemur Nm2$v
moreB Nml 19 quidam in uobis s. I. K 21 quidquam dici potuit v
24 suis temporibus v 26 feneratores pu 28 sed] se V me ipse
(del.) cyprianus ipse V Cyprianus ipse me v
lib. IIII 11, 17-12, 18
243
anus ipse non sinit. cum enira ad Antonianum scribens osten-
deret ante tempus ultimae separationis iustorum et iniquorum
nullo modo esse propter commixtionem malorum ab unitate
ecclesiae recedendum, ubi declarat quam sit sanctus et illa
5 quam meruit martyrii claritate dignissimus, ait: quantus
arrogantiae tumor est, quanta humilitatis et leni-
tatis obliuio et arrogantiae suae quanta iactatio,
ut quis audeat aut facere posse se credat, quod
nec apostolis concessit dominus, ut zizania a fru-
lomento putet se posse discernere aut, quasi ipsi
palamferreetaream purgare concessum sit, paleas
conetura tritico separare, cumqueapostolus dicat:
'in domo autem magna non solum uasa aurea sunt
et argentea, sed et lignea et fictilia', (aurea et
15 argentea uasa uideatur eligere, lignea uero et fic-
tilia) contemnere et abicere et damnare, quando
non nisi in die domini uasa lignea diuini ardoris
incendio concrementur et fictilia ab eo cui data
est ferrea uirga frangantur. sic igitur arguens Cypri-
20 anus eos, qui tamquam malorum conuortium deuitantea se ab
unitate dirruperant, ostendit magnam domum quam dixit apo-
stolus, ubi essent non solum aurea uasa et argentea, sed et
lignea et fictilia, non se intellexisse nisi ecclesiam, ubi essent
boni et mali, donec in fine sicut area uentilata purgetur.
25 quod si ita est, in ipsa ecclesia, id est in ipsa domo magna
erant uasa in contumeliam, quorum sermo ut cancer serpebat.
nam cum de illis apostolus loqueretur, hoc docuit: et sermo,
5 Cypr. ep. 55, 25 13 II Tim. 2, 20 19 cf. Ps. 2, 9 27 II
Tira. 2, 17—20
1 scribens om. J, cf.p. 252, 25 3 ecclesiae unitate v 6 arrogantia et umor
(humor p.) Ppr. lenitas Vml^ 7 et om. Cypr. 8 quisl add. aut Cypr.
8e po8ge v 9 a I, l. K 11 ferre) facere g 12 trittico J 13 sunt
uasa aurea ft> 14 aurea— fictilia om. codd. 16 utrumque et om.
Cypr. 17 in om. Cypr. 19 frangatur Nml 20 diuitantes MmlNml
21 disruperant LN$v diruperant Mm2 22 uasa aurea v
16*
244
III De baptismo
inquit, eorum sicut cancer serpit. ex quibus est
Hymenaeus et Filetus, qui circa ueritatem aber-
rauerunt, dicentesresurrectionemiamfactamesse,
et fidem quorundam subuertunt. firmum autem
fundamentam dei stat, habens signaculum hoc: 5
nouit dominus qui sunt eius, et recedat ab iniqui-
tate omnis qui nominat nomen domini. in magna
autem domonon solum uasa aurea sunt et argentea,
sed et lignea et fictilia. si ergo et isti, quorum sermo
ut cancer serpebat, tamquam uasa in contumeliam in domo 10
magna erant, quam domum magnam ecclesiae ipsius unitatem
Cyprianus intellegit, numquid istorum cancer baptismum Christi
uiolabat? ita ergo nec foris sicut nec intus quisquam, qui ex
parte diaboli est, potest uel in se uel in quoquam maculare
sacramentum quod Christi est. non itaque dat remissam pecca- is
torum sermo qui ut cancer serpit ad aures audientium, sed
cum baptisma nerbis euangelicis datur, qualibet ea peruersi-
tate intellegat ille per quem datur uel ille cui datur, ipsum
per se sanctum est propter illum cuius est. et si quisque
per hominem peruersum id accipiens non accipiat tamen ministri 20
peruersitatem, sed solam mysterii sanctitatem, in bona fide
et spe et caritate unitati conpaginatus ecclesiae remissionem
accipit peccatorum non per uerba sicut cancer serpentia, sed
per euangelica sacramenta de caelesti fonte manantia. si autem
ipse qui accipit peruersus est, nec peruerso ad salutem prodest 25
quod datur, et sanctum taraen in eo permanet quod accipitur
nec ei si correctus fuerit iteratur.
XIII. 19.Nullaitaque participatio est iustitiae et iniqui-
tati, non solum quae foris, sed etiam quae intus est. nouit
15 cf. Cypr. ep. 73, 15 28 II Cor. 6, 14 29 II Tim. 2, 19
1 inquid ? 2 hymeneus JKLN himeneus p 4 autem om. p 7 in-
uocat Mml 10 contumelia p 12 intellexit J 15 remis6am Mm2Nv
remissa eet. 19 quisque] quis ftnlv 21 ministerii JLMmHN
ministri ppr. 22 unitate V( 23 accipiat Nml sicut om. Vml(
24 per om. N 25 accepit L 28 iustitia ftpr. iniquitatc Nml
f
lib. IIII 12, 18-13, 20 245
enim dominus qui sunt eius, et vecedat ab iniqui-
tate omnis qui nominat nomen domini. nulla etiam
communio est luci et tenebris, non solum quae foris,
sed etiam quae intus sunt. qui enim odit fratrem suum,
b ait Iohannes, in tenebris est usque adhuc. et utique illi
oderant Paulum, qui in inuidia et maliuolentia et dissensione
Christum adnunti.antes arbitrabantur se tribulationem excitare
uinculis eius, quos tamen intus fuisse idem Cyprianus intel-
legit. cum ergo non possint tenebrae inluminare aut iniquitas
10 iustificare, sicut idem dicit, quaero quemadmodum poterunt isti
in ipsa intus ecclesia baptizare, quaero quemadmodum uasa
illa, quae non in honore sed in contumelia domus magna con-
tinet, intra ipsam domum magnam possint sanctificandis homi-
nibus ministrare quod sanctum est, nisi quia illa sanctitas sacra-
15 menti nec ab inmundis pollui potest, siue cum per eos datur
siue cum ab eis qui*corde et uita in melius non commutantur
accipitur. de quibus intus positis ipse dicit: saeculo uerbis
solis et non factis renuntiantes.
20. Sunt ergo et intus hostes dei et quorum pectora obse-
20 derit spiritus antichristi, et tamen gerunt spiritalia et diuina,
quae nec ipsis possunt quamdiu tales sunt ad salutem prodesse
nec ipsi ea possunt sua inmunditia maculare. quod itaque
dicit: nihil eis ad gratiam ecclesiasticam et ad
salutaremlicerequispargentesadqueinpugnantes
25 ecclesiam Christi a Christo ipso aduersarii, ab
apostolis eius antichristi nominentur, sic accipien-
3 H Cor. 6, 14 4 1 Ioh. 2, 9 6 cf. Phil. 1, 15. 17 8 cf.
Cypr. ep. 73. 15 17 Cypr. ep. 11, 1 23 Cypr. ep. 73, 15
2 nominat] nomenat Jml inuocat pt» 6 in JKpi, om. cet. v in-
uidia et] inuidiae p maliuolentia et] maleuola v 8 eidem Nml
10 poterunt Lml poterant cet. v, cf. p. 239, 19 11 quemammodum
MNml 12 honorem et contumeliam v 14 qui gpr. 15 inmundus
Nml per eos] eis Vml per eis (sic) Vm2\i$ 17 accipitur post
ab eis tin. 16 exhibet M 18 solis s. I. K 19 sunt] sicut N pectora]
peccata J 23 ad alt. om. MVv Cypr. 24 licerem Nml 25 ab om.
Ppr. 26 nominetur Nml nominantur Vml
246
III. De bapti8mo
dum est, quia et foris et intus inueniuntur tales, separationem
tamen eorum qui intus sunt ab illius columbae perfectione
adque unitate non solum deus nouit in quibusdam, sed etiam
homines in quibusdam. quorum in manifesto pessimam uitam
confirmatamque nequitiam intuentes et eam praeceptorum diui- 6
norum regulis conparantes intellegunt, quam multis zizaniis
et paleis siue foris siue intus positis, sed tamen in fine aper-
tissime separandis dicturus est dominus: recedite a me
qui operamini iniquitatem et: ite in ignem aeter-
num, qui praeparatus est diabolo et angelis eius. >o
XIIII. 21. De conuersione autem nullius desperandum est
siue foris siue intus constituti, quamdiu patientia dei ad pae-
nitentiam eum adducit et uisitat in uirga facinora eorum et
in flagellis peccata eorum. hoc modo enim misericordiam suam
non dispergit ab eis, si et ipsi aliquando misereantur animae 15
suae placentes deo. sicut enim bonus qui perseuerauerit usque
in finem, hic saluus erit, sic et malus siue foris siue intns
qui perseuerauerit usque in finem saluus non erit. neque nos
dicimus: 'ubicumque et quomodocumque baptizati gratiam
baptismi consequuntur,' si gratia baptismi in ipsa salute intel- *>
legitur quae per sacramenti celebratu>nem confertur, sed hanc
8alutem multi nec intus consequuntur, quamuis sacramentum
quod per se sanctum est eos habere manifestum sit. recte
itaque nos dominus ammonet in euangelio, ne consentiamus
male suadentibus et sub Christi nomine ambulantibus, sed hi 2 *
et intus et foris inueniuntur, quia nec foras exeunt nisi prius
8 Matth. 7, 23 9 Matth. 25, 41 12 cf. Rom. 2, 4 13 cf. Ps.
88, 33-34 15 cf. Eccli. 30, 24 16 cf. Matth. 24, 13 19 cf. Gypr.
ep. 73, 16 24 cf. Marc. 13, 21
2 perfectionem atque unitatem L 10 paratus v 11 disperandum Mp.<;
12 con8titutis Ntnlfypr. 13 eura om. Vjis 14 enim modo t> 15 di-
spargit Mmlpi 17 hic s. I. K 18 non om. Jml 19 dicimus] add.
quod KVv 20 consecuntur NV gratiam LNmhml 21 celebra-
tionem sacramenti v 22 consecuntur V 24 dominus nos v admonet
MNm2 nec L 25 et] sed v liii KmlNmlVml^ 26 foras]
foris Mps
lib. IUI 13, 20-15, 22
247
intus mali fuerint, et utique de uasis in domo magna positis
dicebat apostolus: si quis autem emundauerit semet
ipsum ab istiusmodi, erit uas in honore sanctifi-
catum, utile domino, ad omne opus bonum semper
s paratum. quomodo autem se ab eiusmodi quisque mundare
debeat, paulo superius ostendit dicens: recedat ab iniqui-
tate omnis qui nominat nomen domini, ne audiat in
fine cum palea, siue quae ante de area uolauit siue quae in
ultimo separanda est: recedite a me qui operamini ini-
loquitatem. unde apparet quidem, sicut dicit Cyprianus,
non ea statim suscipienda et adsumenda quae iac-
tantur in Christi nomine, sed quae geruntur in
Christi ueritate. sed non utique in Christi ueritate geritur
fundos insidiosis fraudibus rapere, usuris multiplicantibus
15 faenus augere, saeculo uerbis solis renuntiare. quae omnia
etiam intus geri satis idoneus testis ipse declarat.
XV. 22. [am uero quod multis uerbis prosequitur non posse
in Christo baptizari eos qui patrem Christi blasphemant, cum
eos errore blasphemare manifestum sit — non enim qui accedit
20 ad baptismum Chrieti aperte blasphemat patrem Christi. sed
aliud quara ueritas docet de patre Christi sentiendo blasphe-
mare conuincitur — , iam satis ostendimus ad baptismum
qui uerbis euangelicis consecratur non pertinere cuiusquam
uel dantis uel accipientis errorem, siue de patre siue de filio
25 siue de spiritu sancto aliter sentiat quam doctrina caelestis
insinuat. mtflti enim carnales et animales etiam intus bapti-
zantur, cum aperte dicat apostolus: animalis autem homo
non percipit quae sunt spiritus dei, et percepto iam
2 II Tim. 2, 21 6 II Titn. 2, 19 9 Matth. 7, 23 10 Cypr.
ep. 73, 16 14 cf. Cypr. de lapsis c. 6 15 cf. Cypr. ep. 11, 1 17 cf.
Cypr. ep. 73, 17 sqq. 22 uerba iam satis ostendimus — p. 250, 11
ammonere = Eug. c. 211 27 I Cor. 2, 14
2 mundauerit $v semed Kml 5 quisque ab eiusmodi v 8 finem N
9 qui] omnes qui NVv 14 repere Nml 15 foenus Nm2 fenus gt>
solia uerbis Lv 25 coelestis doctrina v 26 et animales s. I. Nm2
28 ea quae Eug.
248
III. De baptismo
baptismo dicit eos adhuc animales esse. secundum sensum
autem carnalem non potest nisi carnaliter de deo sapere anima
corporeis sensibus dedita. unde multi post baptismum profici-
entes et maxime qui infantes uel pueri baptizati sunt, quanto
magis eorum intellectus serenatur et inluminatur, dum interior &
homo renouatur de die in diem, priores suas opiniones, quas
de deo habebant cum suis phantasmatis ludificarentur, inri-
dentes et detestantes adque confitentes abiciunt, nec tamen
ideo non accepisse baptismum existimantur aut tale baptismum
accepisse dicuntur qualis fuit error ipsorum. sed in eis et 10-
sacramenti integritas honoratur et mentis uanitas emendatur,
etiamsi confirmata et fortasse multis contentionibus defensa
calluerat. quapropter etiam haereticus qui perspicue foris est
baptismum illic euangelicum accepit, non talem utique baptis-
mum accepit quali errore caecatur. et propterea si resipiscens i&
uiderit relinquendum esse quod male tenuerat, non simul ei
relinquendum est bonum quod acceperat, nec quia error illius
inprobandus est, propterea in illo Christi baptismus exsufflandus
est. iam enim ex his, quos intus contingit de deo falsa opi-
nantes baptizari, satis elucet discernendam esse sacramenti 2»
ueritatem a male credentis errore, quamuis utrumque in ho-
mine uno ualeat inueniri, et ideo cum etiam foris in errore
aliquo constitutus uero tamen sacramento fuerit baptizatus,
cum ecclesiae redditur unitati, sicut falsae fidei uera succedit,
non sic potest etiam uero baptismo uerus baptismus succedere, 25
quia idem ipse sibi succedere non potest, quia riec decedere
1 cf. I Cor. 3, 2 5 cf. II Cor. 4, 16
1 adhuc s. I. K adhoc Jml autem sensum Kml Eug. cod. V 2 de
deo carnaliter v 5 intellectus eorum v 6 nouatur Nml oppinio-
nes L 7 cum] in Nml fantasmatis JKLmlMmlNml^ fantasmatibus
Lm2Mm2Nm2 phantasmatibus Vv inrident {S Eug. 8 coDfidentes Lml
confutantes Lm2 9 talem KMVmZv 13 caluerat Lfiml estj
add. si Vm2v 15 respiciens p Eug. 16 non simul— acceperat om. L
18 baptismus Christi in illo v exsuflandus JKNml exufflandus NmH
19 iis v contigit %Eug. 21 malis Mml 23 fuerit] foris VmJ^z
24 uera] ueritas N
lib. IIII 15, 22-16, 23
249
potest. ad hoc ergo haeretici ad catholicam ueniunt, ut quod
eorum malum est corrigatur, non quod dei bonum est repe-
tatur.
XVI. 23. Dicit aliquis: 'nihilne ergo interest, si duo in errore
pari adque malitia constituti sint nec uita et corde mutato
alius eorum foris alius intus baptizetur?' fateor interesse. ille
enim peior est qui etiam foris baptizatur, non eo quod bapti-
zatur sed eo quod foris est — est enim etiam ipsius diuisionis
nec nullum nec paruum malum — , si tamen ille qui intus
baptizatur non propter aliquod terrenum aut temporale com-
modum intus esse uoluit, sed quod unitatem ecclesiae toto
orbe diffusae schismatum concisionibus praetulit; alioquin etiam
ipse inter illos qui foris sunt deputandus est. constituamus
ergo duos aliquos isto modo: unum eorum uerbi gratia id
sentire de Christo quod Fotinus opinatus est et in eius hae-
resi baptizari extra ecclesiae catholicao communionem, alium
uero hoc idem sentire sed in catholica baptizari, existimantem
ipsam esse catholicam fidem. istum nondum haereticum dico,
nisi manifestata sibi doctrina catholicae fidei resistere maluerit
et illud quod tenebat elegerit. quod antequam fiat, manifestum
est illum qui foris est esse peiorem. itaque in hoc sola falsa
opinio, in illo autem etiam ipsa diuisio corrigenda est, sed in
neutro ipsorum sacramenti ueritas repetenda. quodsi quisquam
idem sentiat quod illi et esse haeresem nouerit ab unitate
catholica separatam ubi hoc docetur et discitur, sed alicuius
saecularis emolumenti causa in catholica unitate baptizari
uoluerit uel in ea baptizatu.s propter hoc inde exire noluerit,
non solum separatus habendus est, uerum etiam tanto scele-
ratius, quanto magis errori haeresis et diuisioni unitatis falla-
1 adhuc Kml 2 dei om. L bonum dei Kv 5 sunt J et}
nec NVv 7 non eo quod baptizatur om. L 8 enim om. Eug. codd. VA
etiam om. L 9 nullam Nml 10 temporalem Mmlpz 12 concisioni
ex concisionis J 16 communionem] unitatem Eug. cod. V 19 mani-
festa JL$ catholicae om. M 21 foris baptizatus est v est om. M\Lml<;
22 ne in utro \>ml 24 haeresim JmZMSmZ nouerit haeresim v
27 exire inde v 28 separandus $pr.
250
III. De baptismo
ciam simulationis adiungit. quamobrem cuiusque hominis pra-
uitas quanto periculosior est et tortuosior, tanto instantius et
operosius corrigenda est. nec ideo tamen si quid habet integrum
praesertim non suum sed dei, propter eius prauitatem uel
nullum putandum est uel eodem modo uituperandum uel eius 5
prauitati tribuendum ac non illius largitati, qui etiam forni-
canti a se animae et eunti post amatores suos dedit panem
suum et uinum suura et oleum suum et alia uel alimenta
uel ornamenta, quae nec a se ipsa nec ab eius amatoribus ei
sunt, sed ab illo qui eam miserans ubique uoluit ad quem 10
redeat ammonere.
XVII. 24. Numquid potest, inquit, uis baptismi esse
maior aut potior quam confessio, quam passio, ut
quis coram hominibus Christum confiteatur et
sanguine suo baptizetur? et tamen, inquit, neque 15
hoc baptisma haeretico prodest, si quamuis Chri-
atum confessus extra ecclesiam fuerit occisus. hoc
uerissimum est. extra ecclesiam quippe occisus caritatem non
habuisse conuincitur, de qua apostolus dicit: et si tradidero
corpus meum ut ardeam, caritatem autem non 20
habeam, nihil mihi prodest. quodsi propter hoc quia
caritas deest passio nihil prodest, nec illis prodest, quos intus
in inuidia et maliuolentia sine caritate uiuere Paulus dicit,
Cyprianus exponit, et tamen uerum baptisma possunt et accr
pere et tradere. salus extra ecclesiam non est. quis 25
negat? et ideo quaecumque ipsius ecclesiae habentur, extra
ecclesiam non ualent ad salutem. sed aliud est non habere,
aliud non utiliter habere. qui non habet, ut habeat baptizandus
6 cf. Os. 2, 5—7 12 Cypr. ep. 73, 21 19 I Cor. 13, 3 25 Cypr.
ep. 73, 21
2 et tortuosior est v 4 prauitatem eins v 11 admonere MNmZ
12 maior esse v 14 fateatur N et| ut Cypr. 15 inquid Vf neque]
nec Cypr. 16 si] sic KmlN, om. Vv Cypr. 17 hoc— occisus om. ftpr.
22 nihil) add. luihi L illius L in inuidia intus v 23 in om. p
24 uerbuin Vmlpmls baptismum L 25 Saulus Lml salus, inquit v
28 est baptizandus ut habtat v
lib. IIII 16, 23-18, 25
251
est, qui autem non utiliter habet, ut utiliter habeat corrigendus.
nec adultera est aqua in baptismo haereticorum, quia nec ipsa
creatura quam deus condidit mala est nec uerba euangelica
in quibuslibet errantibus reprehendenda sunt, sed error illorum
5 in quo adultera est anima, etsi a legitimo uiro sacramenti
habeat ornamentum. potest igitur nobis et haereticis baptisma
esse commune, cum quibus potest et euangelium esse commune,
quamuis a fide nostra error distet illorum, siue aliud de patre
uel de filio uel de spiritu sancto sentiant quam ueritas habet
io siue ab unitate praecisi non colligant cum Christo sed spar-
gant, quia potest nobis, si frumenta dominica suraus, etiam
intus cum auaris, cum raptoribus, cum ebriosis et ceteris eius-
modi pestibus, de quibus dicitur: regnum dei non possi-
debunt, et baptismatis sacramentura esse commune et tamen
15 uitia quibus a regno dei separantur non esse communia.
XVIII. 25. Neque enim de solis haeresibus dicit apostolus:
quoniam qui talia agunt regnum dei non posside-
bunt. sed non pigeat paululum aduertere quae simul enumeret.
manifesta, inquit, sunt opera carnis, quae sunt forni-
20 cationes, inmunditiae, luxuriae, idolorumseruitus.
ueneficia, inimicitiae. contentiones, aemulationes,
animositates, dissensiones. haereses, inuidiae,
ebrietates, comisationes et his similia. quaeprae-
dicouobis, sicutpraedixi, quoniam qui taliaagunt
25 regnum dei non possidebunt. constituamus ergo aliquem
castum, continentem, non auarum, non idolis seruientem, hospi-
• talem, indigentibus ministrantem, non cuiusquam inimicum,
10 cf. Matth. 12, 80 13 I Cor. 6, 10 17 Gal. 5. 21 19 Ga).
5, 19—21 25 uerba constiluamus ergo—j>. 253, 14 Sodomis quam
uobis in die iudicii - Eug. c. 212
2 adulteria L 7 potest] puto N communera Lml 8 de] in ji
10 proecisi Jml 11 sij qui L 18 panlolum L paulum 8pr.
19 inquid ? 20 immunditiae KVmS luxoriae Ms 23 comesa-
tiones JNm2p. commessationes LM comissatione* Nml commesationes j
comeB8ationes Vv 26 hospitalitatem p
252
III. De baptismo
non contentiosum, patientem, quietum, nullum aemulantem,
nulli inuidentem, sobrium, frugalem haereticum: nulli utique
dubium est propter hoc solum quod haereticus est regnum
dei non possessurum. constituamus alium fornicatorem, inmun-
dum, luxuriosum, auarum uel etiam apertius idolis deditum, 5
ueneficum, discordiosum, contentiosum, aemulum, animosum,
seditiosum, inuidum, ebriosum, comisatorem catholicum: num-
quid propter hoc solum quod catholicus est regnum dei possi-
debit, agens talia de quibus sic concludit apostolus: quae
praedico uobis, sicut praedixi, quoniam qui taliaio
agunt regnum dei non possidebunt? si hoc dicimus,
nos ipsos seducimus; nam sermo dei non nos seducit, qui nec
tacet nec parcit nec ulla adulatione nos decipit. ideo quippe
et alibi dicit: hoc enim scitote cognoscentes, quo-
niam omnis fornicator aut inmundus aut auarus, 15
quodestidolorum seruitus, non habethereditatem
in regno Christietdei. nemouosseducatinanibus
uerbis. non est ergo quod de sermone dei conqueramur. dicit
omnino et aperte ac libere dicit eos qui male uiuunt ad regnum
dei non pertinere. 20
XVIIII. 26. His igitur omnibus uitiis circumsaeptum catho-
licum non adulemus nec ei, quia christianus catholicus est,
inpunitatem quam scriptura diuina non promittit promittere
audeamus. nec si aliquid unum habeat ex his quae dicta sunt,
debemus ei societatem supernae illius patriae polliceri. ad 25
Corinthios enim singula enumerat, in quibus singulis sub-
auditur quod regnum dei non possidebunt. nolite, inquit, •
errare. neque fornicatores neque idolis seruientes
9 Gal. 5, 21 12 cf. I Ioh. 1, 8 14 Eph. 5, 5-6 27 I Cor. 6, 9-10
2 sed haereticum v 5 luioriosum Mmli 7 commessatorem L
commisatorem M comesatorem Nm2 comissatorem s comessatorem Vv
sed catholicum v 9 conclusit ? 11 possedebunt Nml (saepius)
14 et om. M enim] autem fto Eug. quoniam] quod (d s. I.) N
18 de om. L 21 circumseptum codd. praeter NVm2 circumsepto catho-
lico v 22 adulemur Jm2Vv 23 impunitatem KNm2? 24 iis v
26 corinteos Nml 27 inquid s
lib. IIII 18, 25-20, 27
253
neque adulteri neque molles neque masculorum
concubitores neque fures neque auari neque ebri-
osi neque maledici neque rapaces regnum dei pos-
sidebunt. non ait: 'qui haec omnia uitia simul habnerint
s regnum dei non possidebunt', sed: 'neque illi neque illi*, ut
in singulis hoc subaudias quod nulli eorum regnum dei possi-
debunt. sicut ergo haeretici regnum dei non possidebunt, sic
auari regnum dei non possidebunt. nec dubitaodum est quidem
poenas ipsas, quibus cruciabuntur qui regnum dei non possi-
10 debunt, pro diuersitate criminum esse diuersas et alias aliis
acriores, ut in ipso igne aeterno pro disparibus ponderibus
peccatorum sint disparia tormenta poenarum. neque enim frustra
ipse dominus ait: tolerabilius erit Sodomis quam
uobisindieiudicii. sed tamen ad uon possidendum regnum
15 dei tantundem ualet ex uitiis illis quod elegeris mitius, quan-
tutn uel plura uel unum quod perspexeris grauius. et quia illi
possessuri sunt regnura dei quos ad dextram constituet ille
iudex, nec eis qui ad dextram constitui non merebuntur aliquid
aliud quam ad sinistram esse remanebit. nulla uox reliqua est
20 quam sicut haedi audiant ex ore pastoris nisi: ite in ignem
aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius,
licet ex illo igne, sicut dixi, diuersa possint distribui pro
criminum diuersitate supplicia.
XX. 27. Utrum autem catholicum pessimis moribus alicui
25 haeretico, in cuius uita praeter id quod haereticus est non
inueniunt homines quod reprehendant, praeponere debeamus,
non audeo praecipitare sententiam. si autem quis dicat: 'quia
haereticus est, non potest hoc solum esse, quin et alia conse-
13 Matth. 11, 24 20 Matth. 25, 41
6 in s. I. L, om. 0 Eug. subaudiatis N 9 ipsas poenas v cru-
ciabantur Jml qui] quibus L 11 disparilibus N 12 peccatorim Jml
frustra enim Lml 13 ait] dicit Mv 17 sint p.mi dexteram N$v, item
Un. 18 19 sinistra L reliqua uox v 20 hedi KLMNp-s 21 dia-
bulo J 22 dixit jipr. possunt N 26 proponere VmlfLml 27 quis
autem L 28 qui ne talia $pr.
254
III. De baptismo
quantur; carnalis est enim et aniraalis ac per hoc et aemulus
sit necesse est et animosus et inuidus et inimicus ipsi ueri-
tati ab eaque dissentiens', intellegat et de illis malis quod
unum mitius elegerit solum in quoquam esse non posse, ea
scilicet causa, quoniam carnalis et animalis est. uelut ebriositas, &
quam non solum sine horrore nominare sed etiam cum hilari-
tate praedicare iam populi consuerunt, numquid in quo fuerit
sola esse poterit? quis enim ebriosus non et contentiosus et
animosus et inuidus et a praeceptorum sanitate dissentiens et
arguentibus se grauiter inimicus? iam uero ut et fornicator 10
et adulter non sit, difficile est. potest tamen non esse haere-
ticus, sicut haereticu8 potest non esse ebriosus nec adulter
aut fornicator nec luxuriosus aut amator pecuniae aut uene-
ficus et simul haec omnia potest non esse. neque enim unum
aliquod uitium omnia cetera consequuntur. propositis itaque 15
duobus, uno catholico cum his omnibus uitiis, alio haeretico
sine his quae possunt non esse in haeretico, quamuis contra
fidem non uterque disputet et tamen contra fidem uterque
uiuat et ape uana uterque fallatur et a caritate spiritali uter-
que dissentiat et ob hoc uterque ab illius unicae columbae '•»
corpore alienus sit, cur in uno eorum sacramentum Christi
cognoscimus, in alio nolumus, quasi aut huius aut huius sit,
cum in utroque idem sit et non nisi dei sit et quamuis in
pessimis bonum sit? et si hominum qui hoc habent alius est
alio deterior, non ideo illud quod habent deterius est in illo 25
quam in isto, quia nec in duobus catholicis malis, si unus sit
alio deterior, deteriorem baptismum gerit, nec si unus eorum
sit bonus alius malus, in malo malus est baptismus et in bono
20 cf. Cant. 6, 8
2 ueritate Nml 3 habeaque \iml 4 eligeret L 5 est et ani-
mali8 L 7 populi praedicare iam conBueuerunt v 8 potuerit L
11 post (tn mg. potest) Lml pot.est ji 13 luxoriosus ? pecunia Vmlpf
15 consecuntur Vf 17 iis Vv 18 pr. utraque Jml 19 a om. L$pr.
20 ob] ab Nml illis L 22 agnoscimus v 23 cum *. I. K 26 alt.
in om. N 28 malo] malum |i?
lib. IIII 20, 27-21, 28
255
bonu8, sed in utroque bonus, sicut lumen solis uel etiam
lucemae non utique deterius est in oculis deterioribus quam
in melioribus, sed idem in utrisque, quamuis eos diuerse pro
illorum diuersitate uel laetificet uel excruciet.
5 XXI. 28. Illud sane quod de catecbnmenis obiciebatur Cypri-
ano, quod in martyrio deprehensi et pro Christi nomine occisi
etiam sine baptismo coronarentur, quid ad rem pertineat non
satis intellego, nisi forte quia dicebant multo magis haereticos
cum baptismo Christi posse ad regnum eius admitti quo cate-
10 chumeni admitterentur, cum ipse dixerit: nisi quis renatus
fuerit ex aqua et spiritu, non intrabit in regnum
caelorum. qua in re nec ego dubito catechumenum catho-
licum diuina caritate flagrantem haeretico baptizato anteponere.
sed etiam in ipsa intus catholica bonum catechumenum malo
15 baptizato anteponimus, nec ideo tamen sacramento baptismatis,
quo iste nondum, ille iam inbutus est, facimus iniuriam
aut catechumeni sacramentum sacramento baptismi praeferen-
dum putamus, cum aliquem catechumenum aliquo baptizato
fideliorem melioremque cognoscimus. melior enim centurio
•ai Cornelius nondum baptizatus Simone baptizato. iste enim et
ante baptismum sancto spiritu impletus est, ille et post ba-
ptismum inmundo spiritu inflatus est. uerumtamen Cornelius
si etiam spiritu sancto iam accepto baptizari noluisset, con-
tempti tanti sacramenti reus fieret. cum autem baptizatus est,
26 non utique melius sacramentum quam Simon accepit, sed
diuersa hominum merita sub eiusdem sacramenti pari sanctitate
5 cf. Cypr. ep. 73, 22 10 Ioh. 3, 5 21 cf. Act. cap. 10 cf. Act.
8, 13. 18. 19
3 alt. in] non Nml 5 de om. L cathecumenus JmlK constanter,
catWcuminns M, cet. uariant 7 conarentur L pertineant L 9 quo
(o in ras.) L q.. J 11 intrauit Nml 16 imbutus KMVp. 17 sacra-
mento oro. Ppr. baptismo Mm2 19 enim] add. erat Mm2
20 simomone Lml 21 sancto — baptismum om. L sanctum spiri-
tum Nml 22 immundo KNm2\>.zv 23 uolnisset L contemtu J
contenti Vml contemti pmls 24 baptixatus (om. est) p. baptizatur M
25 sinon {
III. De baptismo
distincta sunt ita non auget aut minuit baptismatis sancti-
tatem uel bonum uel malum hominis meritum. sicut autem
bono catechumeno baptismus deest ad capessendum regnum
caelorum, sic malo baptizato uera conuersio. qui enim dixit:
nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu, non 5
intrabit in regnum caelorum, ipse etiam dixit: nisi
abundauerit iustitia uestra plus quam scribarum
et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum caelo-
rum. namque ne secura esset iustitia catechumeni, dictum est:
nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu, non 10
intrabit in regnum caelorum. rursus ne percepto ba-
ptismo secura esset iniquitas, dictum est: nisi abundauerit
iustitia uestra plus quam scribarum et Pharisae-
orum, non intrabitis in regnum caelorum. alterum
sine altero parum est; utrumque perficit illius possessionis 15
heredem. sicut ergo non debemus inprobare iustitiam hominis
quae prius esse coepit quani coniungeretur ecclesiae, sicut esse
coeperat Cornelii iustitia prius quam esset ipse in plebe chri-
stiana — quae neque si inprobaretur dixisset ei angelus: accep-
tatae sunt elemosynae tuae et exauditae sunt ora- 20
tiones tuae, neque si sufficeret ad capessendum regnum
caelorum ut ad Petrum mitteret moneretur — , sic non est inpro-
bandum euangelicum baptismi sacramentum, etiamsi extra
ecclesiam fuerit acceptum. quod tamen quia non proficit ad
salutem, nisi ille qui habet integritatem baptismi sua quoque 25
prauitate correcta incorporetur ecclesiae, sic haereticorum erro-
rem corrigamus, ut quod in eis non eorum sed Christi est
agnoscamus.
5. 10 Ioh. 3, 5 6. 12 Matth. 5, 20 19 Act. 10, 31
1 ita] add. ut L 3 capescendum Nml 4 conuersio (uer in ras.) Nm2
6 intrauit Nml 8 farisseorum N, item lin. 13 9 cathecumeni JKNml
cathecumini cet. 11 introibit Mp. 12 iniquitas] inquit N iniquitas
baptizatorum v 18 corneli Jfji? iustitia Comelii v ipse esset v
christiani Nml 19 acceptae c,m2v 21 si om. L 26 non corporetur L
errore Kml corrigamus errorem v 28 agnoscimus L
lib. IIII 21, 28-22, 29
257
XXII. 29. Baptismi sane uicem aliquando implere passionem
de latrone illo, cui non baptizato dictum est: hodie mecum
eris in paradiso, non leue documentum idem beatus Cypri-
anus adsumit. quod etiam adque etiam considerans inuenio
5 non tantum passionem pro nomine Christi id quod ex baptismo
deerat posse supplere, sed etiam fidem conuersionemque cordis,
si forte ad celebrandum mjsterium baptismi in angustiis
temporum succurri non potest. neque enim latro ille pro nomine
Christi crucifixus est, sed pro meritis facinorum suorum, nec
10 quia credidit passus est, sed dum patitur credidit. quantum
itaque ualeat etiam sine uisibili baptismi sacramento quod ait
apostohi8: corde creditur ad iustitiam, ore confessio
fit ad salutem, in illo latrone declaratum est. sed tunc
impletur inuisibiliter, cum ministerium baptismi non contem-
15 ptus religionis, sed articulus necessitatis excludit. nam multo
magis in Cornelio et in amicis eius quam in illo latrone posset
uideri superfluum ut aqua etiam tinguerentnr, in quibus iam
donum spiritus sancti, quod non nisi baptizatos alios accepisse
sancta scriptura testatur, certo quoque indicio, quod illis tem-
20 poribus congruebat, cum linguis loquerentur, eminuerat. bapti-
zati 3unt tamen et in hoc facto apostolica extat auctoritas.
usque adeo nemo debet in quolibet prouectu interioris hominis,
si forte ante baptismum usque ad spiritalem intellectum pio
corde profecerit, contemnere sacramentum, quod ministrorum
25 opere corporaliter adhibetur, sed per hoc deus hominis conse-
crationcm spiritaliter operatur. nec ob aliud existimo bapti-
zandi munus Iohanni fuisse adtributum, ita ut Iohannis baptis-
2 Luc. 23, 43 12 Eom. 10, 10
3 beatus s. I. L 4 ad quae L 5 ei] et Nml 6 suplere JmlL
conuersationenique L 7 ad s. t. K cebrandum Nml 8 chvisti
nomine M 9 facinerum V 10 passus — credidit mg. KmZ alt. credit
Lml 11 sacramento baptismi v 12 corde| add. enim L ore] add.
autem Lv 14 inpletur V 16 possit Nml 18 non Mm2v, om. cet.
19 sanctae Vpmls indictio Jml iudicio L 22 profectu Vtnl 24 p'o-
ficerit Mml 25 athibetur K dei nominis N 26 munus baptizandi v
LI. Angust. c. Don. I. 17
258
III. De baptismo
mus diceretur, nisi ut dominus ipse qui dederat, cum serui
baptismum non spreuisset accipere, dedicaret humilitatis uiam
et quanti pendendum esset suum baptisma, quo ipse baptiza-
turus erat, tali 1'acto apertissime declararet. uidebat enim tam-
quam potentissimus medicus salutis aeternae quorundam non 5
defuturum tumorem, qui, cum intellectu ueritatis et probabili-
bus moribus ita profecissent, ut multis baptizatis uita adque
doctrina se praeponere minime dubitarent, superuacaneum sibi
esse crederent baptizari, quando ad illum mentis habitum se
peruenisse sentirent, ad quem multi baptizati adhuc ascendere 10
conarentur.
XXIII. 30. Quid autem ualeat et quid agat in homine cor-
poraliter adhibita sanctificatio saciamenti — sine qua tamen
latro ille non fuit, quia non eius accipiendae uoluntas defuit,
sed non accipiendae necessitas adfuit — , difficile est dicere. 15
nisi tamen plurimum uaieret, non serui baptismum dominns
accepisset. uerum quia per se ipsa consideranda est excepta
salute hominis cui perficiendae adhibetur, satis indicat quod
et in malis et in eis, qui saeculo uerbis, non factis renuntiant,
ipsa integra est, cum illi nisi corrigantur salutem habere non 20
possint. sicut autem in latrone, quia per necessitatem corpo-
raliter defuit, perfecta salus est, quia per pietatem spiritaliter
adfuit, sic et cum ipsa praesto est, si per necessitatem desit
quod latroni adfuit, perficitur salus. quod traditum tenet uni-
uersitas ecclesiae, cum paruuli infantes baptizantur, qui certe 25
nondum possunt corde credere ad iustitiam et ore confiteri ad
salutem quod latro potuit, quin etiam flendo et uagiendo, cum
in eis mysteriura celebratur, ipsis mysticis uocibus obstrepunt;
et tamen nullus christianorum dixerit eos inaniter baptizari.
1 cf. Matth. 3, 6. 13. Phil. 2, 7 26 cf. Rom. 10, 10
1 cum serui] conserui V 2 sperneret (tn mg. ml spreuisset) L
3 quanti] quinta Nml 5 peritissimus v quorumdam N 6 defu-
turo Mml probabilius L 7 proficissent Ms adque om. L 9 illam J
se peruenisse] superuenisse L 13 athibita K 14 ille latro c 15 affuit
Jm2N 17 ipsam Mm2 18 athibetur K 24 de adfuit L affuit Jm2N
28 obstrepuit L
lib. IIII 22, 29-24, 31
259
XXIIII. 31. Et si quisquara quaerat in hac re auctoritatem
<iiuinam, quamquam, quod uniuersa tenet ecclesia nec conciliis
institutum, sed semper retentum est, non nisi auctoritate apo-
stolica traditum rectissime creditur, tamen ueraciter conicere
5 possumus, quid ualeat in paruulis baptismi sacramentum, ex
circumcisione carnis quam prlor populus accepit, quam prius-
quam acciperet iustificatus est Abraham, sicut Cornelius etiam
dono spiritus sancti priusquam baptizaretur ditatus est. dicit
tamen apostolus de ipso Abraham: signum accepit cir-
10 cumcisionis, signaculum iustitiae fidei, qui iam
corde crediderat, et deputatum i 111 erat ad iustitiam. cur
ergo ei praeceptum est, ut omnem deinceps iufantem mascu-
lum octauo die circumcideret, qui nondum poterat corde cre-
dere, ut ei deputaretur ad iustitiam, nisi quia et ipsum per
15 se ipsum sacramentum multum ualebat? quod in filio Moysi
per angelum manifestatum est, qui cum adhuc incircumcisus
a matre ferretur, praesenti et euidenti periculo ut circum-
cideretur exactum est et, cum factum esset, depulsa pernicies.
sicut ergo in Abraham praecessit iustitia fidei et accessit circum-
20 cisio signaculum iustitiae fidei, ita in Cornelio praecessit sancti-
ficatio spiritalis in dono spiritus sancti et accessit sacramentum
regenerationis in lauacro baptismi. et sicut in Isaac, qui octauo
suae natiuitatis die circumcisus est, praecessit signaculum iusti-
tiae fidei et, quoniam patris fidem imitatus est, secuta est in
25 crescente ipsa iustitia cuius signaculum in infante praecesserat,
ita in baptizatis infantibus praecedit regenerationis sacramentum
et, si christianam tenuerint pietatera, sequetur etiam in corde
conuersio cuius mysterium praecessit in corpore. et sicut in
7 cf. Iac. 2, 21 9 Rom. 4, 11 11 cf. Rom. 4, 3 13 cf. Gen.
17, 9. 14 15 cf. Bz. 4, 24—26
1 quaerat post diuinam exhibet v 8 spiritu Nml 9 habraham J
10 qui] quam Nml 13 poteiant Nml 15 se om. M ipaum delen-
dum uidetur 16 per angelum om. ? 17 feretur Mml 18 depulsa]
add. est v 19 sicur Nml habraham L processit N fidei
iustitia v et accessit— fidei mg. K 21 spiritu sancto Nml 22 isaach
ji? 24 sequuta L increscente L 25 cuius] cum L 27 sequitur p
17«
260
III. De baptismo
illo latrone quod ex baptismi sacramento defuerat conpleuit
omnipotentis benignitas, quia non superbia uel contemptu, sed
necessitate defuerat, sic in infantibus qui baptizati moriuntur
eadem gratia omnipotentis implere credenda est, quod non ex
impia uoluntate, sed ex aetatis indigentia nec corde credere 5
ad iustitiam possunt ncc ore confiteri ad salutem. ideo cum
pro eis alii respondent, ut impleatur erga eos celebratio sacra-
menti, ualet utique ad eorum consecrationem, quia ipsi respon-
dere non possunt. at si pro eo qui respondere potest alius
respondeat, non itidem ualet. ex qua regula illud in euangelio 10
dictum est, quod omnes cum legitur naturaliter mouet: ae-
tatem habet, ipse pro se loquatur.
XXV. 32. Quibus omnibus rebus ostenditur aliud esse sacra-
mentum baptismi, aliud conuersionem cordis, sed salutem
hominis ex utroque conpleri. nec, si unura horum defuerit, ideo 15
putare debemus consequens esse ut et alterum desit, quia et
illud sine isto potest esse in infante et hoc sine illo potuit
esse in latrone, conplente deo siue in illo siue in isto quod
non ex uoluntate defuisset, cum uero ex uoluntate alterum
horum defuerit, reatu hominem inuolui. et baptismus quidem 20
potest inesse ubi conuersio cordis defuerit, conuersio autem
cordis potest quidem inesse non percepto baptismo, sed con-
tempto baptismo non potest. neque enim ullo modo dicenda
est conuersio cordis ad deum, cum dei sacramentum con-
temnitur. iuste igitur reprehendimus anathemamus detestamur 25
abominamur peruersitatem cordis haereticorum, sacramentum
tamen euangelicum non ideo non habent, quia per quod utile
est non habent. quapropter, cum ad fidem et ueritatem ueniunt
et agentes paenitentiam remitti sibi peccata deposcunt, non
5 cf. Rom. 10, 10 11 Ioh. 9, 21 28 cf. Cypr. ep. 73, 22
2 contemtu Jml contemptus Mmlpml contentus Vml contemtus ?
4 impleri Nm2 5 indientia L 7 eis] eisi Jml alii pro eis v
13 rebus omnibus v 17 illo] ullo NmlVml 22 contemto JmlK^
23 baptismo om. Nv nullo L dicendum N 24 cum] con Mml
28 et ueritatem om. M 29 nonn Nml
lib. IUI 24, 31-V, 1, 1
261
eos decipimus neque fallimus, cum correctos a nobis ac refor-
mato8 in eo quo deprauati adque peruersi sunt ad regnum
caelorum sic disciplinis caelestibus erudimus, ut, quod in eis
integrum est, nullo modo uiolemus nec propter hominis uitium,
s si quid in homine dei est, uel nnllum uel uitioeum esse
dicamus.
XXVI. 33. Iam pauca restant ex epistula ad Iubaianum. sed
quia in eis et de praeterita ecclesiae consuetudine dicitur et
de baptismo Iohannis, quod solet non paruam mouere quaesti-
10 onem hominibus rem manifestam pavum adtendentibus, quia
iussi sunt ab apostolo in Christo baptizari qui baptismum
Iohannis acceperant, non neglegenter tractanda sunt et in uolu-
men aliud differenda, ne huius modus inmoderatus sit.
' LIBER QUINTUS.
16 I. l.Ecclesiae catholicae consuetudinem pristinam nunc teneri,
cura ab haereticis uel schismaticis uenientes, si euangelicis
uerbis consecratum baptismum perceperunt, denuo non bapti-
zantur, beato Cypriano teste utimur. ipse quippe sibi quaesti-
onem proposuit ei ore utique fratrum siue quaerentium ueri-
20 tatem siue pro ueritate certantium. inter disputationes enim
suas, quibus uolebat ostendere denuo baptizandos haereticos,
de quibus satis pro tempore libris superioribus disseruimus,
ait: sed dicit aliquis: quid ergo fiet de his qui in
praeteritum de haeresi ad ecclesiam uenientes
25 sine baptismo adraissi sunt? hic tota causa Donatista-
11 cf. Act. 19, 3-5 23 Cypr. ep. 73, 23
2 quo scripsi quod codd. v deprauitati Nml 5 quod L 6 discamus
|im7 9 solet] add. et Nml 13 sufferendaJ raodos L sit] add. amen
JKVpt contuli deo gratias K EXPLICIT (EXPL J) LIBER QUARTUS
<IIII M) INCIPIT LIBER QUINTUSJQVNTUS L QUINTUS DO GRA-
TIAS K) JKLMVps EXPLICIT LIB QUARTUS SCI AGUSTINI IN-
CIPIT EIUSDE LIB. V N 15 prestinam Nml 16 cum om. L ab
<m. Nmliml 17 baptizatur p.« 22 disseTuimus om. J, dictura est
tvppl m2
2G2
III. De baptismo
rum, cum quibus nobis de hac quaestione conflictus est, penitug
naufragauit. si enim uere baptismum non ha'bebant, qui ueni-
entes ab haereticis ita suscipiebantur, et super eos erant peccata
eorum, cum communicatum est talibus siue ab eis qui erant
ante Cyprianum siue ab ipso Cypriano, necesse est ut unum
dicatur ex duobus, aut perisse iam tunc ecclesiam talium com-
munione maculatam aut non obesse cuiquam in unitate per-
manenti aliena etiam nota peccata. illud autem quia dicere
non possunt, perisse tunc ecclesiam contagione communionis
eorum qui sine baptismo ad eam, sicut Cyprianus dicit, admissi
sunt — alioquin nec originem suam poterunt adserere, si tunc
periit ecclesia, quoniam plus quadraginta anni sunt inter Cypriani
passionem et diuinorum codicum exustionem, unde isti calum-
niarum suarum fumos iactantes occasionem faciendi schismatis
inuenerunt, sicut consulum ordo declarat — ,-restat ut fateantur
nulla malorum etiam cognitorum tali communione contaminari
unitatem Christi. quod cum fassi fuerint, non inuenient causam,
cur se ab ecclesiis orbis terrarum, quas per apostolos institutas
pariter legimus, separare debuisse contendant, quia neque illae
quorumlibet malorum commixtione perire potuerunt et isti, qui
non perirent si cum illis in unitate mansissent, separando se ab
eis et rumpendo uinculum pacis utique in schismate perierunt.
apertissimum enim sacrilegium eminet schismatis, si nulla
fuit causa separationis. nullam uero fuisse causam separationis
apparet, si mali etiam cogniti bonos in unitate non maculant.
non autem maculari in unitate bonos etiam a cognitis malis
docemus teste Cypriano, qui dicit in praeteritum de haeresi
ad ecclesiam uenientes sine baptismo admissos; quorum tamen
nefaiia sacrilegia quae super eos erant, quia baptismo dimissa
3 cf. Ps. 50, 5 12 cf. VII 2, 3 med.
3 erant s. I. K 4 communicatus L erant] fuerant Kv 10 dicit
Cyprianus v 11 poterant (a in ras.) J potuerunt L 12 plus] add. quam
LMmZVv 14 fumus Jml occa.sionem N 15 inuenerant v 17 falsi L
fessi Mml 18 se] si 115 19 contendent Jml illae JK ille
LmlNml^ml illi cet. v 21 in s. I. N 26 a del. N 27 docemur Nm2
lib. V 1, 1-2, 2
263
non erant, si polluere et perdere non potuerunt ecclesiae sancti-
tatem, nulla rnalorum contagione potest perire. quapropter si
Cyprianum uerum dixisse consentiunt, eo teste conuincuntur
in crimine schismatis, si Cyprianum falsum dixisse contendunt,
5 eo teste non utantur in quaestione baptismatis.
II. 2. Sed nunc quod cum beato Cypriano homine pacifico
sermocinari instituimus peragamus. qui cum sibi opposuisset
quod dici a fratribus nonerat: quid ergo fiet de his qui
in praeteritum de haeresi ad ecclesiam uenientes
wsine baptismo admissi sunt?, potens est, inquit, do-
minus misericordia sua indulgentiam dare et eos
qui ad ecclesiam simpliciter admissi in ecclesia
dormierunt ab ecclesiae suae muneribus non sepa-
rare. bene quidem praesumpsit, quod caritas unitatis cooperire
15 posset multitudinem peccatorum. quodsi habebant baptismum
et ab his non recte sentiebatur qui eos denuo baptizandos
esse censebant, id erratum cooperiebat caritas unitatis, quam-
diu inerat ista non diabolica discessio, sed huraana temptatio,
donec eis, sicut apostolus dicit, si quid aliter sapiebant domi-
20 nus reuelaret. et ideo uae istis, qui per sacrilegam praecisionem
ab unitate dirrupti, si et aput nos et aput illos est baptismus,
rebaptizant, si autem in catholica sola est, nec baptizant. siue
ergo rebaptizent siue non baptizent. non sunt in uinculo pacis,
unde cuilibet istorum uulneri adhibeant medicinam. nos autem
25 si ad ecclesiam sine baptismo admittimus ; in eo numero sumus
quibus Cyprianus propter unitatis custodiam ignosci posse
praesumpsit. si autem — sicut iam, ut arbitror, ex his quae
8 Cypr. ep. 73, 23 14. 17 cf. I Petr. 4, 8 19 cf. Phil. 3, 15
2 potest contagione v 3 conuincuntur edd. uet. euincuntur Mni
uincuntur cet. v 6 cypriano beato Kml 7 pergamus v obposuis-
set V 9 ad ecclesiam de haeresi v 10 potenst est L inquid KV<;
11 et om. N eosque NmZ eis Mmlp&iS 14 praesumsit K co-
operiret Lml posset cooperire t> 15 abebant L 17 unitatis charitas t>
18 dissensio MVv dissessio p.? 19 dicit apostolus o quod Lml
20 ueZK? 21 disrupti LN$o 23 rebaptizant et baptizant N 27 prae-
sumsit K praesumit N
264
III. De baptismo
in superioribus libris diximus manifestum est — etiam in
haereticorum peruersitate potest esse christiani baptismi iute-
gritas, si qni temporibus illis rebaptizaueruut nec tamen ab
unitatis conpagine recesserunt, eadem dilectione pacis potuerunt
ad ueniam pertinere, qua Cyprianus etiam sine baptismo ad- 5
rais80s ab ecclesiae muneribus non separari potuisse testatur.
porro si uerum est aput haereticos et schismaticos non esse
baptisraum Christi, quanto minus obessent in unitate positis
aliena peccata, si ad unitatem uenientibus et sine baptismo
admissis soluerentur et propria! nam si teste Cypriano unitatis 10
uinculum tantum ualet, quomodo possent laedi peccatis alienis
qui nollent ab unitate recedere, si etiam non baptizati peccatis
propriis non perirent, qui ad eam uellent ex haeresi accedere?
III. 3. Quod autem adiungit Cyprianus et dicit: nontamen
quia aliquando erratum est, ideo semper errandum 15
est, cum magis sapientibus et deura timentibus
congruat patefactae et perspectae ueritati liben-
ter adque incunctanter obsequi quam pertinaciter
adque obstinate contra fratres et consacerdotes
pro haereticis reluctari, uerissime dicit, nec alteri po- 20
tius quam sibi adueisatur qui resistit apertissimae ueritati.
sed per illa quae tam multa iam diximus, quantum arbitror,
liquido apparet et certum est baptismum Christi nec haereti-
corura peruersitate, cum aput eos datur et sumitur, posse
uiolari. sed ut certum nondum sit, saltem adhuc esse dubium 25
quisquis ea quae dicta sunt etiam retinens cogitauerit con-
fitetur. non ergo apertissimae resistimus ueritati, sed aut pro
manifesta ueritate certamus, sicut ego existimo, aut certe,
14 Cypr. ep. 73, 23 21 cf. II Tim. 3, 8
3 in temporibu8 Lml 4 compagine B 5 quia JmlL sine
om. L 6 potuisse separari Nv 10 uirjculum unitatis M 11 possunt
Mmlf laeti L peccata Nml alienis peccatis v 19 consacer-
dotes] contra sacerdotes Cypr. 21 apertissime JX2VB 23 liquido]
aliquando L 23 nondum] non $pr, saltim LM adhuc saltira N
26 renitens Vpv 27 apertissime KmlV^ ueritati resistimus v
28 ergo L ei^stimo V
lib. V 2, 2-4, 4
265
sicut p08sunt putave qui nondum istam quaestionem solutam
esse arbitrantur, adhuc quaerimus ueritatem. et ideo, si aliter
se res habet quam nos diciraus, eadem simplicitate suscipimus
ab haereticis baptizatos, qua suscipiebant illi quos propter
5 unitatem Cyprianus ad ueniam pertinere praesumpsit. si autem
baptismus Christi, sicut ea quae iam multa dicta sunt indi-
cant, et in non integra uel uita uel fide, siue eorum qui
uidentur esse intus nec tamen ad unicae illius columbae membra
pertinent, siue eorum qui sic ad eam non pertinent, ut etiam
ao aperte foris sint, potest esse integer, qui eum illis temporibus
repetebant eandem ueniam propter unitatis caritatem mereban-
tur, quam meruisse propter eiusmodi caritatem credidit Cypri-
anus eos, quos sine baptismo adraissos esse arbitratus est. isti
ergo, qui nulla existente -causa — quandoquidem, sicut idem
15 Cyprianus ostendit, mali bonis in unitate obesse non possunt —
se ab eiusdem unitatis caritate praeciderunt, locum omnis
ueniae perdiderunt, et qui ipso scelere schismatis interirent,
etiam si post catholicam non rebaptizarent, quanto supplicio
digni sunt, qui uel quod eos non habere Cyprianus adfirmat
20 habentibus catholicis dare conantur uel, sicut res ipsa mani-
festat, quod et ipsi liabent non habere catholicam crirainantur!
IIII. 4. Sed quia nunc, ut dicere coeperam, cum Cypriani
litteris sermocinari instituimus, non. ut arbitror, etiam illi,
si adesset, uiderer pertinaciter adque obstinate contra
25 fratres et consacerdotes pro haereticis reluctari,
cum acciperet tanta ista quae nos mouent, cur etiam aput
haereticos in suo maligno errore peruersos baptismum tamen
Christi per se ipsum reuerentissimum adque sanctissimum esse
8 cf. Cant. 6, 8 24 Cypr. ep. 73, 23
2 arbitrabantur Jml 5 praesumsit K 6 ...ea N 7 in om. V
10 perte Jml sunt LNml integer (ge in ra*.) K 11 ueniam]
uenientiam Nml charitatem unitatis v 14 exsistente u.« 16 se]
sed Nml 17 ipsos L 18 rebaptizent $pr. .20 ipsa rea Nv
21 ipse... Lml si N 22 cypriano Vml 23 illi, si] si illi Jml,
si ille JmZ 28 reuerendissimum v
260
III. De baptismo
posse credaraus. cumque et ipse testetur, cuins nobis testi-
monium ponderis magni est, sic eos admitti in praeteritum
solitos, quisquis eius sermone commotus haereticos denuo
baptizandos esse non dubitat, eos, quibus hoc propter tanta
quae contradicuntur nondum persuasum est, tales esse deputet,
quales in praeteritum fuerunt qui baptizatos in haeresi solo
proprio errore correcto simpliciter admiserunt et cum eis per
unitatis uinculum salui esse potuerunt. quisquis autem et
praeterita ecclesiae consuetudine et posteriore robore plenarii
concilii et tot tantisque sanctarum scripturarum testimoniis
et ipsius Cypriani multis docnmentis et perspicuis rationibus
neritatis intellegit Christi baptismum uerbis euangelicis con-
secratum non fieri cuiuslibet hominis peiuersitate peruersum,
eodem unitatis uiuculo intellegat saluos esse potuisse quibus
aliud salua caritate tunc uisum est. ac per hoc simul oportet
intellegatur eos, quos nulla zizania, nulla palea, si ipsi fru-
menta esse uoluissent, in societate ecclesiae toto orbe diffusae
poterant maculare et ideo nulla existente causa se ab eodem
unitatis uinculo dirruperunt, quodlibet illorum duorum uerum
sit, siue quod Cyprianus tunc sensit siue quod catholicae uni-
uersitas unde ille non recessit optinuit, foris apertissime con-
stitutos in manifesto sacrilegio schismatis saluos esse non
posse et omnia, quae habent de diuinis sacramentis et liberali-
tate unius legitimi uiri, quamdiu' tales sunt, ad eorum con-
fusionem potius quam ad salutem ualere.
V. 5. Quocirca etiam si uere propterea uellent haeretici
correcto errore uenire ad ecclesiam, quia putarent se baptis-
mum non habere nisi in catholica acciperent, nec sic eis
deberemus ad iterationem baptismi consentire, sed potius do-
2 praeteritom Jml 3 commotos Nvilf 5 deputet] dum putet N
7 correpto Nml 8 poterunt (tn mg. putarunt) L et om. J et de c,
item. lin. 9 9 ecclesia N 14 essej add. non Nml 15 aliut Lml
16 iotellegat Nm2Vm2 (t>) zizinia Lml 18 exsistente Vf causa
existente N causa) add. diuortii v 19 disruperunt JLNfrv duo-
rum om. Vmlf 21 obtinuit KLN$ constitutis Mml 23 de
om. V
lib. V 4, 4-6, 7
267
cendi essent nec integritatem baptismi prodesse peniersitati
eorum si corrigi nollent, nec eorum peruersitate uiolatum
fuisse integrum baptisma quamdiu corrigi noluerunt, nec quia
corrigi uolunt melius in eis baptisma fieri, sed ipsos a mali-
5 gnitate discedere, illud autem incipere iam prodesse ad salutem
quod prius inerat ad perniciem. haec enim discentes et salutem
in catholica unitate desiderabunt et suum esse quod Christi
est non existimabunt et ueritatis sacramentum quamuis in se
positum cum errore proprio non miscebunt.
10 6. Huc accedit, quia sic homines occulta nescio qua inspi-
ratione dei detestantur, si quis iterum baptismum accipiat
quem ubicumque iam acceperat, ut idem ipsi haeretici cum
inde disputant frontem confricent et prope omnes eorum laici,
qui aput eos inueterauerunt et animosam pertinaciam aduersus
15 catholicam conceperunt, hoc solura illic sibi displicere fateantur
et multi, qui propter adipiscenda aliqua commoda saecularia
uel incommoda deuitanda transire ad eos uolunt, occultis
conatibus arabiant, ut hoc eis quasi peculiari et domestico
beneficio praestetur, ne rebaptizentur, et nonnulli ceteris eorum
20 uanis erroribus et falsis criminationibus aduersus catholicam
ecclesiam credentes hoc uno reuocentur ut eis sociari nolint,
ne rebaptizari cogantur. quem sensum hominum omnia penitus
corda occupantem isti Donatistae metuentes maluerunt recipere
baptismum, qui aput Maximianistas quos damnauerunt datus
25 est, et eo modo sibi linguas praecidere et ora oppilare quam
denuo baptizare tot homines Mustitanae et Assuritanae et
aliarum plebium, quas cum Feliciano et Praetextato et ceteris
a se damnatis et ad se redeuntibus susceperunt.
VI. 7. Cum enim fit hoc raro in singulis, inter multa spatia
3 bapti8«.ma N 4 nolunt Mmlpz 6 pernctiem L 8 estimabunt
MV extimabunt p. 10 qua] quia JmlLmJ 12 iidem Vv hereticum
inde $pr. 13 eorum omnes V 20 criminatibus (na s. I. m2) V
22 poenitus L 24 damuaueiant Nv 25 praecedere Jml ora
s. I. L quem Nml 26 tot (o in ras.) K asuritanae A'£ 28 ex-
ceperunt p 29 hoc raro fit v
268
III. De baptismo
locorum et temporum horror facti non ita sentitur. si autem
repente conuenirentur, quos per tam longum tempus siue
urgentibus periculis mortis siue per sollemnitates paschales
memorati Maximianistae baptizauerant, et eis diceretur ut
iterum baptizarentur, quoniam id quod in sacrilegio schismatis 5
acceperant nihil esset, id quidem diceretur quod eos pertinacia
sui erroris dicere cogeret, ut possent qualicumque falsa umbra
constantiae contra calorem ueritatis suae duritiae rigorem
glaciemque contegere. sed quia hoc illi ferre non possent et
quod in tam multis hominibus fieret nec ipsi possent tolerare 10
qui facerent, praesertim quia idem ipsi eos in parte Primiani
rebaptizarent qui eos in parte Maximiani iam baptizauerant,
receptus est baptismus illorum et interceptus tyfus istorum.
quod nullo modo eligerent fieri, nisi amplius sibi aduersari
arbitvarentur horrorem hominum de iterata tinctione quam 15
considerationem de perdita defensione. quod non ideo dixerim,
quia humano sensu deterreri debuimus, si ab haereticis ueni-
entes denuo baptizari ueritas cogeret,sed quia sanctus Cyprianus
ait hoc ipso magis haereticos ad necessitatem ueniendi adigi
potuisse, si rursus in catholica baptizarentur, propterea com- 20
memorare uolui, quantus paene in omnium mentibus huius
facti horror insidat, quera diuinitus infusum esse crediderim,
ut aduersus quaslibet disputationes quas infirmi discutere
nequeunt horrore ipso ecclesia muniretur.
VII. 8. Sane uerba ipsa Cypriani cum intueor, ammoneor »
quaedam multum necessaria dicere dirimendae huiusmodi quae-
stioni. nam si uiderint, inquit, iudicio et sententia
19 cf. Cypr. ep. 73, 24 27 typr. ep. 73, 24
2 connenirent \im2 3 urguentibus J unguentibus Nml pascales N
4 baptizauerunt L 7 suo eirores Nml qualeincumque.SfqualecumqueFu?
10in«. I. L possint JTsd 11 faterentur N iidem t> 12 maiiminiani
Lml 13 typhus JLo tj-fus (f in ras.) N tifus p 15 arbitrentur Bpr.
horrore Mji; 17 deterri (m mg. deterreri) L 20 commemoraui Mml
memorare Nml 21 poene LNml pene MNm2Vml^.v 22 inaideat t>
infusus JmlVml 25 uesba Jml admoneor M 26 uerba dirimendae—
p. 271, 77inueniretur desuntin V,unofolio deptrdito 27 inquid ? et) ac Cypr.
lib. V 6, 7-8, 9
269
nostra id decemi et statui, ut baptisma iustum et
legitimum conputetur quod illic baptizantur, pu-
tabunt se ecclesiam quoque et cetera ecclesiae
munera iuste et legitime possidere. non ait: 'puta-
5 bunt se ecclesiae munera possidere", sed: 'iuste et legitime
possidere.' nos autem baptismum eos non iuste et legitime
possidere concedimus, non possidere autem non possumus
dicere, cum sacramentum dominicum in euangelicis uerbis
cognoscimus. baptismum ergo legitimum habent, sed non legi-
10 time habent. quisquis enim eum et in unitate catholica et eo
digne uiuens habet, et legitimum et legitime habet, quisquis
autem uel in ipsa catholica sicut palea commixta frumento
uel extra sicut palea uento sublata habet, hunc baptismum
legitimum quidem habet, sed non legitime; ita enim habet
15 quemadmodum utitur. non autem legitime utitur qui eo utitur
contra legem, quod facit omnis qui baptizatns perdite uiuit
siue intus siue foris.
VIII. 9. Quapropter sicut de lege dixit apostolus: bona
est lex, si quis ea legitime utatur, ita de baptismo
20 recte dicere possumus: 'bonus est baptismus, si quis eo legi-
time utatur'. et sicut non faciebant tunc ut lex bona non esset
aut ut omnino nulla esset qui ea non legitime utebantur, sic
nullo modo facit ut baptismus bonus non sit aut ut omnino
baptismus non sit, quisquis eo siue quia in haeresi siue quia
25 in pessimis moribus uiuit non legitime utitur. et ideo cum
uel ad unitatem catholicam uel ad uitam tanto sacramento
dignam conuertitur, non aliud baptisma incipit habere legi-
18 I Tim. 1, 8
F 1 ut JLN Cypr. uti K<;v ubi Mmlp, del. Mm2 2 quo t> Cypr.
putabant J 3 munera ecclesiae v 4 post munera eras. possidere
sed L 5 munera ecclesiae v eed] add. et N 8 domini Nm2
in om. ikf(is 10 eum s. I. KL 15 quae(quem Jtf)ammodum Jtf|i«
non autem om. L contra legem ntitur v 16 baptizatur L 18 dicit
Nml 19 eam MmlNyjnli 20 si om. jij 21 non sicut L 22 ut
oi». MNpiv eam Mml^ 23 alt. ut] ut in L ut non Nml 27 aliut
L baptismum M\>. baptismam s
270
III. De baptismo
timum. sed illud ipsum incipit habere legitime. nec remissio
inreuocabilium peccatorum consequitur baptisma, nisi non
solum legitimum, sed etiam legitime liabeatur. nec tamen,
si legitime non habebittir et peccata uel non remittentur
uel remissa replicabuntur, propterea uel malum uel nullum r»
erit in baptizato baptismi sacramentum. sicut enim Iudas, cui
buccellam tradidit dominus, non malum accipiendo sed male
accipiendo locum in se diabolo praebuit, sic indigne quisque
sumens dominicum sacramentum non efficit, ut quia ipse malus
est malum sit aut quia non ad salutem accipit nihil acceperit. 10
corpus enim domini et sanguis domini nihilominus erat etiam
illis quibus dicebat apostolus: qtii manducat et bibit
indigne, iudicium sibi manducat et bibit. non ergo
quaerant in catholica haeretici quod habent sed quod non
habent, id est finem praecepti, sine quo multa sancta haberi 15
possunt, sed prodesse non possunt. finis autem praecepti
est caritas de corde puro et conscientia bona et
fide non ficta. lauacri uero sacramentum non ut habeant,
si iam eodem ipso quamuis in haeresi tincti sunt, sed ut
salubriter habeant, ad catholicae unitatem ueritatemque festi- 20
nent.
VIIII. 10. Iam nunc de Iohannis baptismo uidendum est
quid dicatur. baptizatos enim a Paulo eos qui iam baptismo
Iohannis baptizati fuissent legimus in Actibus apostolorum non
ob aliud, nisi quialohannis baptismus non fuit Christi baptismus, 25
sed Iohanni a Christo concessus, qui Iohannis proprie diceretur,
sicut idem Iohannes dicit: non potest homo accipere
quicquam, nisi datum fueritei de caelo. et ne forsi-
6 cf. Ioh. 13, 27 12 I Cor. 11, 29 16 I Tim. 1, 5 24 cf.
Act. 19, 3—5 27 loh. 3, 27
def. V 1 illut L 8 diabnlo Nml sumcns qnisque ? 10 acciperit s
11 sanguinis jim/? nihilhominus LN 12 et bibit M, om. cet. v
15 habere Lml 20 ad om. J 22 baptismo Iohannis Nv 25 iohan-
nes Lml 26 quia L 28 ei fuerit N
lib. V 8, 9-9, 11
271
tan hoc sic a deo patre accepisse uideretur ut a filio non
acciperet, de ipso Christo identidem loquens ait: nos omnes
de plenitudine eius accepimus. accepit autem hoc
Iohannes certae dispensationis gratia non diu mansurum, sed
5 quantum satis esset ad parandam uiam domino, cuius eum
esse praecursorem oportebat. quam ille humiliter ingressurus
et se humiliter sequentes ad excellentiam deducturus, sicut
seruis pedes lauit, ita serui baptismo tinguv uoluit. sicut enim
se subiecit pedibus eorum quos ipse dirigebat, sic Iohannis
10 muneri quod ipse donauerat, ut intellegerent omnes, quanto
8uperbiae sacrilegio quisque contemneret baptisma quod a
domino deberet accipere, quando ipse dominus accepisset, quod
seruo ut proprium dare posset ipse praestiterat, et cum Iohan-
nes, quo nemo exsurrexit raaior in natis mulierum, tantum
15 testimonium Christo perhiberet, ut soluendae corrigiae calcia-
menti eius se fateretur indignum, Christus et baptismum eius
accipiendo humillimus inter homines inueniretur et baptismo
eius locum auferendo deus altissimus crederetur, idem humili-
tatis doctor et celsitudinis dator.
20 11. Nulli enim prophetarum, nulli prorsus hominum in
scripturis diuinis legimus esse concessum baptizare in aqua
paenitentiae in remissionem peccatorum, quod Iohanni con-
cessum est, qua mirabili gratia suspendens in se corda
populorum uiam praepararet in eis illi, quem se tanto prae-
25 dicaret esse maiorem. sed dominus Iesus Christus tali baptismo
mundat ecclesiam, quo accepto nullum alterum requiratur,
2 Ioh. 1,16 5.24cf. Matth. 11, 10 8 cf. Ioh. 13, 4— 5 cf. Matth.
3, 13 14 cf. Matth. 11, 11 15 cf. Ioh. 1, 27 21 cf. Matth. 3, 11
y 1 patere $pr. accipeie Nv accepissi pt 2 ipso] idem Lml 3 acce-
pimus (JX<xJio|j.sv) Lml accipiiuus cet. v, cf. p. 85, 2 4 certe JLNfLs
5 eum om. L 6 quem Nml 8 tingi v 9 subiecit se L 10 muniri
quos Lml 11 contempneret L 13 potuisset M 14 in] inter \unl
15 calceamenti t> 16 baptismus L 17 humilissimus Nml et
baptismo] pergit V baptismi M baptisme pc 18 locum s. I. L offe-
rendo B 21 scribturis Jml concessum esse v aqua] qua L
aquam $pr. 22 remissionem Mm2v remissione cet.
272
III. De baptismo
Iohannes autem tali baptismo praetinguebat, quo accepto esset
baptisma etiam dominicum necessarium, non ut illud repe-
tatur, sed ut eis qui Iohannis baptismum acceperant etiam
Christi baptismus, cui uiam praeparabat ille, traderetur. si
enim Christi humilitas conmendanda non esset, nec baptismo &
Iohannis opus esset; rursus si in Iohanne finis esset, post
lohannis baptisma Christi baptismate opus non esset. sed quia
finis legis Christus ad iustitiam omni credenti, ab illo
demonstratum est ad quem pergeretur, ad hunc cum peruentum
fuerit permanetur. idem igitur Iohannes et celsitudinem domini 10
praedicauit, cum eum sibi longe praeposuit, et humilitatem, cum
eum tamquam infimum baptizauit. sed si Iohannes Christum
solum baptizasset, melioris baptismi dispensator Iohannes fuisse
putaretur quo ipse Christus solus tinctus esset, quam Christi
est quo christiani tinguntur. et rursus si omnes prius baptismo i&
Iohannis et deinde Christi baptizari oporteret, minus plenus
minusque perfectus Christi baptismus merito uideretur, qui non
sufficeret ad salutem. quocirca et baptismo Iohannis baptizatus
est dominus, ut superbas hominum ceruices ad salutare suum
baptismum flecteret, et non solus illo baptismate tinctus est, 20
ne hoc ipso superius illud ostenderet quod eo solus ipse bapti-
zari meruisset, et ultra illud perseuerare non siuit, ne hoc
unum quo ipse baptizat indigere praecedente altero uideretur.
X. 12. Quaero itaque, si baptismo Iohannis peccata dimit-
tebantur, quid amplius praestari potuit per baptismum Christi 25
eis, quos apostolus Paulus post Iohannis baptismum Christi
8 Eom. 10, 4 26 cf. Act. 19, 3-5
1 iohannis Nml pertinguebat N praetingebat v esse Ppr. 2 repe-
tatur om. My. 3 baptismum Ioannis t> 5 baptismum N 6 rursum v
9 adhuc L 10 permaneretur LNv 12 infirmum LV^ 13 Ioannes
dispensator r 14 quod L quam] quia L 15 quod L tin-
guuntur N 19 esset Mml^ dominus] christus Lml salu-
tarem JKml 20 baptismum] baptisma Vv solum LmlN 21 superansj
22 ne] nec KmlN 23 quod KmlN et ipse J 25 amplium Lml
praestare Vzml praestare potuit baptismus v per in ras. J, om. N
26 baptismum Ioannis v
lib. V 9, 11-11, 13
273
baptismo uoluit baptizari? si autem Iohannis baptismo non
dimittebantur peccata, utrumnam meliores erant Iohanne Cypri-
ani temporibus, de quibus ipse dicit quod fundos insidiosis
fraudibus rapiebant et usuris multiplicantibus faenus augebant,
s quibus tamen baptizantibus fiebat remissio peccatorum? an
quia eos unitas ecclesiae tenebat? quid ergo? Iohannes non
erat in unitate, amicus ille sponsi, uiae dominicae praeparator
et ipsius domini baptizator? quis hoc dementissimus dixerit?
quapropter quamquam ita credam baptizasse Iohannem in aqua
io paenitentiae in remissionem peccatorum, ut ab eo baptizatis
in spe remitterentur peccata, re ipsa uero in domini baptismo
id fieret, sicut resurrectio quae expectatur in finem spe in
nobis facta est, sicut dicit apostolns, quia simul nos exci-
tauit et simul sedere fecit in caelestibus, et idem
15 dicit: spe enim salui facti sumus — namet Iohannes ipse
cum dicat: ego quidem baptizo uos in aqua paeni-
tentiae in remissionem peccatorum, dominum uidens
ait:ecce agnus dei, ecce qui tollitpeccata mundi — ,
tamen, ne quisque contendat etiam in baptismo Iohannis dimissa
M esse peccata, sed ampliorem aliquam sanctificationem eis quos
iussit Paulus denuo baptizari per baptismum Christi esse con-
latam, non ago pugnaciter.
XI. 13. Illud enim quod ad rem praesentem maxime perti-
net intuendum est, quoquo modo se habeat baptisma Iohannis,
as cum eum ad unitatem Christi pertinere manifestum sit, quae
causa fecerit, ut post Iohannem sanctum baptizari homines
oportuerit et post episcopos auaros non oportuerit. nemo enim
negat, quod in agro dominico Iohannes triticum erat et, si
. 3 cf. Cypr. de lapsis c. 6 7 cf. Ioh. 3, 29 9 cf. Matth. 3, 11
13 Eph. 2, 6 15 Rom. 8, 24 16 Matth. 3, 11 18 Ioh. 1, 29
10 in v et JKLMNps, raa. in V remissione MN baptizati
Kml 11 re] se N 13 nobis] uobis L 15 ipse loannes v 16 paeni-
tentiae J in paenitentia cet. in poenitentiara v 17 remissione N
20 aliquam ampliorem v 21 conlatum KMpmls collatum Vml collatam
NVm2 24 quomodo LM^ 27 pr. oportuerint $pr. 28 do-
mini Vml
LL Angust. o. Don. I. 18
274
III. De baptismo
amplius non potest, in ubertate centena; item nemo dubitat
auaritiam, quae est idolorum seruitus, in messe dominica inter
paleas numerari. cur ergo post triticum baptizatur et post
paleam non baptizatur? si propterea Paulus post Iohannem
baptizauit, quia Iohanne melior erat, cur non et Cyprianus 5
post faeneratores collegas suos baptizauit, quibus ultra conpa-
rationem melior erat? si propterea post tales collegas Cypri-
anus non baptizauit, quia in unitate cum illo erant, *nec post
Iohannem Paulus debuit, quia eadem unitate continebantur.
an forte fraudatores et rapaces ad columbae illius unicae 10
membra pertinent et ille non pertinet, cui potestas ipsa domini
Iesu Christi per columbae speciem spiritu sancto descendente
monstrata est? immo uero ille intime pertinet, isti uero uel
occasione alicuius scandali uel ultima uentilatione a tritico
separandi nequaquam pertinent, et tamen post illum baptizatum 15
est, post istos non baptizatur. quae igitur causa est, nisi quia
bapti8ma, quod illos iussit Paulus accipere, non hoc erat quod
per Iohannem dabatur? et ideo in eadem ipsa unitate ecclesiae
baptismus Cliristi, si baptizante faeneratore tradatur, repeti non
potest, baptismum autem Iohannis etiam ab ipso Iohanne acci- 20
pientes postea Christi baptismo baptizari oportebat.
XII. 14. Proinde possum et ego uerbis utens ipsius beati
Cypriani ad cuiusdam miraculi considerationem audientium
corda conuertere, si dicam: ille Iohannes maior inter
prophetashabitus, illediuinagratiaadhucin utero 25
matris impletus, ille Heliae spiritu et uirtute sub-
nixus, qui non aduersarius domini sed praecursor
acpraedicatorfuit, quidominumnontantumuerbis
praenuntiauit sed et oculis ostendit, qui ipsum
2 cf. Col. 3, 5 10 cf. Cant. 6, 8 12 cf. Matth. 3, 16. Ioh.
1, 33 24 Cypr. ep. 73, 25
1 ubertate] ueritate p .ita L dubitet Mmlp 6 suos collegas
v 9 debuit Paulus pi> continebatur v 11 illi non per-
tinent L 12 sancto spiritu descendentem N 14 occansione Nml
ultime N ucntilationi Nm2 17 erat om. N 19 baptizantur Lml
foeneratore N 25profetas.fi? illa Lm2 adhuc om. fpr. 26haeli§2V
lib. V 11, 13-13, 15
275
Christum per quem baptizantur ceteri baptizauit,
sic baptizare non meruit, ut post eum non baptizarentur qui
ab eo fuerint baptizati: et post auaros fraudatores rapaces
faeneratores nemo quemquam in ecclesia baptizandum putabit?
5 nonne, cum haec inuidiose clamauero, respondetur raihi: 'quid
hoc indignum putas, quasi aut Iohannes exhonoratus sit aut
auarus honoratus? sed illius baptismum non oportuit iterari,
de quo idem Iohannes ait: hic est qui baptizat in spi-
ritu sancto. per quemlibet enim ministrum detur, illius est
io baptismus de quo dictum est: hic est qui baptizat. sed
neque ipsius Iohannis baptismus iteratus est, cum ab eo bapti-
zatos baptizari in Christo Paulus apostolus iussit. quod enim
ab amico sponsi non acceperant, hoc ab eo ipso sponso accipere
debuerunt, de quo ille amicus diierat: hic est qui baptizat
15 in spiritu sancto.'
XIII. 15. Poterat enim, si uoluisset, dominus Iesus baptismi
sui potestatem dare alicui uel aliquibus praecipuis seruis suis
quoo iam fecisset amicos suos, qualibus ait: iam non uos
dicam seruos sed amicos, ut, quemadmodum per uirgam
20 florentem demonstratus est Aaron sacerdos, ita in eius ecclesia,
ubi plura et maiora miracula facta sunt, per aliquod signum
demonstrarentur excellentioris sanctitatis ministri et dispensa-
tores mysteriorum, qui soli baptizare deberent. sed si hoc
fieret, quamuis eis a domino adtributus tamen ipsorum iam
25 baptismus diceretur, sicut baptismus Iohannis fuit. ideo Paulus
gratias agit deo, quod neminem ipsorum baptizauerat, qui tam-
quam obliti in cuius nomine baptizati essent per hominura se
nomina diuidebant. cum enim tantum ualet baptismus per ho-
8. 10. 14 Ioh. 1, 33 13 cf. Ioh. 3, 29 18 Ioh. 15, 15 20 cf.
Nam. 17, 8 26 cf. I Cor. 1, 14 27 cf. I Cor. 1, 13
2 baptizari J alt. non om. N 3 fuerant t> 4 putauit JKm2L$
5 qui Ppr. 11 iteratur Lml baptizatus L 13 eo om. |3t>
16 soluisset Vml 18 qualibus — amicos om. L 19 quemammodum Jlfjt
20 eccleeiam VmlpmU 21 miracula maiora M 23 ministeriorum L
baptizari N 24 eis «. I. K atributus L baptismus iam v
26 egit L 28 ualent Lml
18*
276
III. De baptiemo
minem contemptibilem quantum per apostolum datus, ita nec illius
nec illius, sed Christi esse cognoscitur; quod in ipso domiuo
Iohannes per illam columbae speciem se didicisse testatur. nam
secundum quid aliud dixerit: et ego nesciebam eum, non
plane uideo. si enim eum omnino nesciret, non uenienti ad 5
baptismum suum diceret: ego a te debeo baptizari. quid
est ergo quod ait: quoniam uidi spiritum uelut colum-
bam descendentem de caelo, et mansit super eum.
et ego nesciebam eum, sed qui me misit baptizare
in aqua, ipse mihi dixit: super quem uideris spiri- 10
tum descendentem de caelo et manentem super
eum, ipse estqui baptizat in spiritu sancto? columba
utique super baptizatum descenderat. adhuc autem uenienti ut
baptizaretur dixerat: ego atedebeo baptizarL iam ergo
sciebat eum. quid sibi itaque uult: ego nesciebam eum, sed 15
qui me misit baptizare in aqua, ipse mihi dixit: super
quem uideris spiritum descendentem de caelo et
manentemsuper eum,ipse estquibaptizatinspiritu
sancto, cum hoc posteaquam baptizatua est factum sit, nisi
quia secundum aliquid eum sciebat, secundum aliquid adhuc ne- 20
sciebat? sciebat uidelicet sponsum filium dei de cuius plenitudine
omnes acciperent, sed quia sic ex eius plenitudine ipse acceperat
baptizandi potestatem, ut Iohannis baptismus diceretur, nesciebat,
utrum sic esset daturus et ceteris an uero proprium baptismum
sic habiturus, ut, per quemlibet daretur siue excellentioris gra- 2»
tiae ministrum siue inferioris siue per centeni fructus hominem
siue sexageni siue triceni siue per frumentum siue per paleam,
non nisi illius unius esse cognosceretur; et hoc per spiritum
didicit uelut columbam descendentem et manentem super eum.
4 Ioh. 1, 33 6. 14 Matth. 3, 14 7 Ioh. 1, 32-33 15 foh.
1, 33 21 cf. Ioh. 1, 16
1 contetntibilem KVmlpi ita] add. nt (s. I.) L 2 esse cognosoitur
sed Christi v 3 se] si Lml dedisse J 5 eum om. JL 7 ergo
est v quod s. I. K 13 itaque L 16 misit me L 22 sio post ipne
habet v 26 centem Nml fructnra N 27 seiagenus Nml treceni } pr.
frumcntum] fructum Nml 28 unicus L spiritnm] christnm J
lib. V 13, 15—15, 17
277
XI III. 16. Itaque inuenimus dictum ab apostolis et gloriam
meam, quamuis utique in domino, et ministerium meum
et prudentiam meam et euangelium meum, quamuis
utique a domino inpertitum adque donatum, 'baptismns' autem
5 'meus' nemo eorum dixit omnino. neque enim omnium aequalis
est gloria nec ministrant omnes aequaliter nec aequali prudentia
" sunt omnes praediti et in euangelizando alius alio melius ope-
ratur et ideo dici potest alius alio doctior et ipsa doctrina
salutari: alius autem alio magis minusue baptizatus dici non
10 potest, siue ab inferiore siue a maiore baptizetur. proinde cum
manifesta sint opera carnis, quae sunt fornicationes, inmunditiae,
luxuriae, idolorum seruitus, ueneficia, inimicitiae, contentiones,
aemulationes, animositatee, dissensiones, haereses, inuidiae,
ebrietates, comisationes et his similia, si mirabiliter dicitur:
15 'post Iohannem baptizati sunt homines et post haereticos non
baptizantur,' cur non mirabiliter dicitur: 'post Iohannem bapti-
zati sunt homines et post inuidos non baptizantur,' cum ex
parte diaboli esse inuidos ipse Cyprianus in epistula de zelo
et liuore testetur et in ecclesia Christi fuisse inuidos Christi
20 adnuntiatores ipsis apostolicis temporibus ipse Cyprianus ex
apostolo Paulo, sicut iam docuimus, manifestet?
XV. 17. Quia ergo Iohannis baptismus non erat idem qui
baptismus Christi, satis arbitror esse declaratum. et propterea
nihil ex illo documenti adferri potest, cur propterea post haereticos
ss baptizandum sit,quia baptizatum est post Iohannem, cum Iohan-
nes haereticus non fuerit et potuerit habere baptismum quamuis
a Christo concessum non tamen Christi proprium, cum Christi
1 I Cor. 9, 15 2 Rom. 11, 13 3 Eph. 3. 4 II Tim. 2, 8
11 cf. Gal. 5. 19—21 18 cf. Cypr. de zelo et liuore cap. 1—4 20 cf.
Cypr. ep. 73, 14 21 cf. lib. IIIl 7, 10
1 scriptura Lml ab om. Vml 5 eorura] autem pml dixit eorum v
dixit om. L 6 ministrat Jml 8 alt. et] in v 9 maius JLMNp; minus
uel Ni 11 sunt] sint Lml 12 luxoiiae Mml^ benefitia Nml ini-
mitiae Nml 14 eomesationes Jm2p.ml commessationes LM conmissa-
tiones N commissationes (pr. m m2) t 17 inuidios Lml 19 libore Kmlpt;
24 documenti ei illo» 26 quamuia— 278, 1 baptismum om ? 27 cum] sed J
278
III. De baptismo
habaerit caritatem, et possit haereticus liabere baptismum
Christi et peruersitatem diaboli, sicut intus alius potest habere
baptismum Christi et inuidiam diaboli.
18. 'At enim multo magis post haereticum baptizandum est,
quia Iohannes haereticus non erat et tamen post eum bapti- 5
zatum est'. 'sic*, dicit aliquis, 'multo magis post ebriosum bapti-
zandum est, quia Iohannes sobrius erat et tamen post eum
baptizatum est\ et quid ei respondeamus non habebimus nisi
baptizatis a Iohanne baptismum Christi non habentibus esse
traditum, in quibus autem est baptismus Christi, quibuslibet 10
peruersitatibus eorum nullo modo fieri, ut non sit in eis ba-
ptismus Christi.
19. Non itaque idcirco haereticus ius baptismi optinere potuit
quia prior baptizauit, sed quia non suo baptismo baptizauit,
et si ius baptizandi non habuit, tamen Christi est quod dedit 15
et ille Christi est quod accepit. multa enim contra ius dantur
nec tamen ideo uel nulla uel non data dicuntur. neque enim
et ille, qui saeculo uerbis solis et non factis renuntiat, iure
accipit baptismum et tamen accipit. nam tales in ecclesia et
Cyprianus suis temporibus fuisse commemorat et nos experi- 20
mur et gemimus.
20. Mirum est autem, quomodo dicatur separari a se et
diuidi omnino non posse baptismum et ecclesiam. si enim
baptisma in baptizato inseparabiliter manet, quomodo baptizatus
separari ab ecclesia potest et baptisma non potest? in bapti- 26
zato autem inseparabiliter baptisma permanere manifestum est,
quia, in quemlibet profundum malorum et in quamlibet horribilem
uoraginem peccatorum inruat baptizatus usque ad apostaticam
13 cf. Cypr. ep. 73, 25 18 cf. Cypr. ep. 11, 1 22 cf. Cypr. ep.
73, 25
2 post L 3 et om. L 4 at] ait Nml ad V 8 respondeamus ei v
11 eorum peruersitatibus v 13 obtinere p non potuit Jml 14 qut
prior Nml baptismo om. L 16 quod] qui JMv iunge: et quod ille
accepit Christi est 18 illi N 19 alt. accepit Kji? nam] Nec L
22 autem est v 25 baptismus v 27 quemlibet] quodlibet v 28 apo-
stolicam (sic) J
lib. V 15, 17-16, 21
279
Tuinaro, non caret baptismo et ideo per paenitentiam redeunti
non redditur, quia eo non potuisse carere iudicatur. baptizatum
autem posse separari ab ecclesia quis dubitauerit? inde quippe
omnes haereses exiernnt quae uocabulo christiano decipiunt.
5 XVI. Quamobrem quia manifestum est in baptizato esse
baptismum, cum baptizatus de ecclesia separatur, baptismus
qui in illo est cum illo utique separatur. et ideo non omnes
qui tenent baptismum tenent et ecclesiam, sicut non omnes
qui tenent ecclesiam tenent et uitam aeternam. aut si eccle-
io siam tenere non dicimus nisi eos, qui diuina mandata custo-
diunt, multos iam esse concedimus baptismum tenentes et
ecclesiam non tenentes.
21. Quamobrem non praeoccupat haereticus baptismum, cum
eum ab ecclesia sumpserit, nec potuit amittere cum rece-
15 deret, quem iam non habere ecclesiam dicimus et tamen
baptismum habere concedimus. nec primatum quisque sibi
derogat et haeretico tribuit, quia eum dicit secum abstulisse
quod non legitime daret sed tamen legitimum daret, nec iam
legitime haberet sed legitimum haberet. primatus autem non
20 est nisi in sancta conuersatione et uita bona, quo pertinent
omnes, ex quibus tamquam membris constat illa spon3a non
babens maculam neque rugam et illa columba inter multorum
coruorum inprobitatem gemens; nisi forte, cum Esau propter
lenticulae concupiscentiam primatum perdiderit, tenere prima-
25 tum arbitrandi sunt fraudatores raptores faeneratores inuidi
ebriosi et ceteri huiusmodi, quales in ecclesia sui temporis
etiam per litteras Cyprianus ingemuit. quapropter aut quod
est tenere ecclesiam non hoc est, in diuinis tenere primatum,
aut si omnis qui tenet ecclesiam etiam primatum tenet, omnes
13 cf. Cypr. ep. 73, 25 21- cf. Eph. 5, 27 22 cf. Cant. 6, 8
23 cf. Gen. 25, 29—34
6 de] ab Vv 8 et otn. JmlN$v 11 niultos— concediraus om. J
et om. N 13 praeoccupauit Mm2 14 sumserit JK\l recederit L
16 habere baptismum v quisquam Vv 24 perdiderit om. J, per-
deret suppl. m2 25 feneratores KN$v foeneratores L
280
III. De baptismo
illi iniqui ecclesiam non tenent, qui tamen intus uidentur et
baptismum dare et habere a nullo nostrum negantur. nam eos
primatum in diuinis habere quis dicat, nisi qui nihil diuinum
sapit?
XVII. 22. Sed iam ad illa eloquia pacifica Cypriani, hoc 5
est ad epistulae finem omnibus consideratis pertractatisque
peruentum est, quae me legentem et saepe repetentem non
satiant. tanta ex eis iucunditas fraterui ainoris exhalat, tanta
dulcedo caritatis eiuberat. haec tibi, inquit, breuiterpro
nostramediocritaterescripsimus^fratercarissime, 10
nemini praescribentes aut praeiu dicantes quo-
minusunusquisqueepiscoporumquodputatfaciat,
habens arbitrii sui liberam potestatem. nos, quan-
tum in nobis est, propter haereticos cum collegis
et coepiscopis nostris non contendimus, cum qui- 15
bus (diuinam) concordiam et dominicam pacem
tenemus, maxime cum et apostolus dicat: 'si quis
autem putauerit contentiosus esse, nos talem con-
suetudinem non habemus neque ecclesia dei.' ser-
uatur a nobis patienter et leniter caritas animi, 20
collegii honor, uinculum fidei, concordia sacer-
dotii. propter hoc etiam libellum de bono patien-
tiae quantum ualuit nostra mediocritas permit-
tente domino et inspirante conscripsimus, quem
ad te pro mutua dilectione transmisimus. 25
23. In bis uerbis multa consideranda sunt, quibus in hoc
uiro, qui dilexit decorem domus domini et locum tabernaculi
habitationis eius, christianae caritatis fulgor elucet: primo quia
9 Cjpr. ep. 73, 26 17 I Cor. 11, 16 27 cf. Ps. 25, 8
7 quem elegentem Nmlppr. quem legentem Nm2 non satiant] con-
satiant Nml 8 iocunditas LMN<; exalat MVm2\t. exaltat Vml<;
9 exhuberat Jml inquid V breuibus Cypr. 10 karissime Mp
11 perscribentes NVp 13 in (del.) quantum in p. 15 condimus Nml
16 diuinam inserui, cf. p. 281, 6 17 et om. LVml 19 reseruatur N
21 collegi Mmlixi honor collegii v 22 nunc de Cypr. 25 mutuaj
tua JLN$ 28 ucritatis N fulgura lucent L
lib. V 16, 21-17, 23
281
id quod sensit non tacuit, deinde quia tam mansuete et paci-
fiee protulit, quia cum his qui aliud sentiebant ecclesiasticam
pacem tenuit, quia in unitatis uinculo tantam salubritatem
esse intellexit, quia eam tantum dilexit et sobrie custodiuit,
s quia uidit et sensit etiam diuersa sentientes posse salua cari-
tate sentire — neque enim cum malis tenere se diceret diui-
nam concordiam et dominicam pacem; bonus quippe habere erga
malos pacem potest, tenere autem cum eis pacem non potest
quam ipsi non tenent — , postremo quia nemini praescribens
10 neque praeiudicans, quominus unusquisque episcoporum quod
putat faciat habens arbitrii sui liberam potestatem, etiam nobis
qualibuscumque locum dedit pacifice secum ista tractandi. prae-
sens est enim non solum per litteras suas, sed etiam per ipsam
quae in illo maxime uiguit et mori numquam potuit caritatem.
t5 huic ergo inhaerere et conglutinari desiderans si non inpediar
inconuenientia peccatorum meorum, orationibus eius adiutus
discam, si potero, per litteras eius, quanta pace per eum
ecclesiam suam dominus et quanto solacio gubernauerit, et
per eius sermonis adfectum uisceribus humilitatis indutus si
quid uerius sentio cum orbe terrarum, non ei praeponam cor
meum nec in eo ipso, quod aliter sentiens non tamen direm-
ptus est ab orbe terrarum. maius quippe in eo robur uirtutis
eminuit, cum ista quaestio nondum discussa nutaret, quod
aliter sentiens quam multi collegae tantam moderationem opti-
25 nuit, ut ecclesiae dei sanctam societatem nulla schismatis labe
truncaret, quam si omnia non solum ueraciter sed etiam pariter
sine i8ta uirtute sentiret. neque euim ei placeo, si eius in-
genium facultatemque sermonis et doctiinae ubertatem sancto
concilio cunctarum gentium, cui profecto interfuit per spiri-
1 sentit L quia tam) quietam J quietem Kml 2 aliut Lml
5 seneis L 8 malis Nml 10 quominus (q tn ras., pr. u *. I) K
12 dedit locum L 15 impediar KLN 17 discat Lml pacem Kml
18 solatio LMNtv 19 sermones afflectum Nml 21 diremtus KNmlV^
direptus L 22 eura Nml robor Vml rubor m uirtutes Nml
23 emicuit L 24 collega et tantam (tanta <;) Mml^i obtinuit K V(
25 sancta Nml 26 truncatur L 28 sancto eras. V
282
III. De baptisrao
tus unitatem, praeponere adfectem, praesertim iam in tali ueri-
tatis luce posito, ubi certissime cernit quod hic pacatissime
requirebat. ex illa enim ubertate haec nostra quae uidentur
eloquia tamquam infantilia rudimenta deridet. ibi uidet qua
regula pietatis hic egerit, ut nihil ei esset in ecclesia carius &
unitate. ibi etiam ineffabili delectatione contuetur, quam pro-
uida et misericordissima dispensatione dominus, ut tumores
nostros curaret, stulta mundi elegit, ut confunderet sapientes
adque in ordinibus membrorum ecclesiae suae tam salubriter
omnia conlocaret, ne de ingenio uel litteris suis, quas adhuc 10
ignorarent cuius munere haberent, electos se ad adiutorium
euangelicum homines dicerent adque inde pestifera inflarentur
superbia. quam gaudet Cyprianus, quanto serenius in illa luce
contuetur, pro quanta salute humani generis factum sit, ut
inueniatur aliquid, quod merito reprehendi possit, quamuis ip 15
christianis et piis litteris oratorum, et non inueniatur in litteris
piscatorum! de hoc ego gaudio sanctae illius animae omnino
securus neque ullo modo meas litteras ab omni errato liberas
audeo uel putare uel dicere neque illius huic sententiae, in
qua ei uisum est aliter suscipiendos ab haereticis uenientes 20
quam uel in praeteritum suscipiebantur, sicut ipse testatur,
uel nunc suscipiuntur, sicut totius orbis christiani plenario con-
cilio rationabilis consuetudo firmata est, meam praepono sen-
tentiam sed ecclesiae sanctae catholicae, quam sic ille dilexit
et diligit, in qua tam uberem cum tolerantia fructum adtulit, 25
cuius uniuersitas ipse non fuit sed in eius uniuersitate perman-
sit, cuius radicem numquam deseruit sed in cuius radice fecun-
dus ut esset fecundior ab agricola caelesti purgatus est, pro
cuius pace ac salute, ne simul cum zizaniis eradicaretur et
8 cf. I Cor. 1, 27 28 cf. Ioh. 15, 1
1 affectum LMml 4 infantialia J 5 esset ei v 6 delectione Vml
dilectatione jx 8 eligit V^mH 10 collocarent L 11 ad om. Z?
13 0 quam v quam audet Jml tanto gaudet Jm2 14 ut s. I. K
15 reprehendatur v 17 ergo Nm2 gaudeo LNml 18 liberas)
literas Lml 23 propouo Nml 25 qua tam] quanta $pr. 29 era-
dicetur LVy.<; eradiceretur Nml
lib. V 17, 23-19, 25
283
triticum, tanta mala hominum secum in unitate constitutorum
et ueritatis libertate redarguit et caritatis uirtute sustinuit.
XVIII. 24. Unde nos idem ipse copiosissime ammonet mul-
tos in delictis et peccatis suis mortuos, quamuis ad Christi
s societatem et ad illius columbae unicae innocentis et simplicis
membra non pertinentes, quae si sola baptizaret illi utique non
baptizarent, specie tamen intus uideri et baptizari et baptizare,
et in eis quamuis mortuis illius tamen baptismum uiuere,
qui non moritur et mors ei ultra non dominabitur. cum ergo
io et intus sint mortui neque latentes — nam non de illis tanta
diceret Cyprianus — , qui uel non pertineant ad illam uiuam
columbam uel nondum pertineant, et foris sint mortui qui
manifestius ad eam uel non pertineant uel nondum pertineant,
uerumque sit non posse ab eo uiuiticari alterum qui ipse non
15 uiuit, manifestum est eos, qui intus a talibus baptizantur, si
uera conuersione cordis accedunt, ab eo uiuificari cuius est
baptismus, si autem saeculo uerbis et non factis renuntiant,
quales Cyprianus et intus esse testatur, nec ipsos uiuificari
nisi conuertantur et uerum tamen habere baptismum, etiamsi
20 non conuertantur; unde etiam exteriores mortuos, quamuis
neque uiuant neque uiuificent, habere tamen baptismum uiuum
qui eis tunc prosit ad uita,m, si conuertantur ad pacem, simi-
liter manifestum est.
XVIIII. 25. Quapropter qui tunc ab haeresibus uenientes in
25 eodem Christi baptismo quem foris acceperant suscipiebant et
dicebant se ueterem consuetudinem sequi, sicut etiam nunc
ecclesia suscipit, frustra contra eos dicebatur aput ueteres
haereses et schismata priraa adhuc fuisse initia, ut hi illic
3 cap. 18 et 19] cf. Cypr. ep. 71 5 cf. Cant. 6, 8 9 cf. Rom.
6, 9 17 cf. Cypr. ep. 11, 1
3 raoltos Jml 4 et om. $pr. suis et peccatis v a christo gpr. 5 in
innocentis gpr. 9 quia L illi non nltra v 10 sunt Mml non om. L
11 ad illam — 12 nondum pertineant om. M Kjj. adillam — 13 non pertineant
om. ? 12 sunt Mml 15 eos s. I. L 16 conuersatione NVml 18 quale
Nml 19 tamen uerum v 24 uenientein Kml 25 quem] quo Vml quam jj.?
26 se] si Nml 27 suscipit ecclesia v 28 haereseos et schismatum Cypr.
284
Iir. De baptismo
essent qui de ecclesia recedebant et hic baptizati prius fuerant,
quos tunc ad ecclesiam reuertentes et paenitentiam agentes
necesse non erat baptizari. statim enim, ut unaquaeque haeresis
existebat et a congregatione catholicae communionis eiibat, non
dico alio die, sed et ipso die poterat inruentes in se aliquos 6
baptizare. et ideo si uetus haec erat consuetudo, ut sic susci-
perentur, quod nec ipsi qui contra disserebant negare potu-
erunt, nulli paulo adtentius aduertenti potest esse dubium
etiam eos sic esse susceptos, qui foris in haeresibus baptizati
sunt. 10
26. Illud autem quid habeat rationis non uideo, ut nondum
dicatur ouis errans, cui quaerenti salutem ohristianam in hae-
reticorum incidere errorem et aput eos contingit baptizari, et
ouis iam facta dicatur in ipsa intus catholica, qui saeculo
uerbis solis et non factis renuntiauit et in ea cordis falsitate is
baptismum accepit. aut si et talis non fit ouis nisi cum 6e
ad deum ueraci corde conuerterit, sicut iste non quando fit
ouis baptizatur, si iam baptizatus erat, sed ouis nondum erat,
sic et ille qui uenit ab haereticis ut ouis fiat non tunc bapti-
zandus est, si aput illos iam eodem baptismo baptizatus erat, to
quamuis adhuc ouis non erat. quapropter cum omnes etiam
intus mali auari inuidi ebriosi et contra disciplinam christi-
anam uiuentes merito dici possint et mendaces et tenebrosi et
mortui et antichristi, numquid tamen propterea non haptizant,
quia nihil potest esse commune mendacio et ueritati, tenebris 25
et luci, morti et inmortalitati, antichristo et Christo?
27. Non itaque de sola consuetudine, sed etiam de ueritatis
ratione praesumit, qui nullorum hominum peruersitate peruer-
sum fieri dicit sacramentum dei quod etiam in peruersis esse
declaratur. certe Iohannes apostolus apertissime dicit: qui 30
30 I Ioh. 2, 9
1 fuerant prius J 3 baptizare Cypr. 4 exiebat 8 5 et om. }
8 attentius ELMmSN 9 eos s. I. K 11 illut Lml quod Jml
13 incideret MmJp. 15 et non factis om. J 16 accipit M^ 18 pr.
«ui*.... N pablizatus L 20 illos] eos 8» 23 possunt M 29 dei
sacramentum v in om. Jml peruersi L
lib. V 19, 25-20, 28
285
odit fratrem suum, in tenebris est usque adhuc, et
iterum: qui odit fratrem suum homicida est cur
ergo tales intua baptizant, quos in maliuola inuidia fuisse
Cyprianus ipse commemorat?
6 XX. Quomodo aquam mundat et sanctificat homicida? quo-
modo benedicunt oleum tenebrae? si autem deus adest sacra-
mentis et uerbis suis, per qualeslibet administrentur, et sacra-
menta dei ubique recta sunt et mali homines quibus nihil
prosunt ubique peruersi sunt.
10 28: Illud autem quale est, ut ideo putetur haereticus non
habere baptismum, quia non habet ecclesiam? et utique cum
baptizatur etiam de sancta ecclesia interrogatur. quasi uero
ille, qui intua non factis sed uerbis saeculo renuntiat, non hoc
in baptismo interrogatur. sicut ergo huius falsa responsio non
15 efficit, ut baptismus non sit quem percipit, sic et illius de
ecclesia sancta falsa responsio non efficit, ut baptismus non
sit quem percipit, et sicut ille si postea quod fallaciter respon-
derat ueraciter impleat, non ei baptismus repetitur sed uita
corrigitur, sic et ille si postea ueniat ad ecclesiam de qua
20 interrogatus falsum responderat, quia eam se habere dum non
haberet putabat, ipsa quam non habebat ei datur, non quod
acceperat iteratur. cur autem ad uerba quae procedunt ei
ore homicidae poasit tamen deus oleum sanctificare et in altari
quod haeretici posuerunt non «possit nescio, nisi forte quem
ss cor hominis fallaciter conuersum intus non inpedit, lignum
fallaciter positum inpedit foris, quominus sacramentis suis
adesse dignetur nullis hominum falsitatibus- inpeditus. si ergO'
ad hoc ualet quod dictum est in euangelio: deus peccato-
2 I Ioh. 3, 15 4 cf. Cj-pr. ep. 73, 14 5 cap. 20—22] cf. Cypr.
ep. 70 28 Ioh. 9, 31
3 intns tales v inuidia om. p 5 aqua |i< mundam Lml 7 am-
ministrentar Ppr. 10- illut Lml 13 nrm factis intus « 14 inter-
rogetur v 15 percepit LmlNml 17 responderet Nml 18 ei om.
Nml 23 altare Nml 25 impedit EL impe.dit N lingua N
27 impeditus KLN( 28 adhuc L
286
III. De baptismo
rera non audit, ut per peccatorem sacramenta non celebren-
tur, quomodo exaudit homicidam deprecantem uel super aquam
baptismi uel super oleum uel super eucharistiam uel super
capita eorum quibus manus inponitur? quae tamen omnia et
fiunt et ualent etiam per homicidas, id est per eos qui ode- 5
runt fratres, etiam in ipsa intus ecclesia. cum dare nemo
possit quod non habet, quoraodo dat horaicida spiritum sanctum?
et taraen etiam intus ipse baptizat: deus ergo dat etiam ipso
baptizante spiritum sanctum.
XXI. 29. Quod uero ait: baptizandus est et innouan- 10
dus qui ad ecclesiam uenit, ut intus per sanctos
sanctificetur, quid faciet, si et intus in non sanctos incur-
rerit? an forte sanctus est homicida? et si propterea baptizatur
in ecclesia, ut etiam hoc ipsum deponat, quod homo ad deum
ueniens, dum sacerdotem quaerit, in sacrilegum fraude erroris 15
incurrit, ubi postea depositurus est, si forte in ipsa intus
ecclesia, dum hominem dei quaerit, in homicidam fraude erroris
incurrit? si non potest in homine aliquid inane esse et aliquid
praeualere, quare potest in homicida sacramentum sanctum
esse et cor sanctum non esse? si, quisquis sanctum spiritum 20
dare non potest, nec baptizare potest, cur intus baptizat homi-
cida? aut quomodo spiritum sanctum habet homicida, cum omnis
qui spiritum sanctum habet inluminatus sit, qui autem odit
fratrem suum in tenebris sit usque adhuc? si, quia unus est
baptismus et unus spiritus, ideo non possunt habere unum 25
baptisma qui non habent unum spiritum, cur intus innocens
et homicida baptisma unum habent et eundem spiritum non
10 Cypr. ep. 70, 2 23 cf. I Ioh. 2, 9
4 quae] qua Vmlpt; omnia tamen Kv 5 finiunt $pr. eos] eo K
7 quomo N 8 ipse intus etiam ti 10 est om. K et innouandus
est v 11 rudis uenit Cypr. 12 occurrerit Vmlfu; 14 etiam om. 8
16 ubi postea — 18 incurrit om. V in ipsa om. L 17 incurrit
erroris Lml 20 sanctum spiritum LNVf Cypr. c. 3: spiritum sanctum
cet. v 24 suum del. JK. om. NV^v 26 haberent Nml 27 baptii-
mum Kv
lib. V 20, 28-21, 29
287
habent? ita ergo potest haereticus et catholicus baptisraa unum
habere et unam ecclesiam non habere, sicut possunt in catho-
lica innocens et horaicida baptisma unum habere et unum
spiritum non habere, quia sicut unum est baptisma, sic unus
5 spiritus et una ecclesia. ita fit, ut hoc in quoque agnoscendum
sit quod habet, hoc ei dandum quod non habet si nihil potest
ratum et firmum esse aput dominum, quod illi faciunt quos
dominus hostes et aduersarios suos esse dicit, cur firmus est
bapti8mus quem tradunt homicidae? an hostes et aduersarios
io domini non dicimus homicidas? qui autem odit fratrem suum
homicida est. quomodo ergo baptizabant, qui oderant Paulum
seruum Christi Iesu ac per hoc oderant et Iesum, qui et
Saulo ipse dixit: qu»id me persequeris, quando eius seruos
persequebatur, et in fine ipse dicturus est: cum uni ex mini-
15 mis meis non fecistis, mihi non fecistis? quamobrem
omnes qui ex nobis exeunt non sunt ex nobis, sed non omnes
qui nobiscum sunt ex nobis sunt, sicut area cum trituratur
quidquid inde uolat non est triticura, sed non quidquid ibi
est triticura est. ideoque et Iohannes: ex nobis, inquit, exie-
«o runt, sed non erant ex nobis; si enim fuissent ex
nobis, permansissent utiqne nobiscum. quapropter
sacraraentum gratiae dat deus etiam per malos, ipsam uero
gratiam non nisi per se ipsum uel per sanctos suos. et ideo
remissionem peccatorum uel per se ipsum facit uel per illius
25 columbae membra quibus ait: si cui dimiseritis dimit-
tentur, si cui tenueritis tenebuntur. baptismum uero,
quod est sacramentum remissionis peccatorura, quia nulli dubium
7 cf. Cypr. ep. 70, 3 10 cf. I Ioh. 3, 15 13 Act, 9, 4 14 Matth.
25, 45 16 cf. I Ioh. 2, 19 19 I Ioh. 2, 19 25 Ioh. 20, 23
2 et unam — 3 habere om. L 3 innocentes 8 homicidae M unum
habere baptiama v 4 est unum M unus] add. est r> 5 in om. 8
7 deum L 8 esse om. Cypr. 10 dei Lml suum om. JLMN^
11 oderant post Iesu tr. Lml 12 quia NVv 14 ipse in fine L
19 inquid F; exerierunt N 22 deus dat L etiam om. 8 23 facit
uel L per om. LNml
288
III. De baptismo
est habere posse etiam homicidas qui in tenebris sunt usque
adhuc, quia de cordibus eorura fraternum odium non exclusum
est, siue nulla eis peccata dimissa sint, si non mutato in me-
lius corde baptizati sunt, siue continuo dimissa redierint, per
se ipsum quia dei est sanctum esse cognoscimus et, siue tra- &
datur siue accipiatur a talibus, nullorum peruersitate uiolari
siue intus siue foris.
XXII. 30. Proinde consentimus Cypriano haereticos remis-
sionem dare non posse, baptismum autem dare posse, quod
quidem illis et dantibus et accipientibus ualeat ad perniciem 10
tamquam tanto dei munere male utentibus, sicut etiam maligni
et inuidi, quos et intus esse ipse testatur, remissionem pecca-
torum dare non possunt. cum eos baptismum dare posse omnes
fatemur. si enim de his qni in nos peccauerant dictum est:
si non dimiseritis peccata hominibus, nec pater i»
uester dimittet uobis peccata uestra, quanto magis
fieri non potest ut eis peccata dimittantur, qui fratres a qui-
bus diliguntur oderunt et in ipso odio baptizantur, quibus
tamen postea correctis non rursum baptismus datur, sed ipsa
uenia quam tunc accipere non meruerunt in uera conuersione 20
praestatur! ideoque etiam illa, quae ad Quintum scripsit Cypri-
anus, et illa, quae cum collegis suis Liberali Caldonio Iunio
et ceteris ad Saturninum Maximum et alios, bene considerata
nullo modo proferenda sunt aduersus totius ecclesiae catho-
licae consensionem, cuius se illi membra esse gaudebant et 25
unde se neque ipsi praeciderunt neque diuersa sentientes prae-
cidi passi sunt, donec aliquando in doraini uoluntate per plena-
15 Matth. 6, 15 21 Cypr. ep. 71 22 Cypr. ep. 70
1 etiam homicidas posse v 3 si] siue JV in melius mutato v
4 et per v 6 nulla eorum 0 uiolare Lml 9 baptismum— posse
om. JLN$ 10 pernetiem L 11 munere dei Kv 12 alt. et] ei J
et s. I. K peccatorem L 13 baptismua Kjh/ji; 14 fateamur Mm2v
peccauerint v 17 dimittant Kml 19 sursum Kml rursus Lmlfo
20 conuersatione MNp<; 21 scribit 23 et maximum et 3 24 per-
ferenda L praeferenda p 26 praeciderent Jml
lib. V 21, 29-23, 33 289
rium concilium licet post multos annos quid esset rectius
eluceret non aliqua nouitate instituta, sed antiquitate roborata.
XXIII. 31. Ad Pompeium etiam scripsit Cyprianus de hac
eadem re, ubi aperte indicat Stephanum, quem Romanae eccle-
6 siae episcopum tunc fuisse didicimus, non solum sibi ad ista
non consensisse, uerum etiam contra scripsisse adque praece-
pisse. qui utique Stephanus non propterea communicauit haere-
ticis, quia baptisma Christi, quod in eoium peruersitate inte-
grum mansisse cognouit, inprobare non ausus est. nam si non
10 habent baptismum qui de deo praua sentiunt, hoc posse et
intus accidere iam satis ut arbitror disputatum est. apostoli
autem nihil quidem exinde praeceperunt, sed consuetudo illa
quae opponebatur Cypriano ab eorum traditione exordium
sumpsisse credenda est, sicut sunt multa quae uniuersa teuet
15 ecclesia et ob hoc ab apostolis praecepta bene creduntur,
quamquam scripta non repperiantur.
32. 'At enim scriptum est de haereticis quod a semet ipsis
damnati sunt.' quid ergo? et illi non a semet ipsis damnati
sunt quibus dictum est: in quo enim alterum iudicas
20 temet ipsum condemnas? his autem dicit apostolus: qui
praedicas non furandum furaris et cetera. et tales
profecto erant illi, qui, cum essent episcopi et cum ipso Cypri-
ano in unitate catholica constituti, fundos insidiosis fraudibus
rapiebant, praedicantes utique populo apostoli uerba dicentis:
25 neque rapaces regnum dei possidebunt.
33. Quapropter ipsius etiam epistulae quae ad Pompeium
scripta est ceteras sententias ex eisdem regulis breuiter per-
currere non morabor. contra mandatum dei esse, quod uenientes
3 cf. Cypr. ep. 74, quae in sequentibus refellitur 17 cf. Tit. 3,
11. Cypr. ep. 74, 2 19 Rom. 2, 1 20 Rom. 2, 21 25 I Cor. 6, 10
1 licet om. Nml 3 ipse scripsit Nml scribit p» 4 romano Lml
5 istam N 6 contra] con L 10 habet ppr. parua Nml 13 ob-
ponebatur Nml apponebatur Mmlji$ 14 sumsisse K\>. 15 ab s. I. L
16 reperiantur LNv 17 scripta sunt L 18 quid ergo— damnati sunt
mg. K 22 illi erant L 24 ubique in ros. J populis Vv, om. M\i<;
dicentes Nmlf 27 isdem LNml
IX Augunt. c. Don. I. 1°
290
III. De baptismo
ab haereticis, si iam illic baptismum Christi acceperunt, non
baptizantur, qua scripturarum sanctarum ostenditur? sed plane
ostenditur multos pseudochristianos, quamuis non habeant
eandem caritatem cum sanctis, sine qua nihil prosunt quae-
cumque sancta haberi potuerint, baptismum tamen commune 6
habere cum sanctis, quod iam eatis adque uberrime demon-
stratum est. ecclesiam et spiritum et baptismum dixit ab inui-
cem non posse separari et ideo, qui ab ecclesia separati sunt
et a sancto spiritu, etiam a baptismo uult intellegi separatos.
quod si ita est, cum quisque in ecclesia catholica baptismum 10
acceperit, tamdiu in eo manet, quamdiu et ipse in ecclesia
manet, si autem inde discesserit, discedit a baptismo. quod non
ita est. nam ideo redeunti non redditur, quia cum discederet
non amisit. quemadmodum autem spiritum sanctum, sicut
habent filii dilecti, non habent filii maligni et tamen baptismum 15
habent, sic et ecclesiam, sicut habent catholici, non habent
haeretici et tamen baptismum habent. nam sanctus spiritus
disciplinae fugiet fictum nec tamen eum fugiet baptismus. itaque
sicut potest baptisma esse et unde se aufert spiritus sanctus,
ita potest esse baptisma ubi non est ecclesia. manus autem 20
inpositio si non adhiberetur ab haeresi uenienti, tamquam extra
omnem culpam esse iudicaretur. propter caritatis autem copu-
lationem, quod est ruaximum donum spiritus sancti, sine quo
non ualent ad salutem quaecumque alia sancta in homine fuerint,
manus haereticis correctis inponitur. 25
XXIIII. 34. Iam de templo dei et quomodo accipiendum
sit: quotquot in Christo baptizati estrs Christum
7 cf. Cypr. ep. 74, 4 17 cf. Sap. 1, 5 27 Gal. 3, 27. Cypr. ep. 74, 5
2 scripturarutn] add. auctoritate Jm2Nm2Vv 3 pseudo- s. I. K speudo-
christianos L 4 quia Nml 5 habere 0« putuerint Nml com-
munem Mm2NVv 7 baptisma Mv dicit v 8 saparati L 9 a
(ab spiritu sancto L$v alt. a om. L paptismo Jm2 10 cum
8. I. K 11 in ecclesia et ipse v 13 nam] non Nml 14 quem-
ammodum M\i 16 ecclesia Mml 17 spiritus sanctus KLNVtv
19 aufert se L aufert bis Kml 21 adhibetur Nmhml 27 quodquod
JmlKNml quotquod Vmlt
lib. V 23, 33-25, 36
29 1
induistis, satis disseruisse me memini. neqae enim auari
templum dei sunt, cum scriptum sit: quae societas templo
dei eum idolis? et auaritiam idolatriam esse testimonium
Pauli Cyprianus adsumpserit. induunt autem homines Christum
s aliquando usque ad sacramenti perceptionem, aliquando et
usque ad uitae sanctificationem. adque illud primum et bonis
et malis potest esse commune, hoc autem alterum proprium
est bonorum et piorum. quapropter si baptisma esse sine spiritu
non potest, habent et spiritum haeretici, sed ad perniciem, non
io ad salutem, sicut habuit Saul — nam per nomen Christi in spi-
ritu sancto eiciuntur daemonia, quod et ille poterat qui erat
extra ecclesiam, de quo discipuli domino suggesserunt — , sicut
habent auari, qui tamen non sunt templum dei, quoniam quae
societas templo dei cum idolis? si autem non habent auari
15 spiritum dei et tamen habent baptisma, potest esse sine spi-
ritu baptisma.
35. Si propterea filios deo generare non potest haeresis per
Christum, quia Christi sponsa non est, nec turba illa malorum
intus constitutorum potest, quia et ipsa Christi sponsa non
20 est. designatur enim Christi sponsa sine macula et ruga. ergo
aut non omnes baptizati filii sunt dei aut potest et non sponsa
generare filios dei. sicut autem quaeritur, utrum spiritaliter
natus sit qui baptismum Christi aput haereticos accepit, ita
quaeri potest, utrum spiritaliter natus sit qui baptismum Christi
25 non ad deum ueraci corde conuersus in catholica accepit, nec
tamen ideo baptismum non accepit.
XXV. 36. Iam illa quae in Stephanum inritatus effudit retrac-
tare nolo, quia et non opus est. eadem quippe ipsa dicuntur
2. 13 II Cor. 6, 16 10 cf. I Reg. 19, 23 cf. Matth. 12, 28
12 cf. Marc. 9, 37 17 cf. Cypr. ep. 74, 6 20 cf. Eph. 5, 27 22 cf.
Cypr. ep. 74, 7
1 roe om. KmlNVml 3 dei] sit L auaritia p.; idololatriam
Vv (non JK) 4 adsumserit Kp. 5 sacramenti« J 9 pernetiem L
10 nam] non Nml per s. I. p. 15 spiritu] add. dei («. I.) N 17 dei Jt
18 illa malorum] illorum Nml 22 sicut] si NmlVmhml 23 liaere-
ticus Nml 28 eadem (dem s. I.) K
19*
i
292
III. De baptismo
quae iam satis discussa sunt et ea praeterire melius est, quae
periculum perniciosae dissensionis habuerunt. Stephanus enim
etiam abstinendos putauerat qui de suscipiendis haereticis
priscam consuetudinem conuellere conarentur, iste autem quae-
stionis ipsius difficultate permotus et sanctis caritatis uisceribus b
largissime praeditus in unitate cum eis manendum qui diuersa
sentirent. ita quamuis commotius sed tamen fraterne indignetur,
uicit tamen pax Christi in cordibus eorum, ut in tali discep-
tatione nullum inter eos malum schismatis oreretur. non autem
hinc uberius excreuerunt haereses et schismata, quia id quod 10
in eis Christi est adprobatur, quod autem ipsorum est inpro-
batur. magis enim qui hanc legem rebaptizandi tenuerunt in
plura frusta concisi sunt.
XXVI. 37. Iam uero cum dicit episcopum docibilem esse
debere et adiungit: docibilis autem ille est qui est ad i&
discendi patientiam lenis et mitis. oportet enim
episcopos non tantum docere, sed et discere, quia
et ille melius docet qui cotidie crescit et proficit
discendo meliora, his utique uerbis satis indicat uir sanctus
et pia caritate praeditus non esse metuendum sic eius epistulas 20
legere, ut, si quid postea pluribus et diuturnioribus inquisiti-
onibus conpertum ecclesia confirmauit, non ambigamus, quia,
sicut multa erant quae doctus Cyprianus doceret, sic erat et
aliquid quod Cyprianus docibilis disceret. quod autem nos
ammonet, ut ad fontem recurramus, id est ad apostolicam 25
traditionem, et inde canalem in nostra tempora dirigamus,
optimum est et sine dubitatione faciendum. traditum est
10 cf. Cypr. ep. 74, 8 14 cf. II Tim. 2, 24 15 Cypr. ep. 74, 10
25 cf. Cypr. ep. 74, 10 27 Cypr. ep. 74, 11
2 stapbanus L enim JK et in ras. L autem cet. v 6 deuersa
Nml 7 indignavetur Nv 8 disceptione Lml 9 oriretnr Jm2LM
NmStmlv 13 frustra L 15 docibiles jimi 16 discendum Vv pa-
tientia ti 17 episcopus Nml episcopum v 18 cottidie jj. 22 com-
pertum KL ecclesiam p confirmauerit Vv 25 admonet MNm2
26 carnalem L
lib. V 25, 36-27, 38 293
ergo nobis, sicut ipse commemorat, ab apostolis, quod sit
unus deus et Christus unus et una spes et fides
una et una ecclesia et baptisma unura. cum ergo
ipeis apostolorum temporibus inueniamus fuisse quosdam
5 quibus una spes non erat et unus baptismus erat, ex ipso
fonte ita in nos ducitur ueritas, ut appareat nobis sic fieri
posse, ut, cum sit una ecclesia sicut spes una et baptisma
unum, habeant tamen unum baptisma qui non habent unam
ecclesiam, sicut illis etiam temporibus fieri potuit, ut baptisma
io unum haberent qui unam spem non haberent. quomodo enim
habebant unam spem cum sanctis et iustis illi qui dicebant:
manducemus et bibamus, cras enim morimur, dicen-
tes quod non esset resurrectio mortuorum? et tamen in ipsis
erant quibus idem apostolus dicit: numquid Paulus pro
15 uobis crucifixus est aut in nomine Pauli baptizati
estis? ad eos enim apertissime scribit dicens: quomodo
dicunt quidam in uobis quia resurrectio mortu-
orum non est?
XXVII. 38. Et quod in Canticis canticorum ecclesia sic de-
*) scribitur: hortus conclusus, soror mea sponsa, fons
signatus, puteusaquaeuiuae, paradisuscum fructu
pomorum, hoc intellegere non audeo nisi in sanctis et iustis,
non in auaris et fraudatoribus et raptoribus et faeneratoribus
et ebriosis et inuidis, quos tamen cum iustis baptismum habuisse
25 commune, cum quibus communem non habebant utique carita-
tem, ex ipsius Cypriani litteris, sicut saepe commemoraui, ube-
rius discimus et docemus. nam dicat mihi aliquis, quomodo
12 I Cor. 15, 82 14 I Cor. 1, 13 16 I Cor. 15, 12 20 Cant.
4, 12-13. Cypr. ep. 74, 11
1 quid Afp.? 2 una fides V 3 baptismum Nmlt 4 ipsis] si Bpr.,
del. Mm2 5 unnm baptisma v 7 sicut] add. et Nml 12 morie-
mur Lv moriamur <;ml 14 crucifixus est pro uobis M 17 quidam in
nobis dicunt v 19 cantica V cantico Jfpgv 23 foeneratoribus LNm2
fenetoribus Nml feneratoribus B 24 inuidus Nml 25 commune KmlN
«ommunem cet. v communem) conmunem Nml communionem Bpr.
habeant N 27 nam] non Nml
294 IU- De baptismo
inrepserint in hortum conclusum et fontem signatum, quos
saeculo uerbis solis et non factis renuntiasse Cyprianus et
tamen intus fuisse testatur. si enim et ipsi ibi sunt, et ipsi
sponsa Christi sunt. itane uero talis est illa sine macula et
ruga, et illa speciosa columba tali membrorum parte turpatur? &
an istae sunt spinae, in quarum medio est illa sicut lilium,
quod in eodem cantico dicitur? in quantum ergo lilium, in
tantum et hortus conclusus et fons signatus, in illis uidelicet
iustis qui in occulto Iudaei sunt circumcisione cordis — omnis
enim pulchritudo filiae regis intrinsecus — , in quibus est 10
numerus certus sanctorum praedestinatus ante mundi constitu-
tionem. illa uero multitudo spinarum siue occultis siue apertis
separationibus forinsecus adiacet supernumerum. adnuntiaui,
inquit, etlocutussum:multiplica,tisuntsupernume-
rum. numerus ergo ille iustorum qui secundum propositum 15
uocati sunt, de quibus dictum est: nouit dominus qui
sunt eius, ipse est hortus conclusus, fons signatus, puteus
aquae uiuae, paradisus cum fructu pomorum. ex hoc numero
quidam spiritaliter uiuunt et supereminentem uiam caritatis
ingrediuntur et, cum praeoccupatum hominem in aliquo delicto 20
instruunt in spiritu lenitatis, intendunt ne et ipsi temptentur,
et cum forte et ipsi praeoccupantur, reprimitur in eis aliquan-
tulum, non autem extinguitur caritatis adfectus rursusque insur-
gens et inardescens pristino cursui restituitur. norunt enim
dicere: dormitauit anima mea prae taedio: confirma 25
me in uerbis tuis. cum autem aliquid aliter sapiunt, id
quoque illis in caritatis flagrantia permanentibus nec rumpen-
tibus uinculum pacis deus reuelabit. quidam uero adhuc car-
4 cf. Eph. 5, 27 5 cf. Cant. 2, 10. 13. 14 6 cf. Cant. 2, 2
9 cf. Rom. 2, 29 Ps. 44, 14 13 Ps. 39, 6 15 cf. Rom. 8, 28
16 II Tim. 2, 19 17 cf. Cant. 4, 12-13 19 cf. Eph. 3, 19 20 cf.
Gal. 6, 1 25 Ps. 118, 28 26 cf. Phil. 3, 15
3 pr. et om. N 5 turbatnr JKm2L 10 regum p 11 certus nurae-
rus L piaedistinatus LMq 14 inquid NmlV 15 proposito p.5
16 sunt] add. sancti NmS de om. VmU 19 ueritatis (in mg. al.
caritatis) L 21 teratentur ja
lib. V 27, 38-28, 39
295
nales et animales prouectus suos instanter exercent et, ut cibo
spiritalium fiant idonei, sanctorum mysteriorum lacte nutriun-
tur, ea quae in prauis moribus populari etiam iudicio raani-
festa sunt in dei timore deuitant et, ut minus minusque rebus
5 terrenis et temporalibus delectentur, uigilantissime satagunt,
regulam fidei diligenter inquisitam firmissime tenent et, si quid
ab ea deuiant, cito auctoritate catholica corriguntur, quamuis
in eius uerbis pro sensu carnali uariis adhuc phantasmatum
concursibus fluctuent. sunt etiam quidam ex eo numero, qui
10 adhuc nequiter uiuant aut etiam in haeresibus uel in gen-
tilium superstitionibus iaceant, et tamen etiam illic nouit
dominusquisunteius. namque in illa ineffabili praescientia
dei multi qui foris uidentur intus sunt et multi qui intus uiden-
tur foris sunt. ex illis ergo omnibus, qui ut ita dicam intrin-
15 secus et in occulto intus sunt, constat ille hortus conclusus,
fons signatus, puteus aquae uiuae, paradisus cum fructu pomo-
rum. horum munera concessa diuinitus partim sunt propria,
sicut in hoc tempore infatigabilis caritas et in futuro saeculo
uita aeterna, partim uero cum malis peruersisque communia,
20 sicut omnia cetera, in quibus sunt et sacrosancta mysteria.
XXVIII. 39. Hinc itaque iam facilior nobis et expeditior
arcae illius, cuius Noe fabricator et gubernator fuit, consideratio
proponitur. ait enim Petrus: in arca Noe pauci, id est
octoanimaehominum saluae factaesuntperaquam.
25 quod et uos simili forma baptisma saluos facit,
non carnis depositio sordium, sed conscieutiae
9 uerba sunt etiam quidam — p. 297, 5 haeretici pereunt — Eug.
c. 213 11 II Tim. 2, 19 15 cf. Cant. 4, 12-13 23 I Petr. 3,
20-21. cf. Cypr. ep. 74, 11
4 rebusque Nml 5 delectantur $pr. 6 quid Mv qui cet. 7 diuiant
Nml catholica 8. I. K 8 pro sensu] propensu L fantasmatum
LMN 10 uiuunt LMm2Nm2 aut] ut Lm2 12 praesentia ?
13 dei om. Eug. codd. VA 17 partem Jml sunt.,.. L 18 sae-
culo om. QEug. 21 et expeditior nobis v 22 arcae in ras. K archo
Fp. frabricator N 23 archa LV 24 aquae Nml 25 sol-
uos Lml
296
III. De baptismo
bonae interrogatio. quapropter si apparent hominibus in
unitate catholica baptizati, qui saeculo uerbis solis et non factis
renuntiant, quomodo pertinent ad huius arcae mysterium, in
quibus non est conscientiae bonae interrogatio? aut quomodo
salui fiunt per aquam, qui sancto baptismate male utentes, cnm 5
uideantur esse intus. usque in finem uitae in flagitiosis et
perditis moribus perseuerant? aut quomodo non sunt per aquam
saluati, quos in praeteritum cum eo baptismate, quod in hae-
resi acceperant, in ecclesiam simpliciter admissos Cyprianus
ipse commemorat? eadem quippe arcae unitas eos saluos fecit 10
in qua nemo nisi per aquam saluatus est. ipse enim dicit:
potens est dominus misericordia sua indulgentiam
dare et eos qui ad ecclesiam simpliciter admissi
inecclesiadormieruntabecclesiaesuaemuneribus
non separare. si non per aquam, quomodo in arca? si non 15
in arca, quomodo in ecclesia? si autem in ecclesia, utique in
arca, et si in arca, utique per aquam. potest ergo fieri, ut et
quidam foris baptizati per dei praescientiam uerius intus bapti-
zati deputentur, quia i Uic eis incipit aqua prodesse ad salu-
tem — neque enim aliter dici possunt salui facti in arca nisi 20
per aquam — , et rursus quidam, qui uidebantur intus baptizati,
per eandem praescientiam dei foris baptizati uerius deputentur.
male quippe utentes baptismo per aquara moriuntur, quod
nulli tunc accidit nisi qui praeter arcam fuit. certe manifestum
est id, quod dicitur in ecclesia intus et foris, in corde, non in 25
corpore cogitandum, quandoquidem omnes, qui corde sunt intus,
in arcae unitate per eandem aquam salui fiunt, per quam
12 Cypr. ep. 73, 23
1 si] 8icut JLN$ Eug. apparet KmlM^ Eug., cf. Cresc. III 65, 73:
etiamsi in eius communione non tantom sint uerum appareant pecca-
tores 2 baptizatis M Eug. codd. AP 3 hius N arche V
(passim) 10 eos] eius J 12 potis ut uid. Lml dominus om. ?
13 eis 8pr. 14 in ecclesiam V^ 15 archa LV (passim) 17 et ut 0
Eug. 18 praesentiam ? 19 aqna incipit t> 21 quidam om. N
baptizari J 24 accidit tunc M 26 intus om. Eug.
lib. V 28, 39-VI 1, 1
297
omnes qui corde sunt foris, siue etiam corpore foris sint siue
non sint, tamquam unitatis aduersarii moriuntur. sicut ergo
non alia sed eadem aqua et in arca positos saluos fecit et
extra arcam positos interemit, sic non alio sed eodem baptismo
5 et boni catholici salui tiunt et mali catholici uel haeretici per-
eunt. quid autem beatissimus Cyprianus de catholica sentiat
et quomodo eius auctoritate penitus obterantur haeretici, quam-
quam multa dixerim, seorsum tamen, si domino placuerit, ali-
quanto uberius adque manifestius dicere statui, cum prius de
10 concilio eius dixero quae deberi a me puto. quod in dei uolun-
tate sequenti uolumine adgrediar.
LIBER SEXTUS.
I. 1. Poterat iam fortasse sufficere, quod totiens repetitis
rationibus et multipliciter disputando uersatis adque tractatis,
15 adiunctis etiam diuinarum scripturarum documentis et ipsius
Cypriani tot testimoniis suffragantibus iam etiam corde tardi-
oies, quantum existimo, intellegunt, baptismum Christi nulla
peruersitate hominis siue dantis siue accipientis posse uiolari.
nec ob aliud illis temporibus, quando ista quaestio contra uti-
20 lem consuetudinem disputationibus salua caritate adque uni-
tate altercantibus discutiebatur, uisum est quibusdam etiam
egregiis uiris antistitibus Christi, inter quos praecipue beatus
Cyprianus eminebat, non esse posse aput haereticos uel schis-
maticos baptismum Christi, nisi quia non distinguebatur sacra-
16 uerba etiam corde—f. 301, 6 sanclum est = Eug. c. 214
1 sint] sunt Mu.<; Eug. 2 moriantur \iml 3 aqua. J 4 inter-
iroit B_pr. aic] Bicut L 7 poenitus L 9 studui yml 10 eius
om. M 11 aggrediar KLNm2 CONTULI. EXPL- LIBER V INO
LIBEB VI DO GRATIAS K EXPLICIT (EXPLICAT J) LIBER QUTN-
TUS (V M). INCIPIT LIBER SEXTUS (VI M) Jfy EXPLICIT
LIB QUINTUS. SCI AGUSTINI. INCIPIT EIUSDE LIBER SEXTUS N
13 etiam Vml 16 tartariores Vmlpi 17 eiaestimo V 19 utilem]
neterem v 22 antestitibus J antistibus Nml$pr.
298
III. De baptismo
mentum ab effectu uel usu sacramenti; et quia eius effectus
adque usus in liberatione a peccatis et cordis rectitudine aput
haereticos non inueniebatur, ipsum quoque sacramentum illic
non esse putabatur. sed conuertentibus oculos ad interioris
paleae multitudinem, cum et hi, qui in ipsa unitate peruersi
sunt et perdite uiuunt, appareant remissionem peccatorum nec
dare posse nec habere, quia non malignis, sed bonis filiis dic-
tum est: si cui dimiseritis peccata dimittentur ei,
si cui tenueritis tenebuntur, habere tamen et dare et
accipere baptismi sacramentum, satis eluxit pastoribus ecclesiae
catholicae toto orbe diffusae, per quos postea plenarii concilii
auctoritate originalis consuetudo firmata est, etiam ouem, quae
foris errabat et dominicum characterem a fallacibus depraeda-
toribus suis foris acceperat, uenientem ad christianae unitatis
salutem ab errore corrigi, a captiuitate liberari, a uulnere sanari,
characterem tamen in ea dominicum agnosci potius quam in-
probari, quandoquidem ipsum characterem multi et lupi et lupis
infigunt, qui uidentur quidem intus esse, ueruratamen ad illam
ouem, quae etiam ex multis una est, non pertinere morum suo-
rum fructibus conuincuntur, in quibus in finem usque perdu-
rant, quia secundum praescientiam dei, sicut multae oues errant
exterius, sic multi lupi insidiantur interius. inter quos tamen
nouit dominus qui sunt eius, qui non audiunt uocem nisi
pastoris, etiam cum clamat per similes Pharisaeorum de quibus
dictum est: quae dicunt facite.
2. Sicut enim homo spiritalis habens finem praecepti, id est
caritatem de corde puro et conscientia bona et fide non ficta,
potest aliquid ex corpore quod adhuc corrumpitur et adgrauat
animam minus liquide cernere et aliter sapere quod in eadem.
8 Ioh. 20. 23 23 II Tira. 2, 19 25 Matth. 23, 3 26 cf. I
Tim. I, 5 28 cf. Sap. 9, 15
1 U8us $pr. affectus Nml 3 non illic v 6 aperiant ex appe-
reant N 9 tenuitenueritis J 13 caracterem JLMN^ a om. J
16 caracterem JLN$ dominum Lml 17 caracterem JL$ 20 usque
in finem L 21 erant J 24 clamet Jml 29 eadam L
lib. VI 1, 1-2, 3
299
caritate permanenti deus cum uoluerit reuelabit, sic in ho-
mine carnali adque peruerso potest aliquod bonum et utile
repperiri, quod aliunde sit, non ex ipso. nam ut in palmite
fructuoso inuenitur aliquid quod purgandum sit, ut maiorem
5 fructum ferat, ita et in arundine sterili adque arida uel alligata
solet uua pendere. et ideo sicut stultum est fructiferi palmitis
purgamenta diligere, commode autem facit qui poma suauia
ubicumque suspensa non respuit, ita quisquis ab unitate prae-
cisus propterea rebaptizat, quia Cypriano uisum est ab haere-
10 ticis uenientes denuo baptizari oportere, laudanda in tanto uiro
auersatur et emendanda sectatur nec ea ipsa quae sectatur
adsequitur. ille enim dum zelo dei grauiter detestatur eos, qui
se ab unitate separauerunt, etiam ab ipso baptismo separatos
esse arbitratus est; isti autem parum sceleris putantes, quod
15 ipsi a Christi unitate separati sunt, etiam baptismum eius
illic non esse et secum exisse contendunt. tam ergo longe sunt
a fecunditate Cypriani, ut nec purgaraentis eius aequentur.
II. 3. Item quisquis non habens caritatem et perditas uias
morum ingrediens pessimorum intus uidetur esse cum foris
20 sit et baptismum Christi nec in haereticis repetit. nihil eius
adiuuat sterilitatem, quod non fecundatur suo, sed fructu onc-
ratur alieno. fieri autem potest, ut aliquis uigeat in radice cari-
tatis et in quo Cyprianus aliter sapuit rectissime sapiat, et
tamen in Cypriano quam in isto plura fecunda sint et in isto
25 quam in Cypriano plura purganda sint. non solum itaque malos
catholicos nullo modo conparamus, sed nec bonos facile coae-
quamus beato Cypriano, quem inter raros et paucos excellen-
ti8simae gratiae uiros numerat pia mater ecclesia, quamuis
isti et aput haereticos agnoscant baptismum Christi, illi autem
1 cf. Phil. 3, 15 4 cf. Ioh. 15, 2
2 utili L 3 reperire L reperiri Nm2v 5 stereli NmlV^ 8 ubi-
que MVsEug. 9 quia a J 13 seperauerunt L separatus jis
16 exiisse v 17 aequantur (a in ras.) J 21 sterelitatem ATjic
suos L 22 radicem %Eug. 27 quemj quam Jml quae K que L
29 cognoscant jSo Eug. codd. AP
300
III. De baptismo
aliter uisum sit, ut per eum minus aliquid uidentem et in
unitate firmissime permanentem manifestius demonstraretur hae-
reticis, quam sacrilegoscelere rumperetur uinculum pacis. neque
enim Pharisaei caeci, quamuis dicentes aliquando quod fieri
debebat, conparandi erant apostolo Petro, quamuis dicenti ali- 6
quando quod fieri non debebat. non solum autem istorum ari-
ditas illius uiriditati conferenda non est, sed nec aliorum fructus
illius ubertati adaequandus est gentes enim iudaizare nemo
nunc cogit nec ideo tamen quisquam nunc in ecclesia, quantum-
libet profecerit, Petri apostolatui conferendus est. quapropter 10
reddens debitam reuerentiam dignumque honorem quantum
ualeo persoluens pacifico episcopo et glorioso martyri Cypriano,
audeo tamen dicere aliter eum sensisse de schismaticis uel
haereticis baptizandis quam postea ueritas prodidit, non ex
mea, sed ex uniuersae ecclesiae sententia plenarii concilii auc- 15
toritate roborata adque firmata; sicut uenerans pro sui merito
Petrum primum apostolorum et eminentissimum martyrum,
audeo taraen dicere non eum recte fecisse, ut gentes iudaizare
cogerentur. etiam boc enim dico non ex mea, sed ex apostoli
Pauli salutari doctrina per uniuersam ecclesiam retenta adque 20
seruata.
4. Disputans ergo de sententia Cypriani multum infra merita
positus Cypriani dico sacramentum baptismi et bonos et malos
posse habere, posse dare, posse accipere, et bonos quidem
utiliter ac salubriter, malo3 autem perniciose adque poenaliter, 25
cum illud tamen in utrisque sit aequaliter integrum, adque
nihil interesse ad eius aequalem in omnibus integritatem,
quanto peior id habeat inter malos, sicut nihil interest, quanto
8. 19 cf. Gal. 2, 14
3 quem Mrnl^ 5 debeat p.? 6 quid V debeat g 8 nemo
iudaizare t> 10 proficerit Mmlps 13 cum aliter v schismatis p.
17 petro Lml martyrem L 19 cogeretur Nm2 cogeret Lm2v
hoc etiam non Lml hoc etiam dico non Lm2 (om. enim) 20 ecclesiam
uniuersam v 22 multum— cjpriani mg. K 25 adque] ac J 26 in
cm. Fm/p.s utrique 'fpr. 27 intersit Lm2
lib. VI 2, 3-4, 6
301
melior id habeat inter bonos. ac per hoc nihil etiam interest
quanto peior id tradat, sicut nihil interest quanto melior;
adque ita nihil interest quanto peior id accipiat, sicut nihil
interest quanto melior. illud enim per se ipsum et in eis qui
5 non aequaliter iusti sunt et in eis qui non aequaliter iniqui
sunt aequaliter sanctum est.
III. 5. Habere autem baptismum et tradere et accipere
malos nequaquam in melius commutatos et de scripturis cano-
nicis et de ipsius Cypriani litteris satis ut arbitror demonstra.
10 uimus. quos non pertinere ad sanctam ecclesiam dei, quamuis
intus esse uideantur, ex hoc apertissime apparet, quia isti sunt
auari raptores faeneratores inuidi maliuoli et cetera huiusmodi,
illa autem columba unica pudica et casta, sponsa sine macula
et ruga, hortus conclusus, fons signatus, paradisus cum fructu
w pomorum et cetera quae de illa similiter dicta sunt, quod non
intellegitur nisi in bonis et sanctis et iustis, id est non tan-
tum secundum operationes munerum dei boni3 malisque com-
munes, sed etiam secundum intimam et supereminentem cari-
tatem spiritum sanctum habentibus, quibus dominus dicit: si
20 cui dimiseritis peccata dimittentur ei et si cui
tenueritis tenebuntur.
IIII. 6. Ac per hoc nihil idoneum dici(tur), cur non possit
malus etiam tradere baptismum, qui potest habere, et sicut per-
niciose habet ita etiam perniciose tradere, non quia tale aliquid
25 tradit nec quia talis tradit, sed qnia tali tradit. nam cum
malus tradit bono, id est in unitatis uinculo ueraci conuersione
mutato, inter bonum sacramentum quod traditur et bonum
13 cf. Cant. 6, 8 cf. Eph. 5, 27 14 cf. Cant. 4, 12—13
18 cf. Eph. 3, 19 19 Ioh. 20, 23
1 ac] hac (i? etiam nihil v 2 id tradat om. M^. trahat L
5 insti— non aequaliter om. JVmlpt Eug. codd. et in eis qni non
aequaliter om. M 12 foeneratores L feneratores N$ maleuoli v
17 nirtutum (in mg. aL munerum) L bonis et Nml cominunis Jml
18 caritatem om. $pr. 22 dicitur scripsi dici potest MmZ dici cet. v
23 maius Vmlpt
302
III. De baptismo
fidelem cui traditur tradentis malitia superatur. et cum illi
ueraciter ad deum conuerso peccata dimittuntur, ab eis dimit-
tuntur quibus ipsa ueraci conuersione coniungitur. idem quippe
spiritus sanctus ea dimittit, qui datus est omnibus sanctis
sibi caritate cohaerentibus, siue se nouerint corporaliter siue 5
non nouerint. similiter cum alicuius tenentur peccata, ab eis
utique tenentur, a quibus se ille cui tenentur uitae dissimili-
tudine et praui cordis auersione disiungit, siue illum corpora-
liter nouerint siue non nouerint.
V. 7. Quapropter omnes mali spiritaliter a bonis seiuncti io
sunt, si autem etiam corporaliter aperta dissensione separentur,
peiores fiunt. sed, ut dictum est, nihil interest ad baptismi
sanctitatem, quanto quisque peior id habeat et quanto peiori
tradat. potest tamen tradere separatus, sicut potest habere
separatus, sed quam perniciose habere tam perniciose tradere. is
ille autem, cui tradit, potest salubriter accipere, si ipse non
separatus accipiat, sicut plerisque accidit, ut catholico animo
et corde ab unitate pacis non alienato aliqua necessitate mortis
urgentis in aliquem haereticum inruerent et ab eo Christi
baptismum sine illius peruersitate perciperent et siue defuncti 20
siue liberati nequaquam aput eos remanerent, ad quos num-
<juam corde transierant. si autem e'tiam ipse separatus acceperit,
tanto perniciosius accipit, quanto magis bonum est quod non
bene accipit, et tanto magis ualet ad exitium separato, quanto
magis posset ad salutem ualere coniuncto. et ideo si ab illa 25
peruersitate correctus et a separatione conuersus uenerit ad
12 uerba sed, ut dictum est—$. 303, 16 pacis amore seruauit
= Eug. c. 215
1 tradentes Nml superatur] non separat v 2 conuerso ad deum M
3 ipse MmZ conuincitur J 5 sibi] siue NmU Vml\i<; noue-
runt Nml 6 peccata tenentur v 9 pr. nouerunt Nml 11 aperte
Jml 13 peiori] peior id v 14 et 15 separatos $pr. 15 habere tam
perniciose om. Vpt (non M) Eug. codd. praeter Gm3 19 surgentis Jm2
urguentis p 20 ullius L 21 remaneret Kml 23 pernitiosus M
•accepit M^ magis] maius v 24 ualeat J eiitum Kml 25 con-
iunctio Lml 26 a om. N
lib. VI 4, 6-6, 9
303
catholicam pacem, sub eodem baptismate quod acceperat eius
peccata dimittentur propter uinculum caritatis, sub quo ba-
ptismate peccata eius tenebantur propter sacrilegium diuisionis,
quia illud et in homine iusto et in homine iniusto semper
s sanctum est, quod neque alicuiu9 aequitate augetur neque
alicnius iniquitate minuitur.
8. Quae cum ita sint, quid huic iam perspicuae ueritati
officit, quod multi coepiscopi Cypriano in illam sententiam con-
senserunt suasque in idem conuenientes proprias protulerunt,
10 nisi ut magis magisque illius uiri erga unitatem Christi caritas
innotescat? si enim solus ista sentiens nullo consentiente
remaneret, uideretur propterea refriguisse ab scelere schismatis,
quia socios non inueniebat erroris. tam multis autem sibi con-
sentientibus quod cum ceteris diuersa sentientibus in unitate
15 permansit, catholicae uniuersitatis sanctissimum uinculum non
timore solitudinis, sed pacis amore seruauit. quapropter posset
quidem iam uideri superfluura ceterorum etiam illius concilii
episcoporum singulas retractare sententias. sed quoniam corde
tardiores non putant esse responsum, si alicui loco cuiusque
50 sermonis non ibi sed alibi respondeatur quod illuc etiam possit
adhiberi, melius multum legendo atteruntur ut acuantur, quam
parum intellegendo conqueruntur ut redarguantur.
VI. 9. Primum ergo ipsius Cypriani consultationem, qua
indicatur anima pacifica et exundans ubere caritatis, unde con-
Sfi cilium ipsum incipit, iterum considerandam commemoramus.
Audisiis, inquit, colUgae dilectissimi, quid miki Iubaianus
26 Cypr. sentent. episc. praef.
2 dimittuntur Nv 4 ininsto] iusto ii; 5 aequitate alicuins v 7 huc
Kml iam JKL tam NVm2v, om. ppr. Eug. ueritatis Lml
9 protulerint MVml^m2 Eug. 10 ueri N 11 innotescit Lml ita
Kml 12 uidetur $pr. refruguisse Nml 13 sibi om. JKL, cf. VII
4, 7: Cyprianus cum sibi consentientibus collegis conscientibuB Nml
14 quod] quam Jm2 16 amore] more Jml 19 putantes esse Afyf
ei] sed J 21 multo J acuuntur Lml 22 coquiruntur (i ex c) N '
23 quam Jml 24 consilium LVv 25 ipsum om. J incipit iterum]
incipiens JKm2L considerandum L 26 inquid Vmlf
30 i
III. De baptismo
coepiscopus noster scripserit consithns mediocritatem nostram
de inlicito et profano liaereticoritm baptismo quidque ei re-
scripserim, censens scilicet quod semel adque iterum et saepe
censuimus haereticos ad ecc/esiam uenientes ecclesiae baptismo
baptixari et sanctificari oportere. item lectae sunt uobis et &
aliae Iubaiani li/terae quibus pro sua sincera et retigiosa de-
uotione ad episttilam nostram rescribens non tantum consensit,
sed et instructum se esse gratias egit. sttperest ut de hac ipsa
re singu/i quid sen/iamus proferamtts neminem ittdicantes aut
a iure communionis aliquem si diuersum senserit antoitentes. i»
neque enim quisquam nostrum episcopum se episcoporum con-
stituit aut tgrannico terrore ad obsequendi necessitatem col-
legas suos adigit, quando habrat omnis episcopus pro licentia
/ibcr/atis et potestatis suae arbitrium proprium tamque iudi-
cari ab a/io non possit quam nec ipse potest a/terum iudicare. i&
sed expectemus uniuersi iudicium domini nostri Iesu Ckristi
qui unus et solus liabet potestatem et praeponendi nos in
ecclesiac suae gubcrnatione et de actu noslro iudicandi.
VII. 10. Iam satis, quantum arbitror, non solum ad epistulam
quam Iubaiano scripsit, sed etiam ad illam quam ad Quintum 20
dedit et ad illam quam cum quibusdam collegis ad quosdam
collegas et ad illam quam ad Pompeium, quantum potuimus,
pro uniuersitate catholicae consensionis adque concilii, in cuius
unitate isti tamquam pia membra manserunt, libris superioribus
disputauimus. quapropter iam opportunum uidetur quid etiam S6
ceteri singillatim censuerint considerare ea libertate, quam nobis
etiam ipse non abrogauit dicens: neminem iudicantes aut a
iure communionis aliquem si diziersum senserit amouentes.
1 scripserat L 2 quidque (quodque Jml quicque ex quicquid M) ei
JLX$ et quid ego ei Kv quidque ego ei Cypr. 3 et om. J 5 nobis L
et] sed jitni; 6 sincere Lml relegiosa JNml douotione L
7 nostram epistolam M consentit Lml 8 et) etiam Cypr. esse]
esse confessus Cypr. gratis N ut de] unde N 10 communi-
cationis Cypr. 12 colligas J 15 potest] possit Cypr. 22 quamtum
Nml 25 oportunum JLNV^ivi2q 26 censuerunt p.ml 27 arroga-
uit Jgpr. a om. JL 28 auouentes L
lib. VI 6, 9-7, 10
305
quod eum non propterea dixisse, ut cogitationes tacitas colle-
garum tamquam de abdito erutas tali securitate captaret, sed
qnod reuera pacem unitatemque diligeret, ex aliis similibus
nidere facillimum est, ubi ad singulos scribit, sicut ad ipsum
5 Iubaianum: haec tibi, inquit, breuissime pro nostra
mediocritaterescripsimus, fratercarissime, nemini
praescribentes aut praeiudicantes quominus unus-
quisque episcoporum quod putat faciat, habens
arbitrii sui liberam potestatem. et ne quisquam, si
io bac eadem libera potestate diuersa sentiret, pellendus a cete-
rorum consortio uideretur, sequitur et dicit: nos, quantum
in nobis est, propter haereticos cum collegis et
coepiscopis nostris non contendimus, cum quibns
diuinam concordiam et dominicam pacem tenemus.
i5 et paulo post: seruatur, inquit, a nobis patienter et
leniter caritas animi, collegii honor, uinculum
fidei, concordia sacerdotii. sic et in epistula quam
scripsit ad Magnum, cum de baptismo tinctorum et perfusorum
quaereretur utrum aliquid interesset: qua in parte, inquit,
20 nemini uerecundia et modestia nostra praeiudicat
quominus unusqnisque quod putauerit sentiat et
quod senserit faciat. quibus eius sermonibus satis apparet
illo tempore ab eis ista esse tractata, quo nondum declarata sine
ambagine hauriebantur, sed adhuc clausa magno molimine quae-
as rebantur. nos ergo iam de baptismi simplicitate ubique agnoscenda
consuetudinem uniuersae ecclesiae etiam conciliis uniuersalibus
roboratam tenentes, accepta quoque ex uerbis Cypriani maiore fidu-
cia, per quae mihi etiam tunc liceret saluo iure communionis
5. 11. 15 Cypr. ep. 73, 26 19 Cypr. ep. 69. 12
4 singulo Vmlpm2i scripsit Nv 5 inquid F? breuibus Cypr.
6 scripsimus N rescribsimus jt karissime MVp. 7 unus «. I. N
10 haec 8pr. 11 in qnantum in Lml\iml 15 inquid V$ 18 scri-
bit L 19 inquid V 20 ueracundia Jml 21 putat Cypr., sed puta-
uerit codd. CV 22 eius] autem Lml 24 ambigine J 25 agnoscen-
dam JNVv 27 accepit Jml accepit a Jm2 maiori M
hl. August. c. Don. I. 20
III. De baptitmo
dinersa sentire, unitate quideni praelata adque laudata, qoalem
beatns Cvprianus et eins collegae, quioum eo concilium illudfece-
runt, cum diuersa sentientibus tenuerunt, haereticorum et schia-
raaticorum seditiosas calumnias proturbantes adque euertentes,
in nomine domini nostri lesu Christi, qui per apostolum suum s
loquens ait: sufferentes inuicem in dilectione, stu-
dentes seruare unitatem spiritu» in uinculo pacis,
per quem etiam ait: si quid aliter sapitis, id quoque
uobis deus reuelabit, aanctorum epiacoporum sententias
saluo cum eis uinculo unitatis et pacis, in quo retinendo eos, 10
quantum ipse dominus adiuuat, imitamur, considerandas et per-
tractandas adgredimur.
VIII. 11. Caecilius n BiHa dix.it: Ego Mlinn baptismnm in
ccclesia sofa «au ct extra ecclesiam nnllnm. hic erit unum,
t&i sprs uera rst c.l fides certa. sic enim scripium cst: una 15
fiiles. una spes, itiium baptisma, non aput haeretieos,
itbi spes iuilla. est et fides falsa, nbi omnia per mendacium
agnnliir, ubi exorcixat daenwniacus, saeramentnm interrogat
cuiiis os ct nerba cancer emUtunt, fidem dat infidelis, ueniam
delictoritm tribnit sceleratus et in nomine Christi tingnit 20
antichristiis, benedicit a deo maledictus, uitam pollicetur mor-
tuns, pnccm dat inpacific.us, deum inuocat blaspliemus, sacer-
dolium admiiiistrat profanus, ponit altare sacrilegus. ad liaec
omnia accedit et itlud nuiliim, ut antistes diahoh audeat
citcharistiam facerc. aitt qui iilis adsistunt dican.t haec falm 85
esse- de liaereticis. ecce ad tfualia cogUur ecclesia conseniire
ct sine haptismo et ucnia delictorum commiinicare conpellitur!
6 Epli. 4, 2— S X Phil. 3, 15 13 Cypr. sentent. cpisc. 1
15 Eph. 4, 5
4 perturbantes L 6 in *. /. A' 9 reuelauit Mm2Vmly.$ 13 I mg.
/41« Biltha Cypr. 18 geruntur Cypr. exborcizat JK exoraizat L
exorchizat A^miin 19 cancher V^m2 cancerem mittunt Cypr. 20 tru-
bnit J, in s. I. X tingit v 24 et] etiam Cypr. ullud L illut s
aniestis Jml antestes Jm2 25 haec omnia e Cypr. 26 cogitur]
igitur Cypr. 27 compellitor KI.M\n
ib. VI 7, 10-8, 12
307
quam rem, fratres, fugere ac uitare debemus et a tanto sce-
lere nos separare et unum baptismum tenere quod soli eocttf-
siae a deo concessum est.
12. Ad haec respondeo, quoniam quisquis etiam intus confi-
b tetur se deum nosse, factis autem negat — quales sunt auari et
innidi et qui propter fraternum odium non meo, sed sancti
Iohannis apostoli testimonio dicuntur homicidae — , et spem non
habent, quia malam conscientiam gerunt, et perfidi sunt, quia
non id agunt quod deo uouerunt, et mendaces, quia falsa
10 profitentur, et daemoniaci, quia diabolo et angelis eius in suo
corde praebent locum, et uerba eorum putredinem operantur,
cum corrumpunt mores bonos per conloquia mala, et infideles
eunt, quoniam quod deus talibus minatur inrident, et scelerati)
quia nefarie uiuunt, et antichristi, quia mores eorum Christa
u aduersantur, et a deo maledicti, quia ubique tales sancta
scriptura execratur, et mortui, quia carent uita iustitiae, et
inpacati, quia contrariis factis cum dei sermone confligunt,
et blasphemi, quia per eorum perditos actus nomini christiano
derogatur, et profani, quia ab illo dei sanctuario spiritaliter
ao interiore seclusi sunt, et sacrilegi, quia in se ipsis templum
dei male uiuendo corrumpunt, et antistites diaboli, quia fraudi
et auaritiae quae est idololatria seruiunt. tales autem nonnullos.
immo plurimos et apostolus Paulus et episcopus Cyprianus
etiam intus esse testantur. cur ergo isti baptizant? cur etiam
aa quidam, qui saeculo uerbis et non factis renuntiant, et ab
7 cf. I Ioh. 8, 15 12 cf. 1 Cor. 15, 33
2 baptiema KMVv baptismura tenere baptismum L 3 a deo om>
KmlVv, add. Km3 4 RS mg. L Resp. V RESPONSIO Jf|i«, ita pattim
Adhnc L 6 qni Vv, om. cet. 7 •iohannis L 8 egerunt L 9 none-
runt Nml 10 diabulo M 11 locnm praebent v 12 bonos morea KVn
(gr. ^ftT) xpi) 0 *») 16 uitae (iro/ 17 impaccati ex impaccata L
18 nomen N 19 qui N 20 interiores eiclusi N 21 antestiteg J
B2 idololatriae Kml idolatriae LN; idolatria JMp 23 coepiscopus J
quo episcopus V 24 teetatur N 25 renuntiant et scripsi renuntian--
tes JKLNVfts renuntiant Mv
20*
308
III. De baptismo
huiusmodi moribus non mutati baptizantur et qnando mutantur
non rebaptizantur? iam uero quod indignatur et dicit: ecce ad
qualia cogitur r ecclesia consentire et sine baptismo et uenia
delictorum communicare conpellitur, nisi essent ceteri episcopi
qui alios ad ista compellerent, non utique diceret. unde osten- »
ditur illos etiam tunc ueriora sensisse, qui non recesserunt a
pristina consuetudine quae postea concilii uniuersitate firmata
est. quid est autem quod adiungit et dicit: quam rem, fra-
tres, fugere ac uitare debemus et a tanto scelere nos separare?
si enim hoc ita dicit, ut ista non faciat nec adprobet, alia 10
res est; si autem, ut diuersa sentientes damnet et segreget
prior, resistit uerbis Cypriani quibus ait: neminem iudicantes
aut a iure communionis aliquem si diuersum senserit amo-
uentes.
VIII I. [13] 14. Ad ea quae Felix a Misgirpa dixit haec dici- 15
mus: Si non esset baptisma unum et uerum nisi in ecclesia,
non utique esset in eis qui ab unitate discedunt. est autem
in eis; nam non id recipiunt redeuntes non ob aliud, nisi quia
non amiserant recedentes. quod autem ait: nam quae foris exer-
centur nullum habent sahdis effectum, consentio et omnino a>
uerum esse credo. aliud est enim non ibi esse, aliud nullum
habere salutis eifectum. uenientibus enim ad catholicam pacem
prodesse incipiunt quae foris inerant, sed non proderant.
X. 15. Polycarpo autem Adrumetino, quoniam diiit: qui
haereticorum baptismum probant nostrum euacuant, respon- 25
2. 8 Cypr. sentent. episc. 1 12 Cypr. sentent. episc. praef.
19 Cypr. sentent. episc. 2 24 Cypr. sentent. episc. 8.
1 et quando — rebaptizantur om. L 3 cogitatur ecclesie Nml eccleaia
cogitur v 4 coropellitur KLV\x 5 utique] add. haec Nm2v dicerent
■Fmfys etiam ostenditur illos v 6 tnnc om. N qnia L 8 autera
om. N quam ob rem N 9 fugire Vmlpt 12 prioribus v 18 post
amouentes primus, ut uidetur, Erasmus sent. 2 ex Cypriano inseruit,
cuius uerba etiam Maurini repraesentant sectioni 13 ea adsignantes; nos
eam cum codicibus omisimus 15 Pelii] Primus Cypr. misgirpa Kml
Cypr. migirpa cet. v dixit om. Nml 17 non om. Jml 18 id non v
alt non del. Nm2 22 afFectum LV 24 Policarpo LMN adrumen-
tino L hadrnmentino gpr. hadrumetino Vm2 25 nostrorum V
lib. VI 8. 12-12, 19
309
demus: Si haereticorum est baptismus qui per haerelicos datur,.
auarorum et homicidarum est qui intus a talibus datur. si'
autem hoc istorum non est, nec illud iliorum est, ac per hoo
aput quoscumque sit Christi est.
s XI. [16] 17. Nouatus a Thamugade quid fecerit dixit, noni
autem aliquid adtulit, unde se ostenderet facere debuisse quod^
fecit. nominauit enim testimonium scripturarum et decretum
collegarum, sed non inde aliquid protulit quod considerare
possemus.
*o XII. [18] 19. Nemesianus autem a Tubunis multa posuit
testimonia scripturarum, sed pro seotentia catholicae quam
declarandam et conmendandam suscepimus multa locutus est.
nisi forte putandum est, quia non fidit in falsis qui fidit in spe
rerum temporalium, sicut omnes auari adque raptores et qui
u> saeculo non factis sed uerbis renuntiant, quales tamen intus et
baptizare et baptizari etiam Cyprianus est testis. ipsi sequuntur
etiam aues uolantes, quia non adprehendunt quae concupiscunt.
deserit autem uias uineae suae et a semita agelli sui errat
et ingreditur per auia loca adque arida et terram destinatam
*> siti, consequitur autem manibus infructuosa non haereticus
tantum sed omnis qui male uiuit, quia omnis iustitia fructuosa
est et omnis iniquitas infructuosa. qui uero aquam alienam de
fonte extraneo bibunt, non haeretici tantum sunt, sed omnes
qui non uiuunt secundum ea quae docet deus et uiuunt secun-
» dum ea quae docet diabolus. nam si de baptismo diceret, non
5 cf. Cypr. sentent. episc. 4 10 cf. Cypr. sentent. episc. 5
13-20] cf. Prou. 9, 12 16 cf. Cypr. ep. 13 22 cf. Prou. 9, 18
1 ante Si] R mg. J baptismas ettM datnr om. M\i 3 stornm Kml
4 apud (sic) s. I. K Cbristi est! poxt haec uulgo inseritur sententia
4 (sect. 16), om. codd. 5 thamncade J Thamogade Cypr. 7 decretur L
9 possimus Lml VmZ. deinde uulgo inseritur sententia 5 (sect. 18), om. codd.
10 Nemessianus KLN autem om. v tubunus L Thubunas Cypr.
11 catholica N 13 pr. in] a N 16 secnntnr LMV^ 18 uineae] uiae
ppr. uitae Mm2 angeli p 20 sitim zml in sitim Cypr. con-
sequitur] contrahit Cypr. infructoosa Lml tantum hereticis (sic) N
21 alt. omnes Nml 23 tantum heretici N 25 diabolos Lml
III. De baptismo
(Jiceret: nec de fonte extraneo biberis, aed: 'de fonte
extraneo non te ablueris*. iam uero quod dominus ait: nisi
quis renatus fuerit ex aqua et spiritu, non potest
introire in regnum dei, quid eum adiunet ad id quod
putat omnino non uideo. aliud est enim 'omnis qui intrabit in
regnum caelorum prius renascitur ex aqua et spiritu, quia niai
renatus fuerit ex aqua et spiritu non intrabit in regnum cae-
lorum', qnod dominus dixit et uerum est, aliud autem 'oranis
qui nascitur ex aqua et spiritu intrabit in regnum caelorum',
quod utique falsum est. nam et Simon ille magus natus erat i»
ex aqua et spiritu et tamen non intrauit in regnum caelorum;
sic fieri potest ut etiam haereticis contingat. aut si non nasci.
tur ex spiritu nisi qui ueraci conuersione mutatur, omnes qui
saeculo uerbis et non factis renuntiant non utique de spiritu,
sed ex aqua sola nascuntur, qui tamen et intus teste Cypri- 1*
ano sunt. necesse est enim ut unum de duobus concedatur:
aut illi qui fallaciter saeculo renuntiant nascuntur de spiritu,
quamuis ad perniciem, non ad salutem, adque ita possunt et
haeretici, aut si illud, quod scriptum est: sanctus enim
spiritus disciplinae effugiet fictum, etiam ad hoc a*
ualet, ut fallaciter saeculo renuntiantes non nascantur de spi-
ritu, potest quis baptizari aqua et non nasci de spiritu et
frustra Nemesianus ait: nequc spiritus sine aqua operari
potest nec aqua sine spiritu. iam uero et alibi saepe dic-
tum est, quomodo fieri possit, ut habeant communiter unum »
baptisma qui ecclesiam non habent unam, sicut fieri potest
1 Prou. 9, 18 2 Ioh. 3, 5 10 cf. Act. 8, 13 19 Sap. 1, 5
23 Cypr. sentent. episc. 5
1 liberis L 3 renatus KNmlv Cypr. natus (Ttvvrjfrj) cet. non]
eeee non Nml 6 nascitur p nisij add. quis Mm2 8 post uerum est
fcaec deleta sunl in K: aliud autem omnis qui nascitur ex aqua et epi-
ritu non intrabit in regnum caelorum quod dominus diiit et uerum eet
10 einon Vm7 magis Nml magnus « 11 intrabit L Vmlps 12 haere-
ticls etiam v 13 conuersatione Nml omnis $pr. 14 et] etiam N
15 sunt teete cypriano L 16 de] e L 18 pernetiem L 19 aliud L
spiritns enim sanctus L 20 effigiet Lml 22 potest— splritu bis
script. J 23 nemessianiiB JKmSLN 24 nec] neqne p.
lib. VI 12, 19-18, 21
311
in ipsa intue eccleeia, «t non habeant unum spiritum sancti
per iustitiam et inmundi per auaritiam et tamen habeant uuuni
baptisma. sic enim dictum est unum corpus id est ecclesia,
sicut unus spiritus et unum baptisina. iam cetera quae
s diiit nostrae potius adsertioni suffragantur. posuit enim ei
euangeiio testimonium: quod natum est de carne caro
est et quod natum est de spiritit spiritus est, qitut
ttms spiritus est et ex deo natus est, et intulit: ert/o
omnes haeretiei et schismatici omnia qitaecumque faciunt
ic mrnalia sunt dicente apostolo: manifestu snnt enim
tipera carnis, quae sunt fornicationes, iiimiiu-
ditiae; et cetera quae ibi dicit apostolus, ubi et liae-
reses comniemorauit, iste eisecutus est: quoniam quicum-
que kaec faciunt regnum dei uon hereditabu nl.
» deinde adiecit et diiit: condemnat itaque apostolus ciun
omnibus malis et qui diuieionem facinnt, Iujc est schisma-
Hcos et luieretioos. bene quod enumerans opera carnis, inter
quae et haereses sunt, inuenit et diiit simul omnia damnan-
tem apostolum. interroget ergo ipse sanctum Cyprianum et
«i atidiat ab eo, quam multi etiam intus secundum opera mala
oarni8 uiuunt, quae cum haeresibus damnat apostolus, et tamen
baptizant et baptizantur. cur ergo soli liaeretici dicuntur
baptismam habere non posse, quem habent socii damnationis
ipeorum?
» XIII. 20. Ianuarius a Lambese diiit: Secundum scriptu-
rarum sanctarum auctoritatem decerno liaereticos omnes bapti-
mandas et sic vn ecclesiam sanctam admittendos.
21. Huic respondetur: Secundum scripturarum sanctarum
auctoritatem decreuit concilium catholicum orbis terrarum
3 Kph. 4, 4 — o 6 Cypr. aentont. episc. :>. Iob. 3, 6 8 cf. Ioli.
4, 24 10 QaJ. 6, 19—21 26 Cypr. sentent, episc. 6
5 adsertionii N 9 acihsmatiei ZV 10 sunt enini L Cypr. eniiu
sunt eei. v 18 eiseqnutus KmX 15 apostoloa Nml 16 et eoa
qui Vv 18 damnentem Lml 19 ipsum NVv 20 intua etiam M
25 lambiese Nmlv 28 eanctarum aoripturarum N
312
III. I)e baptismo
etiain in haereticis inuentum baptismum Christi non esse in-
probandum.siautem poneret testimonia scripturarum, autcontra
nos non esse aut etiam pro nobis esse demonstraremus, sicut
ecce qni eum sequitur. ..
XIIII. [22] 23. Lucius a Castra Galba ex euangelio posuit
testimonium dicente doinino: aos estis sal terrae; si autem
sal infatiiatus fuerit, id quod sallietur ex eo ad nihi-
him ualcbit, nisi ut proiciatur foras et conculcetur
ab hominibus. quasi nos dicamus homines ipsos foras pro-
iectos ualere aliquid uel ad suam uel ad aliorum salutem. sed
et qui tales intus uidentur non solum spiritaliter foris sunt,
sed etiam corporaliter in fine separabuntur. omnes enim tales
ad nihil ualent, nec ideo tamen sacramentum baptismatis quod
in eis est nihil est. nam et in ipsis qui proiciuntur foras, si
resipiscant et redeant, salus eis quae recesserat redit, baptis-
ma uero quia non recesserat non redit. et illud quod ait do-
minus: ite ergo et docete yentes, baptixantes eos in
nomine patris et filii et spiritus sancti, non permisit
baptizare nisi bonos, quia malis non diceret: si cui dimise-
ritis peccata dimittentur ei, si cui tenueritis tene-
buntur. quomodo ergo intus baptizant mali qui dimittere
peccata non possunt? quomodo etiam baptizant malos non
mutatos. quorum adliuc peccata super eos sunt, sicut Iohannes
dicit: qui odit fratrem suum, in tenebris est usque
adhuc? si autem tunc dimittuntur, cum se bonis et iustis
6 Cypr. sentent. episc. 7. Matlh. 5, 13 17 Cypr. sentent. episc. 7.
Matth. 28. 19 19 Ioh. 20, 23 24 I Ioh. 2, 9
1 baptismuin inuentum Jml Christi baptismum v 3 demonstremus L
4 ece 1. ille Nm2 post sequitur uulgo inseritur sententia 7 (sect. 22),
om. codd. 5 lutius N castra (r s. I.) L gastra N Castro Galbae v
ex] en J 7 infatuatum v fatuus Cypr. id quod] in quo Mm2 Cypr.
salietur JLNQpr. nihilum N Cypr. nihil cet. v 10 aliqaid ualere v
11 uidentur intus w 12 seperabuntur Nml 13 nil Mp. 14 si om.
8;>r. 16 et| add. si Mm2 18 fili Km 1 20 dimittuntur L 21 bapti :
zantur Jml 23 peccata adhuc t> super eos peccata N iohannes
bis Kml 2') bonus Nml nobis //
lib. VI 13, 21-15. 24
313
per quos in ecclesia peccata dimittuntur, quamuis a malis
baptizati sint, intima caritate coniungunt, sic et illi qui forin-
secus ueniunt et ad eandem conpaginem corporis Christi in-
terno uinculo pacis acceduut. baptismus tamen Christi in ntris-
3 que agnoscendus et in nullis inprobandus est, siue antequam
conuertantur, quamuis eis nihil prosit, siue cum conuertuntur
ut prosit. cum ipsi ab ecc-esia quae una est, inqnit, recedendo
infatuati contrarii facti sinl, fiat sicut scriptum est: domus
contrariorum legis debeut emundationem, et conse-
ao quens est, inquit, eos qui a contrariis baptixati inquinati sunt
primo puryari et tunc demum baptixari. quid ergo? raptores
et homicidae non sunt contrarii legis dicentis: non occides,
non furaberis? debent ergo emundationem; quis hoc nega-
uerit? et tamen non solum quicumque a talibus intus bapti-
lf. zantur, sed etiam qui tales non mutati baptizantur, quamuis
adhuc purgationem debeant ut mutentur, non tamen amplius
cum mutati fuerint baptizantur. tanta uis est in sacramento
simplicis baptismi, ut, cum fateamur aliquem baptizatum et
adhuc male uiuentem debere mundari, uetemus tamen ulterius
80 baptizaii.
XV. 24. Crescens a Cirta dixit: In tanto coetu sanctissi-
morum consacerdotum lectis litteris Cypriani dilectissimi noslri
ad Iubaianum itemque ad Stephanum, quae tantum in se
sanctissimoium ex scripturis deificis continent, id merito
2R omnes per dei gratiam adunati consentire debeamus, censro
7 Cypr. sentent. episc. 7 8 Prou. 14, 9 12 Ex. 20. 18. 15
21 Cypr. sentent. episc. 8
1 peccata om. Nv 2 sunt MNmlfif illi (»e»Z. se habent)] illic
Nml illis v :\ art s. 1. K 7 post prosit add. L: Adhuc lucius dicit
inquid NmlVf 8 sint] sunt Lmlpz Cypr. codd. STml sunt facti M
9 legis] legistis %pr. 10 est om. Cypr. inquid NmlVi quia
a Vml sunt om. Vml 13 emendationem JNml 21 circa L
coeto Lml caetu Nml 22 sacerdotum M^ Cypr. cod. S 24 sanctis-
tiasimorum N sanctimoniorum Cypr. codd. sanctissimorum testimoniorum
Hartel ex] descendentium ex Cypr. 25 per om. t ,
314
III. De baptismo
eryo omnes haereticos siite sth ismaticos qiti ad catholicaiu
eeotesiam uoluerint itenire non ante inyredi, uisi erorcixati
et baptixati fuerint, exceptis fm sdne qiti in eeclesia catholita
fuerint ante baptixati; ita taiuen per manits inpositionent iit
jmenitentiam ecclesiae recoiuilientur. t>
25. Hic ammonemur iteruni quaerere cur dixerit: exeeptis
kis sane qui in ecclesia catholica fuerint ante baptixati. an
quia non amiserant quod intua acceperant? ergo, quod habere
foris poterant. cur non et tradere poterant? an inlicite foris
traditur? sed neque licite foris liabetur et t.amen habetur; sic 10
inlicite foris datur, sed tamen datur. quod autem praestatur
redeunti qui intus acceperat, lioc praestatur uenienti qui foris
acceperat, id est ut licite intus habeat quod inlicite foris habebat.
sed aliquis forsitan quaerat, quid de hac re <habeat> beati Cypriani
epistula ad Stephanum, cuius in hac sententia commemoratio 15
facta est, cum in exordio concilii non sit commemorata, credo
quia non putatum est necessarium. nam et ipsam in isto coetu
consacerdotum lectam esse dixit, quod factum omnino non
dubito, quantum arbitror, ut fieri solet, quo possent iam con-
gregati episcopi etiam de illa causa simul aliquid cognoscere 20
quae illa epistula continetur. nam prorsus ad quaestionem
praesentem non pertinet et magis miror, cur eam iste com-
memorare uoluerit, quam cur in exordio concilii commemoratio
eiuB praetermissa sit. quodsi quisquam arbitratur me aliquid
15 Augustinus de Cypriani enistula 6H loquitur. cum Crescens
ep. 72 significauerit
1 ego Mm2v siue] et Cypr. ecclesiain catliolicam J 2 ueniie
uoluerint v exhorcizati JK exorzizati L exhorchitati Nml 3 prius
fuerint Cypr. 4 ita] ii Hartel tamen] add. ut ti impositionem KLfiq
6 paenitentia Cypr. ecclesiam N 6 admonemur LN S amisemnt L
9 pr. foras ;m7 10 licito L et tamen— inlicite detrita in K, om.
L et tamen habetur om. Jml aic inlicite om. J spat. uac. relicto;
neqne licite suppl. m2 12 acciperat J foras Mji 13 ut licite]
inlicite N 14 habeat „ahquot mss" apud v. om. mei; cf. p. 315, 5
nihil habet 15 post Stephanum add. diierit Vv 16 exhordio J
18 facto Nml 22 ..eam N 24 arbitretur Nml
lib. VI 15, 24-17, 29
315
rioluisse in medium proferre quod in ea positum est praesenti
causae necessarium, legat eam et sciat uerum esee quod dico,'
aut si aliud inuenerit redarguat. prorsus enim illa epistula de
baptismo aput haereticos uel achismatieos dato, unde nunc
'6 agimus, nihil habet.
XVI. 26. Nicotnedes a Segermis dixit: Mea sententia haec
est ut haeretici ad ecclesiam uenientes baptixentur, eo quod
nullam foris aput peccatores remissionem peccatorum conse-
quantur.
io 27. Cui respondetur: Uniuersae ecclesiae catholicae sententia
haec est, ut haeretici, quamuis in haeresi, iam Christi baptismo
baptizati ad ecclesiam uenientes non baptizentur. si enim nulla
est aput peccatores remissie peccatorum, nec intus peccatores
peccata dimittunt et tamen ab eis baptizati non rebaptizantur.
15 XVII. 28. Monnulus a Oirba dixit: Ecclesiae catholime
matris nostrae ueritas semper aput nos, fratres', mansit et
manet uel maxime in baptismi trinitate domino nostro di-
cente: ite, baptixate gentes in nomine patris et filii
et spiritus sancti. cum ergo manifesto, inquit, sciamus hae-
io reticos non habere nec patrem nec filium nec spiritum sanc-
tum, debent uenientes ad ecclesiam matrem nostram uere
renasci et baptixari, ut cancer quod habebant et damnationi-s
ira et erroris offectura per sanctum et caeleste lauacrum
sanctificetur.
*s 29. Huic re8pondemus patrem et filium et spiritum sanctum
in sacramento dumtaxat omnes habere, qui baptismo uerbis
■' 1 .'
6 Cjpr. sentent. episc. 9 15 Cypr. sentent. epise. 10 18 Matth.
2H, 19
2 eam] etiam Kml 3 redarguet Lml 4 dato om. J 5 post nihil
ras. 5 litt. N 6 NICOMEUIS A SE GERMES dicit N ecientia L
haec om. v 7 h^iretici Nml 8 foris nallam N 10 uniuereae » l. K
sentia Mml sententiae (a eras.) N 14 baptizati ab eis L 15 Mom-
nulns L Monnullus \iml girpa L 16 ueritas s. I. K apud nos,
fratres, semper v nos om. N et mansit Cypr. 17 manet] tamen J
18 ite et Cypr. omnes (del. ml) gentes L fili Kym2 19 inquid
NmlVf 23 ire (ir? V) terroris N$ 26 liabere omnes v
316
III, l)e baptiimo
euangelicis consecrato baptizantur, in corde autem et in uita
nec illos habere qui intus perdite et execrabiliter uiuunt
XVIII. 30. Secutu/inus a Cexas dixit: Cum dominus noster
Christus dicat: qtti mecum nnn cst aduersus me est, et
Johannes apostolus eos qui ab ecc/esia exeunt antichristos 6
dicat, indubitanter hostes Christi quiqne antichristi nominali
sunt gratiam baptismi salutaris ministrare non possunt. et
ideo censeo eos qai de insidiis luicrelicorum confugiunt ad
ccc/esiam baptixandos rsse a nobis qui amici appcllati suinus
dei de eius dignatione. W
31. Cui respondetur Christi aduersarios omnes esse quibus
dicentibus: domine, in nomine tuo uirtutes multas
fecimus et alia quae ibi dicuntur in fine dicturus est: non
noui U08; recedite a me omnes qui operamini ini-
quitatem. quae tota palea si usque ad ultimum in malitia is
perseuerabit, siue aliquid eius ante uentilationem foras uolet
siue intus esse uideatur, igni destinata est. si ergo propterea
baptizandi sunt ad ecclesiam uenientes haeretici, ut ab amicis
dei baptizentur, numquid illi auari, raptores, homicidae amici
dei sunt aut quos baptizauerint denuo baptizandi sunt? ao
XVIIII. 32. Felix a Bagai dixit: Sicul caecus caecum du-
cens sinud in foueam cadunt, ita liaercticits haerethnm bapti-
xans simul in mortem cad.unt.
33. Hoc uerum est. sed non propterea ueram est quod ad-
iungit: et ideo, inquit, kaereticus baptixandus est et uiuifi- ii
3 Cypr. sentent. episc. 11 4 Matth. 12, 30 5 cf. I Ioh. 2, 18
9 cf. Ioh. 15, 14. 15 12 Matth. 7, 22 13 Matth. 7, 23 21. 25 Cypr.
sentent. episc. 12 cf. Matth. 15, 14
3 chezaa Mju; chezias V Cedias i> Cypr. 4 aduerBum Cypr.
5 et 6 anticristos et anticristi N 7 ministra Vml^t possent Lml
8 haereticorum insidiis V 10 dci Vv, cf. Un. 18 ab amicis dei, om.
cet. 12 in] nonne in Vv, cf. Petil. II 55, 125 in nomine om. ?
13 quae] qui M 15 palea om. J si usque] soisque T'|i 16 ante
uentilationem eius aliquid v 18 inimicis J 19 amicide Nml 20 pr.
sunt] facti sunt Nml 21 uafjai JKLN bigai c 22 et 23 cadent Cypr,
25 inquid V; est om. v
I
lib. VI 17, 29-21, 37 817
candus, ne nos uiui mortuis communieemus. nonne mortui
erant qui dicebant: manducemus et bibamus, cras enim
morimur? — non credebant resurrectionem mortuorum — : qui
ergo istorum conloquiis malis corrumpebantur et eos sequebantur,
5 nonne pariter cum eis in foueam cadebant? et in eis tamen
erant isti quibus scribebat apostolus iam baptizatis, nec tamen
ideo si corrigerentur denuo baptizarentur. nonne idem aposto-
lus ait: sapere secundum carnem mors est? et utique
secundum carnem sapiebant auari fraudatores raptores, inter
io quos gemebat ipse Cyprianus. quid ergo illi in unitate uiuenti
oberant mortui, aut quis dicat baptismum Christi quod tales
haberent uel darent eorum iniquitatibus fuisse uiolatum?
XX. 84. Pollianus a Mileo dixit: Iustum est haeretieum
baptixari in ecclesia sancta.
15 35. Nihil quidem breuius dici potuit, sed puto et hoc breue
est: Iustum est baptismum Christi non exsufflari in ecclesia
Christi.
XXI. 36. Theogenes ab Hippone Regio dixit: Secundum
sacramentum dei gratiae caelestis quod accepimus unum ba-
20 ptismum quod est in ecclesia sancta credimus.
37. Potest et mea esse sententia; sic enim librata est, ut
nihil habeat contra ueritatem. nam et nos unum baptismum
quod est in ecclesia sancta credimus. si autem dixisset: 'quod
est in sola ecclesia sancta credimus,' respondendum erat sicut
86 ceteris. nunc uero quia sic dictum est: unnm baptisma quod
est in ecclesia sancta credimus, ut esse quidem in ecclesia
2 I Cor. 15, 32 8 Rom. 8, 6 13 Cypr. sentent. episc. 13
18. 25 ibid. 14
3 moriemur Lv moriamur N non] add. enim v mortuorum s. I. m2 L
4 malis om. M 12 haberent— iniquitatibus] dant (m£) hanc (hinc
mZ), tunc spat. circ. 19 litt. uac. J uel darent eorum om. L in ini-
quitatibus L 13 Polianus v Cypr. Mileo Nv Cypr. milea J mileu
cet. 16 exsufiari KN insufflari v 18 TheosgeNes (pr. s del.) N
ippone codd. regioue L 19 gratia Mml^ 20 credidimus JKN
21 liberata LVmlm 22 nos*. N baptisma v 23 est] esse Lml
24 sola om. Vmltml 26 sancta om. N
318
III. De baptismo
sancta diceretur, sed et alibi esse non negaretur, quodlibet
ille eenserit, contra haec uerba disputare non opus est. si
enim de me singula quaererentur, utrum unum esset baptisma,
responderem unum esse. deinde si interrogarer, utrum hoc
esset in ecclesia sancta, responderem hoc esse. tertio si quae- 5
reretur, utrum hoc baptisma crederem, responderem ita me
credere, ac per hoc unum baptisma quod est in ecclesia sancta
me credere responderem. si autem quaereretur, utrum in sola
sancta esset ecclesia et aput haereticos uel schismaticos non
esset, non me ita credere cum tota ecclesia responderem. sed i«
quia hoc ille in sententia sua non posuit, puto esse inprobum
ut ego illi addam uerba contra quae disputem, quae ibi non
inueni. ita enim si diceret: 'una est aqua Eufratae fluminis
quae est in paradiso,' uerum utique diceret. eed si interro-
garetur, utrum in solo paradiso essut ista aqua et ita esse 1»
diceret, falsum diceret. est enim et praeter paradisum in his
terris in quas ab illo fonte permanat. sed quis est tam teme-
rarius qui dicat hoc eum responsurum fuisse quod falsum
est, cum posset fortasse hoc respondere quod uerum est?
quapropter uerba huius aententiae non debent habere contra- W
dictionem, quia nihil inpediunt ueritatem.
XXII. 38. Datiuus a Uai/is dixit: Nos quantum in nobis
est haeretico non communicamus, nisi baptixattis in ecclesia
fnerit et remissionem peccatorum acce.perit.
39. Si propterea uis eum baptizari, quia non accepit remis- w
sionem peccatorum, si intus aliquera inueneris qui tenens
odium aduersus fratrem sic baptizatus sit. cum dominus
22 Cypr. sentent. episc. 15
3 quaerentui L esset unum v esse Mmlpi 6 esae crederem
Nml 9 esset (del.) sancta esset N 10 me s. (, |i 11 sua sen-
tentia N 13 aquae Jml eufrate Lft 14 interrogetur $pr.
17 pcrmanet Nml 18 eum om. L 21 impediunt KLNp. 22 dati-
bus Kml uadis JKmSL Cypr. badis eet. v 24 remissam Cypr.
acceperat Nml 25 ante Si add. v: Respondetur baptiaari non
accepit quia non accepit L
lib. VI 21. 37-23. 41
mentiri non possit qui ait: si non dimiseritis, non uobis
dimittetur, iubebis correctum denuo baptizari? non utique.
sic ergo nec baereticum. sane iste cur non breuiter diterit:
nos Jtaeretico non communicamm, sed addidit: quantum itt
5 nobis est, non est praetereundum. uidit enim plures huic
sententiae consentire, a quorum tamen consortio, ne uiolaretur
unitas, se isti separare non possent, et addidit: quantum m
nobis est, utique demonstrans non uoluntate se communicare
his quos arbitrabatur baptismum non habere, sed tamen
to omnia bono pacis et unitatis esse toleranda. quod et illi facie-
bant, qui istos uon recte facere sentiebant et illud tenebant,
quod postea melius declarata ueritas docuit et antiquior con-
suetudo concilio posteriore firmata robustius persuasit, inuicem
se tamen, cum salua caritate diuersa sentirent, sollicita pietate
15 tolerauerunt, studentes seruare unitatem spiritus in uinoulo
paois, donec alteris eorum, si quid aliter saperent, id quoque
illis deus reuelaret. hoc isti audiant a quibus per hoo con*
cilium unitas obpugnatur, per quod concilium qnantum amanda
sit unita8 declaratur.
so XXIII. 40. Successiis ab Abbir Germaniciana dixit: Haere-
ticis aut nihil licet aiit totum ticet. ni possunt baptvxare, pos-
sunt et spiritum sanctnm dare; si atitem spiritum rnnctum
dare non possunt, qnia non habent spiritum saiwium, nec
ttaptixare spiritalitcr possunt. /n-opterea censemuK kaeretieos
25 baptixari.
41. Huic prope totidem uerbis ita responderi potest: 'Homi-
cidis aut nihil licet aut totum licet. si possunt baptieare,
1 Matth. 6, 15 l.j cf. Eph. 4, 2-3 16 cf. Phil. 3, 15 20 Cypn
sentent. episc. 16
1 Urt. non) nec Mi 2 dimittitur N 4 addit L 10 bona J 12 an-
tiquor .7 13 rubustius NmJ 14 sollicite Lml 19 unitas] ueritas p?>r.
20 ab abir germaniana J ab abgermaniciana [postr. a ex e) L mani-
ciana Vml 21 pr. aut] autem N 22 pr. sanctum spiritum K Cypr.;
repugnat Aitffustini responsio 25 baptizandos esse Cypr. 26 tottidein
Nml homicidaa B
320 • III. l>e baptismo
po83unt et spiritum sanctum dare; si autem spiritum sanetnm
dare non possunt, quia non habent spiritum sanctum, nec
baptizare spiritaliter possunt. propterea censemus ab homicidis
baptizatos uel homicidas baptizatos adque in melius non
mutatos, cum se correxerint, baptizari.' at hoc non est uerum.
qui enim odit fratrem suum homicida est, et tales nouerat
intus Cyprianus, qui utique baptizabant. frustra ergo talia de
bapti/.andis haereticis dicta sunt.
XXIIII. 42. Fortunatns a Tuccabori dixit: lesus Christus
duminus et deua noster dei patris et creatoris filius super 10
Petrum aedificanit ecrlcsiam, non st/per haeresim, et pote-
statem baptixandi episcopis dedit, nou liaereticis. quare qui
extra ecclesiam stint et contra Chriskim stantes oues eius et
ijreyem spargunt baptixarc forh non possunt.
43. Ad hoc addidit 'foris', ut ei tara breuiter responderi is-
non possit. nam et huic totidem paene uerbis ita responderetur:
'Iesus Christus dominus et deus noster dei patris et creatoris
filius super Petrum fundauit ecclesiam, non super iniquitatem,
et potestatem baptizandi episcopis dedit, non iniquis. quare
qui non pertinent ad petram, super quam aedificant qui uerba 20
dei audiunt et faciunt, sed contra Christum uiuentes audiendo
uerba eius et non faciendo ac per hoc super harenam aedifi-
cando oues eius et gregem perditorum morum exemplo cor-
rurapunt, baptizare non possunt.' numquid non posset hoc
uerisimiliter dici? et tamen falsum est. baptizant quippe *>■
iniqui, qnoniam iniqui sunt illi raptores quos in unitate secura
positos Cyprianus arguebat. 'sed ideo,' inquit, "addidit "foris".'
cur ergo foris isti baptizare non possunt? an quia peiore3
6 cf. I Ioh. 3, 15 9 Cypr. sentent. episc. 17 10 cf. Matth.
16, 18 27 cf. Cypr. de lapeis c. 6
:i censnimus p»l censumus (siv)nvn2 4 adque om. Nml nonmutatosj '
commutatos Vm/?m/ 5 ad Vinlt 9 thuccabori MVpv Cypr. dhuccabori 4
11 petram Mv hr^he-Firesem Fj*S 12 dedit episcopis M quare?
quia XB 15 ei iam Vc etiani -V|ic 18 petrani Kmg., M\t.m2v aedifi-
cauit v 20 pr. qui Mv quia ccl. supra L 22 arenam jSu 26 illis Jml
27 positns Fm/ji; inquid Fjun/j 28 isti foris Xmlv priores Mml^
lib. VI 23, 41-24, 44
321
flunt eo ipso quo foris sunt? sed nihil interest ad integritatem
baptismi, quanto peior id tradat. neque enim tantum interest
inter malum et peiorem quantum interest inter bonum et
malum, et tamen cum baptizat malus non aliud dat quam
c bonus; ergo et cum baptizat peior non aliud dat quam ille
qui minus est malus. an forte non ad hominis meritum, sed
ad ipsius baptismi sacramentum pertinet ut foris dari non
possit? si hoc ita esset, nec haberi foris posset et totiens
Decesse esset baptizari, quotiens recedens quisque ab ecclesia
io rursus ad ecclesiam remeasset.
44. Iam uero si diligentius quaeramus quid sit 'foris',
maxime quia ipse commemorationem fecit Petri super quera
aedificatur ecclesia, nonne illi sunt in ecclesia qui sunt in
petra, qui autem in petra non sunt nec in ecclesia sunt? iam
15 ergo uideamus, utrum super petram aedificium suum consti-
tuant qui audiunt Christi ueiba et non faciunt. contradicit eis
ipse dominus dicens: qui audit uerba mea haec et facit
ea, similabo illUm uiro prudenti, qui aedificat do-
mum suam super petram, et paulo post: qui audit
souerba mea haec et non facit ea, similaboeumuiro
stulto, qui aedificat domum suam super harenam.
si ergo in petra est ecclesia, illi qui super harenam sunt, quia
extra petram sunt, profecto extra ecclesiam sunt. recordemur
itaque quam multos commemoret Cyprianus ueluti intus
ss posito8 qui aedificant super harenam, id est audiunt uerba
Christi et non faciunt, et ideo quia in harena sunt extra
petram esse conuincuntur, quod est extra ecclesiam: tamen et
quamdiu ita sunt et nondum uel numquam in melius commu-
12 cf. Matth. 16, 18 17 Matth. 7, 24 19 Matth. 7, 26
1 ad om. N integritate N 2 quando Vpv 4 aliut « 6 a.l
«. I. K 7 dare gpr. non om. N 9 est •Jfro/u.; 12 petrae
MNm2v quam MmZNmZv 13 pr. ecclesiam Nml 18 illum] eum Mp.
nero (imi 21 arenam Mqv 22 harenam (m s. I. sed del.) K arenam M
24 commemorat LNml nelut A'Bt>, cf. index 26 in arena M super
arenam v 27 est s. I. L 28 nonqnam J umquam Bj>r.
IS, Augnst. c. Don. L 21
322
III. De baptisiiio
tantur, baptizant et baptizantur et baptismus quem habent
illis ad damnationem destinatis integer manet.
45. Neque boc loco dici potest: 'quis enim facit omnia
uerba domini quae in ipso euangelico sermone conscripta
snnt, quem concludens ait aedificare super petram qui eadem &
uerba audirent et facerent, super harenam autem qui audirent
et non facerent?' quia, etsi a quibusdara non implentur omnia,
in eodem tamen sermone posuit medicinam dicens: dimittite
et dimittetur uobis. et post orationem dominicam in
eodem ipso sermone coraraemoratam adque conscriptam: dico 10
enim uobis, inquit: sidimiseritispeccatahominibus,
dimittet uobis et pater uester peccata uestra; si
autem n&n dimiseritis hominibus, neque pater
uesterdimittetuobis. hinc et lohannes ait: quiacaritas
cooperit multitudinem peccatorum, quam utique non 15
habebant illi ac per hoc super harenam aedificabant, de quibus
idem Cyprianus dicit quod intus in maliuola inuidia etiara
temporibus apostolicis sine caritate conuersabantur. et ideo
intus quidem esse uidebantur, sed foris erant, quia in illa
petra per quara significatnr ecclesia non erant. 20
XXV. 46. Scdatus a Tuburbo dixit: In quantum aqtut
snmdotis prrce. m ecclesia satwtificata abluit delicta, in tantum
haeretico sermone uehtt canccre infecta cumulat peccata. quare
omnibns pacificis quidem niribus nitendnm cst, nc quis
haeretico Wrofe infectus et tinctus sintjularem et uerum 25
3 Luc. 6. 37 10 Matth. 6, 14—15 14 I Petr. 4, 8 17 cf.
Cvpr. ep. 73, 14 21 Cypr. sentent. episc. 18
2 destinantis p.; 4 dei L euangelio Kml 5 concludens (con
s. I.) L eandem Ppr. 6 et om. Jml arenam LM 8 serraonem
Km/nc, om. J 11 inquid V<; 12 dimittetur LV et uobis v
13 nec V 14 Iohannes] Petrus v 16 habeant Kml$pr. arenara
Af? 21 tuborbo JtfA>? Thuburbo Cypr. 23 uelud L cancro Nm2
cancer Cypr. comulat Xml 24 pacis L ne qui Cypr. 25 sin-
gulare v Cypr.
lib. VI 24, 44-25, 47
323
ccclesiae baptismum retractet acciperc, quo quisque non fuerit
baptixatus regno caelorum fiet aUenus.
47. Huic respondetur quia, si non sanctificatur aqua, cum
aliqua erroris uerba per inperitiam precator effundit, multi non
b solum mali, sed etiam boni fratres in ipsa ecclesia non sancti-
ficant aquam. multorum enim preces emendantur cotidie, si
doctioribus fuerint recitatae, et multa in eis repperiuntur contra
catholicam fidem. numquid, si manifestetur aliquos baptizatos,
cum illae preces dictae super aquam fuissent, iubebuntur
10 denuo baptizari? quid ita? quia plerumque precis uitium superat
precantis adfectus et quia certa illa uerba euangelica t sine
quibus non potest baptismus consecrari, tantum ualent, ut per
illa sic euacuentur quaecumque in prece uitiosa contra regulam
fidei dicuntur, quemadmodum daeraonium Christi nomine exclu-
if. ditur. nam utique haereticus, si adferat precem uitiosam, nec
bonum habet caritatis adfectum, quo possit illa inperitia
superari, et ideo similis est ei quicumque in ipsa tfatliolica
inuidus et maliuolus, quales illic arguit Cyprianus, adferat
etiam, ut fieri solet, aliquam precem in qua loquatur contra
20 regulam fidei. multi quippe inruunt in preces non solum ab
inperitis loquacibus, sed etiam ab haereticis conpositas, et per
ignorantiae simplicitatem non eas ualentes discernere utuntur
eis arbitrantes quod bonae sunt; nec tamen quod in eis per-
aersum est euacuat illa quae ibi recta sunt, sed ab eis potius
25 euacuatur, sicut in ipso homine bonae spei et probabilis fidei,
sed tamen homine, si quid aliter sapit, non inde euacuantur
quae recte sapit, donec ei deus reuelet et quod aliter sapit.
si autem malus est ipse adque peruersus, si precem integram
14 cf. Marc. 16, 17 27 cf. Phil. 3, 15
1 ecclesiae om. K$v baptisma v retrectet V detrectet v quia-
quis v Cypr. (quisque = quisquis) 2 regnum L 4 peccator J
effudit Nml 5 malis $pr. 6 cottidie M 7 doctoribus ppr. repe-
riuntur L 8 manifestatur Nml manifestarentur aliqui baptizati Nm2
9 aqua J iuberentur Nm2 1 1 effectus Vml euangelica uerba v
14 quemammodum MNps 21 imperitis KN 23 sint Vv 24 eua-
cuant L 27 reuelaret Nml quid JL 28 ipse malus est v
21*
324
III. I)e baptismo
dicat et nulla ex parte fidei catholicae aduersam, non ideo
ipse rectus est quia illa recta est, et si in aliquibus peruersatn
precem adferat, deus adest euangelicis uerbis suis, sine quibus
baptismus Christi consecrari non potest, et ipse sanctificat
sacramentum suum, ut homini siue antequam baptizetur siue ;>
cum baptizatur siue postea quandoque ueraciter ad se conuerso
id ipsum ualeat ad salutem, quod ad perniciem nisi conuer-
teretur ualeiet. ceterum quis nesciat non esse baptismum
Christi. si uerba euaugelica quibus symbolum constat illic
defuerint? sed facilius inueniuntur haeretici qui omnino non m
baptizent quam qni non illis uerbis baptizent. ideoque dicimus
non omnem baptismum — nam in multis idolorum sacrilegis
sacris baptizari homines perhibentur — , sed baptismum Christi,
id est uerbis euangelicis consecratum, ubique eundem esse nec
hominum quorumlibet et qualibet peruersitate uiolari. 15
48. Sane in ista quoque sententia non neglegenter omit-
tendum est quod liic interposuit et ait: quare omnibws paci-
ficis quidem niribm nitendvm est, ne quis Iwerefico errore
infectiis et cetera. respexit enim uerba illa beati Cypriani
dicentis: neminem iudicantcs aui a ivre commnnionis aliquem 20
si diuersinn senserit amoneiites. ecce quantum ualeat in bonis
ecclesiae filiis amor unitatis et pacis, ut, quos dicebant sacri-
legos et profanos sine baptismo ut arbitrabantur admissos, si
eos quantum putabant corrigere non ualerent, eligerent potius
tolerare quam propter eos sanctum illud uinculum rumpere, 25
ne propter zizania eradicaretur simul et triticum, permittentes
quantum in ipsis erat, sicut in illo nobilissimo iudicio Salo-
monis, infantile corpus a falsa matre nutriri potius quam
17 Cypr. sentent. episc. 18 20 Cypr. sentent. episc. praef. 26 ct.
Mattli. 13, 29 27 cf. III Reg. 3, 26
1 ideoj idem J 2 ipsam N 3 uerbis euangelicis B 5 liomims
Nml antiquain Jml 6 baptizetur 8 ad se ueraciter v 7 con-
uertetur L 8 certum L nesciet S 11 pr. baptizant JV"p all. bapti-
zant p 14 eumdem Lml 19 respecxit Lml 20 nemine L
24 ualebant N elegerent Nml 25 tollerare Nml illum $pr.
26 eradicetur 8 et om. L 27 salamonis Nml
lib. VI 25, 47-27, 52
325
coocidi. hoc autem et illi faciebant, qui de baptismi sacra-
meDto uerius sentiebant, et isti quibus pro merito tantae caii-
tatis deus erat reuelaturus, si quid aliter sapiebaut.
XXVI. 49. Priuatianus a Sufetuhi dirit: Qui fiaereticas
b potestatem baptixaiidi, habere dicit, dicat prius qu/s haeresim
condiderit. si enim haeresis a deo est, habere et indulgentiam
diuinam potest; si uero a deo non est, quomodo gratiam dei
ant /uibere aut confeire alicui potesff
50. Huic totidem uerbis ita respondetur: 'Qui maliuolos et
io inuidos potestatem baptizandi habere dicit, dicat prius quis
maliuolentiam inuidiamque condiderit. si enim maliuolentia et
inuidia a deo est, habere et indulgentiam diuinam potest; si
uero a deo non est, quomodo gratiam dei aut habere aut con-
ferre alicui potest?' sed sicut ista eodem modo dicta mani-
15 festissime falsa sunt, sic etiam illa, quae ut conuincerentur
haec dicta sunt. baptizant enim maliuoli et inuidi, sicut con-
cedit ipse Cyprianus, qnia eos etiam intus esse testatur. sic
ergo possunt etiam haeretici baptizare, quia baptismus sacra-
mentum Christi est, inuidia uero et haeresis opera diaboli,
20 quae quisquis habuerit non hinc efficit ut, si habet sacra-
mentum Christi, etiam ipsum numeretur inter.opera diaboli.
XXVII. 51. Priuatus a Sufibus dirit: Qui haereticorum
liaptiamum probant quid aliud quam haereticis communicant?
52. Huic respondetur: Non est baptismus haereticorum quem
26 in haereticis probamus, sicut non est baptismus auavorum
insidiosorum fraudatorum raptorum inuidorum quem in eis pro-
bamus. omnes quippe isti iniqui sunt, sed iustus est Christus,
4 Cypr. sentent. episc. 19 22 ibid. 20
6 et 07». gt> 9 responderi poteet v 10 qui L 11 condederit Nml
12 a deo om. f! 13 dei gratiam J aut gratiam dei v 14 modo
*. i. K 16 baptiient L 17 esse etiam intus KmlL esse intus J
19 est om. L 20 habet) habeat Nm2v 22 heriticorum L 23 pro-
bat Cypr. comminicant L communicat Cypr. 24 haereticorum —
baptismus mg. L 26 insidiosorum fraudatorum raptorum om. |3 pro-
bamus in eis o 27 sunt s. I. ji
320
III. I)c baptismo
cuius in se sacrainentum, quod ad ipsum adtinet, sua iniquitate
non uiolant. alioquin posset alius dicere: 'qui iniquorum baptis-
mum pvobant quid aliud quam iniquis communicant?' quod
ipsi catholicae si quis obiceret, responderetur ei quod lmic
modo responsum est. 5
XXVIII. 53. Hortcusiunus a Laribus dix.it: Uiderint aut
pi aesu mptores aut fautores haereticorum; nos uintm baptisma
quod 11011 nisi in ecclcsiu nouimus ecelesiae uindicamus. aut
qnomodo possunt in nomhic Christi aliquem baptixarc quos
■ipse Christus dicit aduersarios suos esse? W
54. Huic simili tenore uerborum ita respondemus: 'Uiderint
aut praesumptores aut fautores iniquorum: nos unum baptisma,
quod non nisi ecclesiae nouimus, ubicumque inuentum quando
possumus ad ecclesiam reuocamus. aut quomodo possunt in
nomine Christi aliquem baptizare quos ipse Christus dicit 1»
aduersarios suos osser 1 ' omnibus quippe iniquis dicit: non
noui u08: recedite a me qui operaminiiniquitatem,
et tanien cum baptizant non ipsi baptizant, sed ille de quo
Iohannes dicit: ipse est qui baptizat.
XXVIIII. 55. Cassius a Macomadibus dixit: Oltm baptif- 20
litqta duo esse- 11011 possint, qui haeieticis baptismum coneedit
sibi tnllit. censeo itaque flebiles et tabidos haercticos bapti-
xandos esse, cum ad ecclesUim uenirc cocperint, ut sacra et
druinn Imiatione lotos ef htmiiie uitae inluminatos non hostcs
sed pacificos, nou alienos sed fidei domini domesticos, non 25
adnlleros sed dci filios, rtou errorin sed sahttis effectos iu
C Cypr. sentent. episc. 21 10 cf. Mattb. 12, 30 16 Mattli.
7, 23 19 Ioh. 1, 33 20 Cypr. sentent. episc. 22
1 se om. L ad om. L 2 possit iV r »i/ 4 quodj quid Mml
6 Quot sint baptisiiii, uiderint v autem N 7 praesumtorcs (item
lin. 12) K fautores] fraudatores Mm baptismum p.»7 9 quos]
quod Jml 11 respondentes v 12 frautores Nml fraudatores p unumj
add. nouimus 9 13 ecclesiae] in occlesia p 18 pr. paptizant /-
19 pabtizat L 20 Casius ;i mocamadibus ? 21 possunt JmlVml
23 ecclesia F}« "t] ct v Cypr., cf. p. 362, 2 ct 13
lib. VI 27, 52-29, 56
327
ecclesiam recipi, absque his qui de ecclesia fidcles supphntati
ad haeresis tenebras transierant, sed eos per manus inpositkynem
restituendos.
56. Posset alius dicere: 'cum Christi baptismata duo esse
5 non possint, qui iniquis baptismum concedit sibi tollit.' sed
nobiscum etiam isti resisterent et dicerent: 'concedimus iniquis
baptismum, qui non ab ipsis in ipsis est sicut iniquitas, sed
a Christo cuius est aequitas et cuius sacramentum etiam aput
iniquos non est iniquum.' quod ergo nobiscum de iniquis
to dicerent, hoc sibi de haereticis dicant. et ideo quod sequitur
ita potius erat dicendum: 'censeo itaque flebiles et tabidos
haereticos non baptizandos esse, cum ad ecclesiam uenire
coeperint, si habent iam baptismum Chiisti, sed a sua per-
uersitate corrigendos.' nam etiam de iniquis dici potest quorum
15 portio sunt haeretici: 'censeo itaque flebiles et tabidos iniquos.
si iam baptizati sunt, non baptizandos esse, cum ad ecclesiam,
id est ad illam petram, extra quam sunt omnes qui audiunt
uerba Christi et non faciunt, uenire coeperint, sed saera et
diuina lauatione iam lotos, tunc autem et lumine uitae in-
ao luminatos, non hostes sed pacificos — nam iniqui non habent
pacem — , non alienos sed fidei domini domesticos — nam
iniquis dictum est: quomodo conuersa es in amari-
tudinem uitis alienae? — , non adulteios sed dei filios —
nam iniqui filii sunt diaboli — , non erroris sed salutis effectos —
» nam non saluat iniquitas — in ecclesiam recipi, id est in
illam petram. in illam columbam, in illum hoitum conclusum
et fontem signatum qui non nisi in tritico, non autem in
paleis agnoscitur, siue longe a uento separentur siue usque ad
ultimam uentilationem frumento commixti uideantur.' frustra
17 cf. Matth. 7, 24. 26 22 Hier. 2, 21 26 cf. Cant. 2, 10. 4, 12
1 eclclesia J aubplantati F« 4 allius Ltnl 7 qui] quo L in
ipsis om. Vmlv 8 alt. cuius] cuius est Nml 12 ad] de Vpz 14 anti-
quis Nml 17 extra qaam] exquaquam (quam del.) J omnes «. I. L
20 iniqui) si qui J non del. J 22 amaritudine JLM^ 23 aliena
Jt> 24 sunt filii v
328
III. De baptismo
ergo Cassius addidit: absque his qiii in ecclesia fideles sup-
planUtti ad liaeresis tcnelnas transicrant. si enim et ipsi ab
ecclesia recedendo baptismum amiserant, etiam ipsis reddatur;
si autem non amiserant, quod per eos datum est agnoscatur.
XXX. 57. Alius lanuarius a Uico Caesaris dirit: Si non f>
obtcinperat error ueritati, multo magis neritas non consentit
nrori. et idco nos ecclesiae adsistimus, in qna praesidemus,
ut Imptismiun cins ipsi soli nindicantes eos quos ecclesia non
btiptixaiiit Ixipti: emits.
58. Respondetur: Quos ecclesia baptizat, utique petra illa to
baptizat, extra quam sunt omnes qui audiunt uerba Christi et
non faciunt. baptizentur ergo quicumque a talibus baptizati
sunt. quod si non fit, sicut in istis, ita in haereticis baptismus
Cliristi eorum iniquitate et peruersitate damnata siue correcta
agnoscendus et adprobandus est. i&.
XXXI. 59. Alins Secundiniis a Carpis dixit: Haeretici
ihristiani suiit an nonY si chrisliani sunt, cur in ecclesia
dei non suntf si christiani. non stint, fiant. aut quo pertinebit
sermo domini diccntis: qui non est mccum aduersum
me est, ct qni mecitm nou colliqit spargit? unde 20'
ronstut snpcr filios aliciws ct snltoles antichristi spiritum
stinctuin per mamis mpositionem tantitmmodo non posse de-
sccntlere, chih mavifestiim sit hoereticos baptisma non fiabere.
60. Huic respondetur: Iniqui christiani sunt an non? si
cliri8tiani sunt, cur in illa petra non sunt in qua aedificatur a»
ecclesia? — andiunt enim uerbaChristi et nonfaciunt — ; si chri-
stiani non sunt, fiant. aut quo pertinebit sermo domini dicentis:
1 Cypr. sentent. episc. 22 5 ibid. 23 16 ibid. 24 19 Matth. 12, 30
1 supplatanti Nml subplantati Kjij 4 qaod] quid. J 5 ianuiariua L
6 ueritas non consentit om. J ml, spat, uac. relicto; non obtemperat
ueritas suppl. m2 ueritas — adsistimus detrita in K, om. L tribus lineis
uacuis relictis 7 adsistimus] amittimua J 13 sicut — ita] ita— eicut
|im/ 16 Carpos Cypr. 17 non (del.) sunt cur K 18 pertinet Ctypr.
19 adueraus Vv 20 non mecum Cypr. non colligit mecum v
collegit Nml 21 soboles Jm2LMNm2v 22 impositionem KNpz
non tantummodo non Cypr.
lib. VI 29, 56-31, 60
329
qui non est mecum aduersum me est, et qui mecum
non colligit spargit? spargunt enim oues eius qui eas
ad morum suorum labem praua imitatione perducunt. unde
constat super filios alienos, quod omnes iniqui appellantur, et
6 suboles anticliristi, quod sunt omnes qui Christo aduersantur,
spiritum sanctum per manus inpositionem tantummodo non
posse descendere, si cordis non adsit uera conuersio, cum
manife8tum sit iniquos quamdiu iniqui sunt baptisma quidem
habere posse, sed salutem cuius Bacramentum baptisma est
io habere non posse. uideamus enim si haeretici describuntur in
psalmo illo, ubi de filiis alienis ita dicitur: domine, libera
me de manufiliorumalienorum, quorumos locutum
est uanitatem et dextera eorum dextera iniqui-
tatis, quorum filii eorum uelut nouellae consta-
J5 bilitae. filiae eorum ornatae sicut similitudo
templi; cellaria eorum plena, eructuantia ex hoc
in hoc; oues eorum fecundae, multiplicantes in
exitibus suis; boues eorum crassi. non est ruina
maceriaenecexitusneque clamorin plateiseorum.
aobeatum dixerunt populum cui haec sunt: beatus
populuB cuius est dominus deus ipsius. si ergo isti
sunt filii alieni qui in rebus tempotalibus et abundantia terrenae
felieitatis beatitudinem ponunt et diuina praecepta contemnuot,
uideamus si non idem ipsi sunt de quibus Cyprianus ita dicit,
» in se quoque transfigurans eos, ut de his se dicere ostendat
cum quibus sacramenta communicabat: dum uiam domini,
inquit, non tenemus nec data nobis ad salutem cae-
1 Matth. 12, 30 11 Ps. 143, 11—15 26 Cypr. ep. 11, 1
2 collegit Nml 3 lauem Ffi? 5 soboles Jm2LMNm2v 7 con-
uersatio ppr. 8 iniquos] iniquo Jml iniqui Jm2 sint Jm2 9 ha-
bere— baptisma est om. L posse habere o 14 constabilitatae JLNml
15 ornatae sunt (del.) sicut K multitudo L 16 eructantia JMp.
18 cras8ae p 19 nec] neque v 22 rebus] add. et Jml abundantiae L
habundantia N 24 iidem v 25 transfugurans L 26 sacramentura {
27 inquid V$
830
III. I)e b aptismo
lestia mandata seruamus. fecit dominus noster
uoluntatem patris, et nos non facimus domini
uoluntatem patrimonio et lucro studentes, super-
biam sectantes et cetera. at si isti baptismum et habere
et tradere poterant, cur negatur esse posse in filiis alienis? 5
quos tamen hortatur, ut caelestia mandata seruando missa sibi
per unicum filium fratres eius et filii dei esse mereantur.
XXXII. 61. Uictoricus a Tabraca dirit: Si Ucet haereticis
baptixare et remissam peccatorum dare, qtiid illos infamamus,
nt haereticos illos appellemus? 10
62. Quid si alius diceret: 'si licet iniquis baptizare et
remissam peccatorum dare, quid illos infamamus, ut iniquos
illos appellemus?' quod liuic responderetur de iniquis, hoc et
illi respondeatur de haereticis, id est neque eorum esse baptis-
mum quo baptizant et non esse consequens, ut quisquis habet 15
baptismum Christi etiam de peccatorum remissione securus
sit, si hoc in sacramento tantum habet nec neraci cordis con-
fessione conuersus est, ut dimittenti dimitteretur.
XXXIII. 63. Alius Felix ab Utina dixit: Ncmini dubiiim
est, sanctissimi consaccrdotes, non in tantiim posse humanam 21)
praesiimptioiicm, quam domini nostri Christi adorandam ct
uenerabilem maiestatem. memores crgo periculi hoc quoqiie non
tantum obseruarc debemus, uerum etiam ab omnibus nobis
confirmare, ut omnes haeretici qui ad simim matris ecclesiae
adcurrunt baptixcntur, ut mens haeretica quae diuturna tabe 25
polluta est sanctificatione huacri purgata in melius reformetur.
8 Cypr. sentent. episc. 25 19 ibid. 26
2 dci Cypr. 4 ad KL 6 seruanda Mml\>. 8 Uictoricos L
thabraca MVp. Cypr. thabra ? siilicet Nmltml 9 remisaam Mv
remissl K (tn fine lin.) remissa cet. 10 haereticos] iniquos M\l illos
om. NV$v 11 si ibi alius N scilicet Nmls baptizare iniquis N
12 remissa JKLNpt 14 ille gpr. 15 quo] quod LN qui s quU-
quis] ouis quis J 17 conuersione v 19 Dthina v Cypr. dubitum L
21 praesumtionem K quamj qua N quantum v Cypr. cod. S Iesu
Christi LNmlfv 23 uerum] ut N 25 occurrunt ?in/ 26 sancti-
ficationi Nvil reformemur p
lib. VI 31, 60-34, 66
331
64. Fortassis iste, qui in diuturna tabe purganda causani
posuit cur deberent haeretici baptizari, parceret eis qui in ali-
quam haeresem inruentes exiguo illic tempore fuissent et cito
correcti ad catholicam inde raigrassent. deinde et ipse parum
5 aduertit ita dici posse, ut iniqui omnes, qui ad illam petram
in qua ecclesia significatnr adcurrunt, baptizentur, ut mens
iniqua, quae extra petram in harena aedificabat audiendo uerba
Christi et non faciendo, sanctificatione lauacri purgata in melius
reformetur; et tamen non fit, si iam baptizati sunt, etiam si
10 probentur tales fuisse cum baptizarentur, id est ut saecnlo
uerbis et non factis renuntiarent.
XXXIIII. 65. Qttietits a Btiruc. dirit: Qui fide uiuimns
obseqni fiis quar ins/iiiendis nobis an.tr praedictn sunt creditUi
obseruatiouc dcbemus. nam scriptum est apnt Salomonem:
isqiti bapti-.dtur a mortuo quid jiroficit lanatio
eius? qnod utiqite dc his qui ab haereticis tinguntur rt de
tinguentibiis loqititur. si enim qui aput illos Imptixantitr per
remissionriii peccatoritm uitam aeternam coiiseqiinntur, enr
ad ecclesiam tteniunt? si ucro a mortito .saltttis nihil acci-
20 pitur ac proptriea cotpiito crrore jiristino ad ueritatem cnm
paenitentia rritertuntur, tino iiitali baptismatr quod in ccclrsia
catholica est sanctificari debebunt.
66. Quid sit a mortuo baptizari sine praeiudicio diligentioris
eiusdem scripturae considerationis alibi iam diximus. quaero
» autem cur haereticos solos uelint intellegi mortuos, cum
Paulus apostolus generaliter de peccato dixerit: stipendium
12 Cypr. sentcnt. episc. 27 15 Eccli. 31 (34), 30 24 Paim. II c. 10
26 Rom. 6, 23
1 purgandam fipr. 3 heresim MNm2(v) 7 arena Jf;m/ 9 refor-
memur Bpr. 10 ut om. L saeculum 8 12 Quietis Lml burue
J Buruch v 13 obsequij orbe qui J bis] is KmlL$pr. 15 a
mortuo 8. I. K lauatione Cypr. 17 tingentibus t> 18 consequantur
Jml consecuntur f> 19 ueniant codd. praeter Jml, cf. p. 332, 12 21 pa-
tientia L paenitentiam Vfisml catholica ecclesia Cypr. 22 sancti-
ficare Vmlsml 26 apostulus L diierit de peccato KmlL
332
III. I)e baptismo
peccati mors, et iterum: sapere auteui secundura
camem mors est. et cum mortuam dicat uiduam quae in
deliciis uiuit, quomodo non sunt raortui qui saeculo uerbis et
non factis renuntiant? quid ergo proficit lauatio eius qui ab
istis baptizatur, nisi quia et ipse, si talis est, lauacrum quidem 5
habet, sed non ei proficit ad salutem? si autem ille a quo
baptizatur talis est, iste uero non falso ad deum corde con-
uertitur, non ab illo mortuo baptizatur, sed ab illo uiuo de
quo dictum est: ipse est qui baptizat, quolibet corpora-
liter operante baptizet. quod auteni ait de liaereticis: si enim »o
r/M* apnt illos baptixantnr prr reiuissionem pcccatorum mtam
aeternam consequuntnr, riir utl ecdesiatu ueninnt?, respondetur:
'ideo ueniunt, quia. etiamsi Clnisti baptismum usque ad sacra-
menti celebrationem perceperunt, tamen uitam aeternam nisi
per unitatis caritatem non consequuntur, sicut nec illi maliuoli 1»
et inuidi, quibus non dimitterentur peccata nec si aduersus eos .
odium tenerent a quibus paterentur iniuriam, quia ueritas
dixit: si non dimiseritis, nec pater uester dimittet
uobis; quanto magis cum eos oderant quibus retribuebant
mala pro boniu!' nec tamen isti saeculo uerbis solis et non 20
factis renuntiantes, si postea corrigerentur, rursus baptizarentur,
sed uno uitali baptismate sanctificarentur. quod quidem in
catholica est, sed non in sola, sicut nec in sanctis solis qui
aedificati sunt super petram et ex-quibus unica illa columba
perficitur. 25
XXXV. 67. Castnx a Sicca dtJfit: Qni, coutempta ueritate.
pmemmit consuctwlineiu sequi, aut circtt fratres iuuidns est
1 Rom. 8, 6 2 cf. I Tim. 5, 6 9 Ioli. 1, 33 10 Cypr. sentent.
episc. 27 18 Mattb. 6, 15 19 cC Ps. 34. 12 24 cf. Cant. 6. 8
26 Cjpr. sentent. episc. 28
2 carnemj caritatem L 3 diliciis LM\lvi2z uiuat 4 lauac-
Uo Jml 6 ei. p. 7 corde ad deum v 9 quolibet— baptizet om. Vml
10 baptizat MNmlw 12 consecuntur 13 quia| qui Mmlpt;
15 sequunturi consecuntur 8 malenoli Kv 16 inuidi.. N 17 ho-
dinm LV tenerentnr Bpr. 19 oderunt Lml 21 corrigentur 8pr.
24 una J 26 dicit Vv contemta m
lib. VI 34, 66-36, 69
333
et malignm quibus neritas reuelatur aut circa deum im/ratns
est cuius inspiratione ect-lesia eius instruitur.
68. Me si conuinceret eos qui diuersa sentiebant et hoc
tenebant, quod etiam postea totus orbis christiano concilio
6 confirmatus optinuit, ita consuetudinem sequi ut contemnerent
ueritatem, haec uerba formidare deberemus; cum uero illa
consuetudo et a ueritate propagata et ueritate roborata reppe-
riatur, nihil in hac sententia pertimescimus. et tamen si illi
circa fratres inuidi erant et maligni aut circa deum ingrati,
10 ecce qualibus communicabant, ecce quales diuersa sentientes,
sicut Cyprianus praedixit, a iure communionis non amouebant,
ecce a quibus non polluebantur in conseruatione unitatis, ecce
quantum amandum sit uinculum pacis, ecce quid considerent
qui nobis de praecessorum episcoporum concilio calumniantur,
15 quorum caritatem non imitantur et quorum exemplo considerato
iure damnantur. si consuetudo erat, sicut haec sententia testis
est, ut haeretici uenientes ad ecclesiam cum baptismate quod
habebant susciperentur, aut hoc recte fiebat aufr mali bonos in
unitate non maculant. si recte fiebat, cur orbem terrarum, quia
eo sic recipiuntur, accusant? si autem mali bonos in unitate uon
maculant, quomodo se a crimine sacrilegae separationis excu-
sant?
XXXVI. 69. Eucratius a Thenis dixit: Fidem nostram ct
baptismatis yratiam et leyis ecclesiasticae regulam deus et
■» dominus noster Iesus Christns suo ore apostolos docens perim-
pleuit dicens: ite, docete gentes, baptixantes eos iu
11 cf. Cypr. sentent. episc. pracf. 23 Cjrpr. sentent. epiec. 29
26 Matth. 28, 19
2 est om. Cypr. 3 si] nisi Jml 4 etiam] add. in L totns (totius
Vml) orbis postea $v 5 coutempneret Mml conteraneret p.? 6 de-
bemus KmlVml illo /, 7 a om. ? reperiatur LNmS 8 si
om. J 11 amouebunt L 12 conuersatione p 13 conaiderant %pr.
14 praedecessoruni v 16 liaec] ex fpr. 18 habeant L fiebantfm/
20 accusan L in unitate et 21 a crimine om. J spat. uac. relicto
24 dominus et deus Cypr. 25 suo s. I. L 26 oinnes gentes Lv
eas Jm/Afn;
334 UL De baptismo
vomine pntris ct filii ct spiritus snncti. falsum crgo
imcreticorum bupti-nui ct iniquum n nobis pellendum est et
omni contcstatione refutnndum, dc qnornm orc ttirm, non
uita, ncc gratin cnxlestis, sed blnsphemia trinitatis exprimitur.
ct ideo uenicntes nxl ccclcsinm haereticos integro et catholico $
Imptismnte haptixari debere mauifestiim cst, vt a hlasphemia
suae praesinnptionis /nirificati possint spirilus snncti gloria
reformari.
70. Plane si non est baptismus patris et filii et spiritus
sancti nomine consecratus, haereticorum deputetur et iniquum 10
a nobis omni contestatione refutetur; si autem hoc in eo
nomen agnoscimus, melius uerba euangelica ab haereticorum
errore distinguimus et quod in eis probum est adprobamus,
quod mendosum est emendamus.
XXXVII. 71. Libosus a fngn dixit: In eimngelio dominns 15
cgo snm, inqlrit, ucritas. non dirit: 'ego sum consuetudo.'
itnque ueritntc manifestata ccdat consuetudo neritati, ut ctsi
in praeteritum quis in ecdetm hacreticos non baptixabat,
nunc baptixare incipiat.
72. Hic nihil ostendere conatus est quomodo sit ueritas, cui 20
debere dicit consuetudinem cedere. plns tamen nos adiuuat
aduersus istos qui se ab unitate diuiserunt, quod illam fuisse
consuetudinem confitetur, quam quod eam ueritati quam non
ostendit cedere oportere arbitratur. illa est enim consuetudo,
quae si sacrilegos ad altare Christi sine baptismi purgatione 25-
admittebat et nullum bonorum in unitate polluebat, quicumque
se ab eadem unitate, in qua nullorum malorum contagione
pollui poterant, frustra separauerunt, manifestum sacrilegium
15 Cypr. sentent. episc. 30 16 Ioh. 14, 6
1 fili Kml 2 inicuum p.w.2; pelleendum J 3 uirtus Lml
(! baptizare L a] ab Lm2, om. LmlVmh blasphemiae L blas-
phema sua praesumptione Cypr. 7 gloria] gratia Vv 9 fili Kmly.
10 nemine L inicuum pz iniquus v 13 et] add. hi J 14 mS||do-
sum K 15 a] e L uagis J uag. K baga S 16 inqnid V 17 nt
s. /. K 22 ab «. I. I, quod] quam J consuetudinem fuisse t>
24 arbitrare L 25 sacrilego L 27 contagionem L
lib. VI 36, 69-40, 77
335
scliismatis admiserunt. si autem per illam consuetudinem
omnes polluti perierunt, de qua cauerna isti sine originali
ueritate et cum calumniae calliditate procedunt? si uero recta
fuerat consuetudo qua sic suscipiebantur haeretici, relinquant
5 furorem, fateantur errorem, ueniant ad catholicam, non ut
retinguantur sacramento baptismatis, sed ut curentur a plaga
concisionis.
XXXVIII. 73. Leucius a Theueste dixit: Haereticos blas-
phemos adque iniquos uerbis uariis decerpentes sancta et
10 adorabilia scripturarum uerba execrandos censeo et ideo ex-
orcixandos et baptixandos.
74. Et ego execrandos censeo, sed non ideo exorcizandos et
baptizandos. ipsorum est enim figmentum quod execror, Christi
autem sacramentum quod ueneror.
J5 XXXVIIII. 75. Eugenius ab Ammedera dixit: Et ego hoc
idem censeo haereticos baptixandos esse.
76. Huic respondetur: Sed non hoc censet ecclesia cui deus
iam etiam plenario concilio reuelauit, quod tunc adhuc aliter
quidam sapiebatis et, quia in uobis caritas salua erat, in unitate
20 permanebatis.
XL. 77. Item alius Felix a Bamaccura dixit: Et ipse
secutus diuinarum scripturarum auctoritatem baptixandos
haereticos esse censeo, sed et eos qui aput schismaticos bapti-
xatos esse contendunt. si enim secundum cautum Christi
8 Cypr. seiitent. episc. 31 15 ibid. 32 18 cf. Pbil. 3, 15
21 Cypr. sentent. episc. 33
2 perierant Vml sine om. J 4 sic] sit Jml 6 ut non MVp.
6 retingantnr v a] ad Vmlpz 8 Lentius LMy. Leuicius N Lucius v
theueste N teueste JKL tebeste p Thebeste v Cypr. 9 uanis Cypr.
decirpentes Mmfyi 10 scribturum V scriptorum « exhorchizandos
(alt. h eros.) N, item lin. 12 15 emmedera (iroi 17 ecclesiae Mml
cuius L 18 plenario etiam v reuelabit L 19 quidem Mm2v
et] sed v 21 abammacura N ab accnra p ab Amaccura v a Bamaccora
Cypr. 22 autoritatem Nml haereticos baptizandos v 23 qui] add.
se Nm2v 24 esse] eos M se esse Cypr. cod. Tm2; se ergo om. mei
et Cypr. codd.
336
III. De baptismo
priuatus fom noster cst, intellegant cuncti ccclesiae nostrae
aduersarii quia alienus esse non potest. nec duobus populis
sahitarem aquam tribuere potest ille qui nnius gregis pastor
est. et ideo manifcstum est nec hacreticos nec schiimaticos
aliquid caeleste susciperc, qui a peccantibns homi?iibus et ab &
ecclesia extraneis andent accipere. quando danti locus non
est, utique nec accipienti prodest.
78. Huic respondetur scripturas diuinas nusquara praecepisse,
ut haeretici aput haereticos baptizati denuo baptizentur, sed
multi8 locis ostendisse alienos esse ab ecclesia omnes qui non 10
sunt in petra nec ad columbae illius membra pertinent, et
tamen baptizare et baptizari et habere sine salute sacramentum
salutis. fons autem noster, qui similis est fdnti paradisi, quod
etiam sicut ille extra paradisura profluat iam satis dictum est.
et quod duobus populis, id est suo et extraneo, salutarem ia
aquam tribuere non potest ille qui unius gregis pastor est.
concedo adque consentio. sed numquid, quia salutaris non est
extraneis, ideo ipsa non est? aqua enim diluuii constitutis
intra arcam salutaris fuit. extra arcam uero mortifera fuit;
eadem tamen fuit. et multi extranei id est inuidi, quos ex »>
parte diaboli esse Cyprianus dicit et de scripturis osfeendit,
uelut intus uidentur, et tamen nisi essent extra arcam non
morerentur per aquam. tales enim baptismus cum eo raale
utuntur necat, sicut illis de quibus dicit apostolus bonus odor
Christi erat in mortem. cur ergo non suscipiunt aliquid caeleste sb
uel schismatici uel haeretici, sicut spinae seu zizania plu-
uiam, sicut ipsi qui extra arcam fuerunt aquam de cataractis
14 cf. lib. IIII 1, 1. VI 21, 37 21 cf. Cypr. de zelo et liuore
c. 4 24 cf. II Cor. 2. 15-16
1 intellegunt Nml 5 posse suscipere Cypr. peccatoribus Cypr.
et om. i Cypr. 6 audeant Cypr. quanto jim/ danti] tanti L
dantis 0 7 ac pienti L 8 precipuisse L 11 pertinere Mm2 12 salu-
tem n? 13 fonte L 16 partor I 18 extr.nei» (a et s recisae) K
ipse 3f(t; 20 quod Mml^ 21 diubuli Nml 23 talis KmlMmlNmlVs
24 dicit] ait v ordor L christi odor N 26 seu] siue Vv
plu-uiam (i eras ) L 27 catharactis |t
lib. VI 40, 77-42, 81
337
caeli uenientem susceperunt quidem, sed ad perniciem, non ad
salutem? ideoque illud, quod in ultimo posuit: quando danli
locns non est, utique nec accipienli prodest, non laboro refel-
lere, quia et nos dicimus accipientibus non prodesse, cum in
5 haeresi accipiunt consentientes haereticis. et ideo ueniunt ad
catholicam pacem adque ueritatem, non ut baptismum acci-
piant, sed ut eis prodesse iucipiat quod acceperant.
XLI. 79. Item alius Ianuarius Muxulensis dixit: Miror
i/uod, cum omnes confiteantur unum esse baptisrnum, non
10 omnes intellegant eiusdem baptismi unitatem. ecclesia enim
et kaeresis duae et diuersae res snnt. si fiaeretici fiabei/t
baptisma, nos non habemus; si autem nos habemus, fiaeretiri
kabere non possimt. dubium autem non est ecclesiam solam
Ixiptismum Christi possidere quae sola po>sideat et gratiam
15 Christi et ueritatem.
80. Posset alius similiter dicere et similiter non uerum
dicere: 'miror quod, cum omnes confiteantur unum esse baptis-
mum, non omnes intellegant eiusdem baptismi unitatem.
iustitia enim et iniquitas duae et diuersae res sunt. si iniqui
20 habent baptisma, iusti non habent; si autem iusti habent, iniqui
habere non possunt. dubium autem non est iustos solos baptis-
mum Christi possidere qui soli possideant et gratiam Ohristi
et ueritatem'. hoc certe falsum est illis quoque fatentibus. et
illi quippe inuidi qui sunt ex parte diaboli et intus positi,
25 sicut dicit Cyprianus, adque apostolo Paulo notissimi baptis-
mum habebant nec ad membra illius columbae quae in petra
tuta est pertinebant.
XLII. 81. Adelfius a Tasualte dixit: Sine cauaa quidam
2 Cypr. sentent. episc. 33 8 Cypr. sentent. episc. 34 25 cf. Cypr.
ep. 73, 14 28 Cypr. sentent. episc. 35
1 sed om. 2Kji« 3 nec om. L 6 unitatem t» 8 mazunlensis J
muzulen8us Nml 9 baptismus J.vil 10 eius eiusdem Nml 11 duae]
uiduae Kml 17 mirur Jml quod cum] quodcumque L 21 dibium J
22 posidere N 24 et om. p» 25 apostolus paulus Nm2 notissimo
Nml notissimum Nm2 27 est et p pr. 28 Adelphius v Cypr. tas-
balte MVf. tasbelte ? Thasbalte v Tliasualthe Cypr. quidem v
August. c. i>on. 1 . 22
338
III. I)e baptismo
falso et inuidioso uerbo inpugnant ueritatem nt rcbaptixare
nos dicant, quando ecclesia haereticos non rebaptixet, sed
baplixet.
82. Immo uero modo non rebaptizat, quia nisi eos qui bapti-
zati non sunt non baptizat; quam consuetudinem anteriorem 5
"perspecta diligentius ueritas etiam concilio posteriore firmauit.
XLIII. 83. Demetrius a Leptiminus dixit: Unitm baptisma
nos custodimus, qui ecclesiae catholicae soli rem suam uindi-
camus. qui autem dicunt quia haeretici nere et legitime bapti-
xant, ipsi sunt qui non duo scd multa baptismata faciunt. io
■nam cum haereses multac sinf, pro earnm numero et baptis-
mata conputabuntur.
84. Huic respondetur: Si ita est, tot ergo numerentur
baptismata quot sunt opera carnis de quibus ait apostolus:
quoniam qui talia agunt regnum dei non possi- 15
debunt; inter quae numerantur et haereses. et tam multa
ipsorum operum intus tamquam in palea tolerantur, et tamen
unum baptisma omnibus est quod nullo iniquitatis opere
uiolatur.
XLIIII. 85. Uiyicentius a Tibari dixit: Haereticos scimits 20
illos esse peiores qitam ethnicos. si comtersi ad deum nenirc
uoltterint, habent utique regulam ueritatis, quam dominus
prttecepto diuino mandauit apostolis dicens: ite, in nominc
meo manum inponite, daemonia expellite, et alio
loco: ite et docete gentes, tingitentes eas in nomine 25
7 Cypr. sentent. episc. 36 15 Gal. 5, 21 20 Cvpr. sentent. episc.
37 23 Marc. 16, 17 25 Matth. 28, 19
2 rebaptizat sed baptizat Nm2 sed baptizet s. I. L 4 modo s. I. K
rebaptizet L 5 baptizet Kjj.; 6 perfecta ti 8 nos] non J qui]
quia 8» Cypr. catholicae om. Cypr. 12 computabuntur KLV com-
(con- p.)putabant Mml^. com(con- ;)putabunt Mm2iml 16 numerentur ;
18 baptismata Lml quod ex quo, opere ex operator N 20 Thibari
v Cypr. scimus] cimus Kml scis|mu8 L scismus mus Nml simus V
21 illos] illo Mm2, om. v dominum Cypr. 23 apostolus Jml 24 iir,-
ponite K 25 docente Lml tingentes v eos (aitou?) L
t
lib. VI 42, 81-44, 86 339
patris et filii et spiritus sancti. crgo primo per manus
inpositionem in exorcismo, secundo per baptismi regenera-
tionem, tunc possunt ad Christi pollicitationem uenire; alias
avtem fieri non debere.
6 86. Ex qua regula dicat haereticos peiores esse quam ethnicos
nescio, cum dominus dicat: si neque ecclesiam audierit,
sit tibi tamquam ethnicus et publicanus. an etiam
tali haereticus peior est? nihil resisto. non tamen propterea,
quia ipse homo peior est ethnico, id est gentili adque pagano,
10 sacramentum etiam Christi, si quod habet, uitiis eius mori-
busque miscetur et eadem permixtione corruptum perit. nam
illi qui recedunt de ecclesia et fiunt haeresum non tantum
sectatores sed etiam conditores, si iam baptizati recedunt, cum
secundum istam regulam peiores sint ethnicis, habent tamen
15 baptisma; nam si correcti redeant, non accipiunt quod, si
amisissent, utique acciperent. potest ergo fieri ut aliquis peior
sit ethnico et tamen in eo Christi sacramentum non solum sit,
sed etiam non sit peius quam in homine sancto et iusto. etsi
enim, quantum in illo homine est, non eum seruauit sed animo
20 et uoluntate uiolauit, tamen, quantum ad ipsum adtinet sacra-
mentum, et cum contemptore et repudiatore suo integrum
inuiolatumque permansit. nonne Sodomitae ethnici erant, id est
gentiles? peiores ergo erant Iudaei quibus dominus dicit:
tolerabilius erit Sodomis in dieiudicii quamuobis
25 et quibus propheta dicit: iustificastis Sodomam, id est 'in
conparatiflne uestra Sodoma iusta facta est.' numquid tamen
ideo sacramenta diuina, quae aput Iudaeos erant, talia erant
6 Matth. 18, 17 16 uerba potest ergo fieri— p. 341, 10 nolimus
agnoscere = Eug. c. 216 24 Matth. 11, 24 25 Ezech. 16, 51
1 fili Kml 2 impo8itionem KVps inpositioni Nml secundum
Nml 3 pollitationem L 4 fieri] add. censeo v 5 ethinicos Jml 6 sine
quae Nml 7 ethnicos et buplicanus L 10 si om. J 11 nam] add.
et v 15 alt. si *. I. L 16 utqne L 19 eum] ipsum Mv 21 con-
temptatore M contemtore (x? repidiatore N 25 iustificatis L 26 iusti-
ficata X? Eug.
22*
340
III. De baptismo
quales ipsi erant, quae dominus quoque ipse suscepit et ad
ea celebranda leprosos quos mundauerat misit et ea Zacchariae
ministranti angelus adstitit eumque in templo sacrificantem
exauditum esse nuntiauit? haec eadem sacramenta et in bonis
hominibus illius temporis erant et in malis peioribus quam &
sunt ethnici, quandoquidem in malitia Sodomitis praelati sunt,
et tamen illa sacramenta erant in utiisque integra adque
diuina.
87. Nam et ipsi gentiles si quid diuinum et rectum in
doctrinis suis habere potuerunt, non inprobauerunt sancti 10
nostri, quamuis illi per suas superstitiones et idolatriam et
superbiam ceterosque perditos mores detestandi essent et, nisi
corrigerentur, diuino iudicio puniendi. nam et Paulus apostolus
aput Athenienses, cum de deo quaedam diceret, perhibuit testi-
monium, quod quidam eorum tale aliquid dixerint, quod utique, i&
si ad Christum uenirent, agnosceretur in eis, non inprobaretur,
et sanctus Cyprianus talibus aduersus eosdem ethnicos utitur
testibus. nam cum de magis loqueretur, quorum tamen,
inquit, praecipuusOstanes etformam ueri deinegat
conspici posse et angelos ueros sedi eius dicit 20
adsistere. in quod et Plato pari ratione consentit
et unum deum seruans ceteros angelos uel dae-
monas dicit. Hermes quoque Trimegistus unum
deum loquitur et eum inconprehensibilem adque
2 cf. Luc. 17, 14 3 cf. Luc. 1, 11—13 13 cf. Act. 17, 28
18 Cypr. Quod idola dii non sint cap. 6
1 ipse quoqtie v 2 leprosus JmlLVml zachariae LMNVp.
3 adstetit Nml asstitit Nm2 adsistit Vp<; 6 pr. sint Mv Sodomitis in
malitia v 7 saramenta L 10 popuerunt Jml inpropauerunt L
11 nostri] uiri Lml idololatriam v (non JK) 12 perditorum Vml
esset Lml 13 corrigentur p apostulus L 15 dixerunt Nml 16 pro-
baretur JLml 19 inquid Vi praecipuus} precibus Lml sostenes
JKmZL Hostanes v dei ueri N 20 dicit sedi eius Eug. 21 ad-
si.stere (i eras.) L quo Nm2fv Cypr. Eug., cf. index s. u. consentio
consentit] consiatit J 22 daemones LMm2V ( m2 23 trimegistis Lml
Trismegistu8 v
lib. VI 44, 86-VIl 1, 1
341
inaestimabilem confitetur. si ergo isti uenissent ad
percipiendam christianam salutem, non eis utique diceretur:
'hoc malum habetis' uel 'falsum habetis,' sed plane merito
diceretur: 'hoc uobis quamuis integrum et uerum nihil tamen
c prodesset, nisi ad Christi gratiam ueniretis.' si ergo in ipsis
ethnicis potest aliquid diuinum inueniri recteque adprobari,
quamuis eis salus adhuc a Christo praestanda sit, non oportet
nos ita moueri, etiamsi peiores sint haeretici, ut quod in eis
raalum ipsorum est uelimus corrigere et quod in eis bonum
jo Christi est nolimus agnoscere. sed iam ceteras huius concilii
8ententias pertractandas ab alio suscipiemus exordio.
LIBER SEPTIMUS.
I. 1. Non simus molesti legentibus, si eadem uarie ac saepe
disserimus. quamquam enim ecclesia sancta catholica in omni-
15 bus gentibus aduersus ea, quae in ista quaestione de baptismo,
utrum et aput haereticos uel schismaticos idem possit esse
qui est in catholica, nonnullam caliginem offundunt, priscae
consuetudinis et concilii plenarii auctoritate munita sit, tamen,
quia non contemnendis uiris et maxime Cypriano in ipsa unitate
20 aliquando aliter uisum est, eius uti aduersum nos auctoritate
conantur qui longe ab eius caritate remoti sunt. propterea
cogimur ex opportunitate tractandi et considerandi omnia, quae
in eius concilio de hac re litterisque conperimus, hanc eandem
quaestionem aliquanto diutius tamquam in manibus uersare et
1 inaestimalem L inextimabilem |i; isti om. JKL 2 praecipi-
endam J percipiendum Vpt saluti Nml utique eis v 3 planem L
5 prodesse J 6 adprobare Nml 8 sunt LNmlv 10 est Christi "v
Eug. etiam Nml conciliis Jml 11 ab om. N eiordio (ei-
ordium B pr.) amen codd. contuli add. K EXPLICIT (EXPLICAT J)
LIBER SEXTUS (VI- KMV<) INCIPIT LIBER SEPTIMUS (VII- DEO
«RATIAS K) codd. 14 disseremus Nml catholica sancta v 16 uel]
«t v 18 plenarii concilii Kv plenari Nml (plenarium concilium paesim,
at p. 199, 14 concilio suo plenario, p. 30~>, 26 conciliis uniuersalibus)
20 eiue] cuius Vv 22 oportunitate LMNVpml 23 comperimus A'{s
eadem L
342
III. De baptismo
ostendere, quam uerius uniuersitati ecclesiae catholicae pla-
cuerit, ut haeretici uel schismatici, qui iam Christi baptis-
mum illic unde ueniunt acceperunt, in catholicam commu-
nionem cum illo admittantur ab errore suo correcti, in caritate
radicati adque fundati, ut, quod adtinet ad baptismi sacra- &
mentum, non adsit quod deerat, sed prosit quod inerat. et
beatus quidem Cyprianus, iam corpore quod corrumpitur non
adgrauante animam nec deprimente terrena inhabitatione sensum
multa cogitantem, serenius perspicit ueritatem, quam meruit
adipisci per caritatem. adiuuet itaque nos orationibus suis in 10
istius carnis mortalitate tamquam in caliginosa nube labo-
rantes, ut donante domino bona eius quantum possumus imi-
temur. si quid autem aliter sensit et quibusdam fratribus
collegisque persuasit, quod nunc eo quem dilexit reuelante
iam cernit, nos longe inpares meritis suis ecclesiae tamen 15
catholicae auctoritatem, cuius ipse egregium et carissimum
membrum est, pro nostra infirmitate sectantes aduersus haere-
ticos uel schismaticos enodemns, quos praecisos ab unitate
quam tenuit et arescentes a caritate qua uiguit et elapsos ab
humilitate qua stetit tanto amplius inprobat adque condemnat, 20
quanto magis eos nouit ad insidiandum perscrutari uelle quod
scripsit et ad pacificandum imitari nolle quod fecit; sicut illi,
qui se christianos Nazarenos uocant et more Iudaico carnalia
praeputia circumcidunt, nati haeretici ex illo errore, in quem
Petrus deuians a Paulo reuocatus est, in hoc adhuc usque 2&
persistunt. sicut ergo illi Petro in primatu apostolorum mar-
1 uerba uerius uniuersitati—^. 343, 5 unitatis obponunt = Eug.
c. 217 7 cf. Sap. 9, 15 25 cf. Gal. 2, 11
1 placuit Eug. 2 schismati J 4 admittuntur JKL ammittuntur N
7 Cyprianus quidem v 9 serenus L 10 itaque nos ex itque m2L
11 mortalitatem Vpsml calliginosa y. 12 quantum possumus, bona
eius v 16 clarissimum v 17 menbrum N 18 praeci»Bos J prae-
ci8U8 Nml pretiosos Mml\tmhml a bonitate JKm2L 19 quam]
tamquam Mml^ml a om. N alapsos J elabsos K 20 con-
temnat L 21 nouit eos v 22 scriptum sit JN scribit L 23 .more M
25 deuiens $pr. in hoc om. v
lib. VII 1, 1-2, 3
343
tyrii gloria coronato in sua peruersitate praecisi ab ecclesia
remanserunt, sic isti Cypriano per abundantiam caritatis in
sortem sanctorum passionis claritate suscepto se ipsos exsules
unitatis agnoscunt et contra unitatis patriam pro suis calum-
5 niis ciuem unitatis obponunt. iam itaque ceteras illius concilii
sententias eadem ratione uideamus.
II. 2. Mareus a Mactari dixit: Mirandum non est, si
Jiaeretici hostes adque inpugnaurres ueritatis rem sibi uindi-
cant potestatis et dignationis alienae. illud mirandwm est quod
10 quidam nostri praeuaricatores ueritatis luiereticis suffragantur
et christianis aduersantur. propterea decreuimus haereticos
baptimndos esse.
3. Huic respondemus: Immo magis mirandum est et magna
laude praedicandum, quod tantum isti dilexerint unitatem, ut,
15 quos praeuaricatores ueritatis arbitrabantur, cum eis in unitate
perseuerantes ab eis pollui non timerent. nam cum iste dixisset:
illud mirandum est qttod quidam nostri praeuarkatores ueri-
tatis haereticis suffragantur et christianis aduersantur, uide-
batur esse dicturus: 'propterea decernimus eis non esse com-
20 raunicandum.' non hoc dixit, sed ait: propterea decernimus
haereticos baptizandos esse, seruans quod pacificus Cyprianus
ante praestruxerat dicens: neminem iudicantes aut a iure
eommunionis aliquem si diuersum senserit amouentes. cum
ergo Donatistae nobis calumniantur et nos dicunt traditores,
» si quis existat uel Iudaeus uel paganus, qui lecto isto concilio
et nos et ipsos secundum eorum regulas unitatis appellet prae-
uaricatores, uelim scire ad hoc tam graue crimen refutandum
adque diluendum quomodo nobis agenda sit causa communis.
7. 17. 20 Cypr. sentent. episc. 38 22 Cypr. sentent. episc. praef.
1 perseneritate Nml 2 abnntiam L habundantiam N<; 3 sorte p
Eug. passione caritatis M\x claritate Vm2v caritate cet. et Eug. codd.,
cf. p. 243, 5 martjrii claritate exules LNV 5 obponunt (B s. I.) K
7 mattari N Macthari Cypr. 8 rem sibi— lin. 10 ueritatis om. J sibi
rem v 9 est om. N 11 decernimus p» 12 esse om. % 15 prae-
dicatores %pr. 17 ueritates Jml 18 sufferantur Nml 22 praestruc-
xerat Lml 26 alt. et om. N ueritatis Kv
344
III. De baptismo
isti eos dicunt traditores quos neque illo tempore conuincere
potuerunt neque nunc possunt ostendere, et in eodem crimine
ipsi esse potius ostenduntur. sed quid ad nos? de istis certe
praeuaricatoribus quid dicemus? si enim nos quamuis falso
propterea dicimur traditores, quia traditoribus nos in eadem s
communione successisse criminantur, praeuaricatoribus illis
omnes successimus, quia nondum se ab unitate diuiserat pars
Donati beati Cypriani temporibus. post passionem quippe eius
quadraginta et quod excurrit annis peractis traditio codicum
facta est, unde coeperunt appellari traditores. si ergo nos 10
propterea traditores, quia ex traditoribus, sicut opinantur uel
confingunt, exorti sumus, ab illis praeuaricatoribus utrique
originem ducimus. non est enim quod dicatur non eis coirr
municasse istos, quando suos iilos uocant, quod concilium
loquitur, quod ipsi maxime proferunt. quidam nostri, inquit, 15
praenaricatores ueritatis Jiaereticis suffraganlur. accedit et
testimonium Cypriani satis demonstrantis, quod in eorum com-
munione permanserit, dicendo: neminem iudicantes aut a iure
communionis aUquem si diuersum senserit amouentes. ipsi
enim erant qui diuersum sentiebant, quos iste praeuaricatores ao
uocat, quia scilicet haereticis suffragabantur sine baptismo eos
in ecclesiam recipiendo. eam quoque fuisse consuetudinem, ut
sic reciperentur, et ipse Cyprianus multis locis et aliquot
episcopi in hoc concilio manifestant. unde apparet, si haeretici
non habent baptismum, eeclesiam Christi temporum illorum 25
praeuaricatoribus fuisse plenam, qui eis suffragantes sic eos
recipiebant. agatur ergo causa communis aduersus crimen
9 cf. p. 262, 12 ,15 Cypr. sentent. episc. 88 18 Cypr. sentent.
cpisc. praef.
1 illo] ullo v 6 communionem Fp. 7 succe.simus Nml ab
unitate se « 9 XLta L quot Nm2 peractas Lml 10 si — tradi-
tores mg. K, sed om. nos desunt haec uerba in L, sed occurrunt p. 345,
13; om. J propterea nos t> 14 quod] quaudo Kml 15 inquid V
18 a om. LNml 20 quos] quod Jml iste] ipse M 22 ecclesia
23 aliqui ex aliquod N aliquod ex aiia quod V 25 tempore Nm2
26 praeuaricatojbus L 27 causae Jml
lib. VII 2, 3-3, 4
345
praeuaricationis quod negare non possunt, et ibi agetur nostra
aduersus crimen traditionis quod conuincere non potuerunt.
sed sic agamus quasi conuicerint. quod utrique responderimus
eis qui nobis obiciunt maiorum nostrorum praeuaricationem,
5 hoc nos istis respondebimus qui nobis obiciunt maiorum
nostrorum traditionem. si enim per maiorum nostrorum tradi-
tionem, unde se isti diuiserunt, nos mortui sumus, ita per
maiorum praeuaricationem, qui et nostri et ipsorum parentes
fuerunt, et nos et ipsi mortui sumus. sed quia uiuere se
io dicunt, credunt, quod ad eos non pertineat illa praeuaricatio;
ergo nec ad nos illa traditio. et illa quidem praeuaricatio
secundum ipsos certa est; secundum nos autem nec anterior
praeuaricatio uera est, quia et haereticos dicimus posse habere
baptismum Christi, nec posterior traditio, quia in ea causa
i5 sunt ipsi superati. non habent ergo isti cur a nobis nefario
scelere schismatis separentur, quia nostri maiores si traditores
non fuerunt, sicut nos dicimus, non est quod ad nos omnino
pertineat; si autem traditores fuerunt, sicut ipsi dicunt, sic
ad nos non pertinet quemadmodum nec ad nos nec ad ipsos
so illi praeuaricatores. ac per hoc quoniam ex maiorum nostrorum
iniquitate nullum est crimen nostrum, ex proprio schismate
certura est crimen illorum.
III. 4. Satius a Sicilibba dixit: Si haereticis in baptismo
suo peccata donantur, sine causa ad ecelesiam neniunt. nam
25 cum in dic iudicii peccata sint quae puniuntnr, nihil est quod
timere possitit haerctici dc indicio Christi, si sunt remissioiwm
peccatorum consecuti.
23 Cypr. sentcnt. episc. 39
1 agatur Mm2 2 poterunt LmlN 3 conuincerent Lml conuince-
rint Lm2MmlNVp. 4 praenaricationem— Wn. 6 pr. nostrorum om. N
5 hoc — lin. 6 pr. traditionem om. Lml 6 si] sic M sicnt « 9 se
ninere v 10 preuari|tio L 13 uera ex uestra L post est add. L
s. I: Si ergo nos propterea traditores, c/. ad pag. 344, 10 15 ergo
habent L 19 pr. nos «. I. mUL pertinent JL pertineat um/ quem-
ammodum jlfji 23 Sattius Cypr. 26 peccatorum remissionem Vv
346
III. De baptismo
5. Et haec poterat etiam nostra esse sententia; uiderit autem
auctor eius quo animo dicfa sit. uerbis tamen ita modificata
est, ut non me pigeat eo animo consentire adque suscribere,
quo et ego sentio baptismum quidem Christi haereticos posse
habere, sed remissionem peccatorum non habere. non autem 5
ait: 'si haeretici baptizant aut baptizantur,' sed: si haereticis,
inquit, in baptismo suo peecata donantur, sine causa ad
ecclesiam ueniunt. namque pro haereticis ponamns illos, quos
in ecclesia nouerat Cyprianus saeculo uerbis solis et non factis
renuntiantes: totidem uerbis possumus hanc sententiam etiam io
no« ueriseime dicere: 'si fallaciter conuersis ia baptismo suo
peccata donantur, sine causa ad ueram conuersionem postea
perducuntur. nam cum in die iudicii peccata sint quae puni-
untur, nihil est quod timere possint qui saeculo uerbis solis
et non factis renuntiarunt de iudicio Christi, si sunt remis- >5
sionem peccatorum consecuti.' sed ista ratiocinatio tali cone-
xione perficitur, ut adiungamus dicentes: 'debent autem timere
Christi iudicium et ueraci corde aliquando conuerti; quod cum
fecerint, non eos utique necesse est iterum baptizari.' potu-
erunt igitur accipere baptismum et remissionem non accipere 20
peccatorum aut remissis peccatis continuo rursus onerari. sic
ergo et haeretici.
IIII. 6. Uictor a Gor dixit: Cum peccata non nisi in
ecclesiae baptismo remittantur, qui haereticum sine baptismo
ad communicationem admittit utrumque contra rationem facit: 25
nec haereticos purgat et christianos inquinat.
7. Huic re8pondemus ecclesiae baptismum esse et aput
6 Cypr. sentent. episc. 39 23 Cypr. sentent. episc. 40
3 subscribere LNfv 5 sed om. N 6 herecis Jml 7 inqnid NmlV
8 neniant Jml nam S m/t> si pro Nm2v 9 et om. N 10 titi-
dera Jml 12 connersationem N 13 in s. I. L 15 rennntianerunt
Lml 17 perficit Nml 21 remissis] remisaio J onerare Nml
2t ecclesia Nml ad commnnicationem sine baptiemo Cypr., cf. p. 347,
3 tt 20 25 commnnionem JVml 26 haereticns et christianng
lib. VII 3, 5-5, 8
347
haeieticos, quamuis ipsi non sint in ecclesia, sicut aquam
paradisi in terra Aegypti, quamuis ipsa non sit in paradiso.
non itaque haereticos sine baptismo ad communionem admit-
timus et, quia correcti a sua peruersitate ueniunt, non eorum
5 peccata, sed Christi sacramenta suscipimus, de remissione
autem peccatoruin quod superius hoc et hic dicimus. illud
sane quod in ultimo posuit dicens : utrumque contra rationem
facit: nec haereticos mundat et christianos inquinat, respuit
primitu8 ac maxime ipse Cyprianus cum sibi consentientibus
io collegis suis. neque enim inquinari se credidit, quando talibus
propter uinculum pacis communicandum esse decreuit dicens:
neminem iudicantes aut a iure communionis aliquem si
diuersum senserit amouentes. aut si inquinant baeretici ad
communionem si non baptizantur admissi, inquinata est tota
15 ecclesia per illam consuetudinem quae totiens hic comme-
moratur. et sicut isti nos appellant traditores propter maiores
nostros, in quibus nihil tale quando obiecerunt probare potue-
runt, si hoc fit quisque quod est ille cui communicauerit,
omnes tunc haeretici facti sunt. quod si quisquis dicit insanit,
20 falsum est quod iste ait: qui haereticum ad communionem
sine baplismo admittit, nec haereticos purgat et ckristianos
inquinat. aut si hoc uerum est, non sine baptismo admitte-
bantur, sed habebant Christi baptismum quamuis aput haere-
ticos datum et acceptum, qui secundum illam consuetudinem
25 de qua isti confitentur sic admittebantur; ac per hoc recte
etiam nunc sic admittuntur.
V. 8. Aurelius ab Utica eUxit: Cum dicat apostolus non
communicandum peccatis alienis, quid aliud quam peccatis
7. 20 Cypr. sentent. episc. 40 12 Cypr. sentent. episc. praef.
27 Cypr. sentent. episc. 41 cf. I Tim. 5, 22
1 aqua M 2 sint Lml 3 itaque ex utique L 4 correpii J
8 mundat] purgat v Cypr. christianus N 9 Cyprianus ipse v 10 suis
om.L inquinarep 12 raeminem L commotionis Nml 14 si Jm2Nm2v
sicut cet. 16 nos isti v 18 communicauerint L 20 est bis Kml
heretw.cum N sine baptismo ad communionem v 23 baptismum
Chri8ti v 24 adceptum pm2 25 continentur Jml 28 comnicandum L
III. De baptismo
aUcnis communicat qiti haereticis sine ecclesiae baptismo
communkat? ct ideo censeo baptixandos esse haereticos, ni
accipiant remissam peccatorum et sic illis communicetw:
9. Communicauit ergo et Cyprianus et isti omnes peccatis
alienis, quia cum talibus in communione manserunt, quando 5
neminem qui diuersum sensit a iure communionis amouerunt.
ubi est ergo ecclesia? deinde ut de haereticis taceam, cum
uerba huius sententiae etiam de aliis peccatoribus dici possint,
quales in ecclesia secum Cyprianus uidebat gemebat arguebat
ferebat, ubi est ecclesia quae secundum haec uerba iam tunc w
perisse existimatur contagione peccatorum? si autem, sicut se
habet firmissima ueritas, ecclesia permansit et permanet, non
nisi in consensione intellegenda est communio peccatorum
quani uetat apostolus. bapluentur autem iterum haeretici ut
accipiant reraissionem peccatorum, si baptizantur iterum per- i»
uersi et inuidi, qui cum saeculo uerbis et non factis renun-
tiarent baptismum quidem accipere potuerunt, sed remissionem
peccatorum non optinuernnt dicente domino: si non dimi-
seritis. neque pater uester dimittet uobis.
VI. 10. lambus a Germaniciana di.rit: Qui haercticorum 20
baptismum probant nostrum inprobaut, ut extra ecclesiam
non dicam lotos, sed sordulafos negerit ih ecclesia Ixiptixari
oportere.
11. Huic respondetur nerainein nostrum baptismum haereti-
coruin probare, sed Christi quamuis in haereticis uelut paleis *a
exterioribus, sicut in aliis iniquis uelut paleis interioribus. nam
si extra ecclesiam qui baptizantur non lauantur sed sordi-
14 cf. I Tim. 5, 22 18 Matth. 6, 15 20 Cypr. sentent. episc. 42
1 sine baptismo ecclesiae haereticis v baptismo ecclesiae ; 3 remissa
Vpi remissionem Cypr. 4 Respondetur: Communicauit v cuinmunica-
uit Kml communicat Vml pr. et om. 0u 5 quia] qua Vv 7 uti
KmlNfyv 11 exaestimabatur (ba adras.) V 18 in om. u.mi? 15 re-
missam KmlMNv remissa Vp$ 18 pr. non s. I. K 19 remittet N
20 Iabus Nml a om. Nml 22 sordidatus Nml neglegent J
25 uelut] uel fpr. 26 exteriobus L interioribus Spr. uelud «
interiobus L 27 labuntur Vmlfi;
lib. VII 5, 8-8, 15 349
•
dantur, profecto extra petram in qua aedificatur ecclesia qui
baptizantur non lauantur sed sordidantur. omnes autem extra
eandem petram sunt qui audiunt uerba Christi et non faciunt.
aut si baptismo quidem lauantur, sed iniquitatibus suis a qui-
5 bus in melius mutari noluerunt sordidi remanent, sic et hae-
retici.
VII. 12. Lucianiis a Rucuma dixit: Scriptitm est: et ni-
dit deus Itteem quia bona est, et diuisit inter httem
et tenebras. si potest luci et tenebris conuenire, potest nobis
io et haereticis aliqtiid esse commune. propterea censeo haereticos
baptixandos esse.
13. Huic respondetur: Si potest luci et tenebris conuenire,
potest iustis et iniustis aliquid esse commune. censeat ergo
illos iniustos denuo baptizari quos in ipsa ecclesia Cyprianus
15 arguebat; aut si non sunt iniusti qui saeculo uerbis et non
factis renuntiant, dicat qui potest.
VIII. 14. Pelagianus a Lnperciana dixit: Scriptum est:
aut dens deits est aut Bal deus. ita et nuiic aut ecclesia
ecclesia est aut haeresis ecclesia. porro si haeresis ecclesia nou
20 est, quomodo esse aput kaereticos baptisma ecclesiae potest?
15. Huic ita possumus respondere: Aut paradisus paradisus
aut Aegyptus paradisus. porro si Aegyptus paradisus non est,
quomodo esse in Aegypto aqua paradisi potest? sed dicetur
nobis: 'etiam illuc exeundo peruenit'; sic ergo ad haereticos
25 baptismus. item dicimus: 'aut petra ecclesia aut harena ecclesia.
porro quia harena non est ecclesia, quomodo aput eos qui
7 Cypr. sentent. episc. 43 Gen. 1, 4 17 Cypr. sentent. episc. 44
18 III Keg. 18, 21 26 cf. Matth. 7, 26
1 profectos Jml 3 eadem Kml 4 lauantur quidem v ualantur Nml
sed] add. in v 5 mutare N sic et] sicut J 7 rucuma N 10 here-
ticus Lml 18 pr. aut] aut enim Cypr. pr. deus] dominua v babal N?
Baal v Cypr. dcusl add. est Nv Cypr. 19 ecclesiae porro jo»/?
ecclesia est. porro Mv Cypr. 22 aut] est aut N est porro N porro
si aegyptus paradisus s. I. K 23 in egypto esse ? sedj add. et V
dicitur Nm2Vml 25 petra ecclesia est Nv herena Lml arena jiu
26 quia om. ; liarena om. %pr. arena Mm2 non est arena v
350
III. De baptismo
super harenam aedificant audiendo Cliristi uerba et non faci-
endo esse baptismus potest? et tamen est; sic ergo et aput
haereticos.'
VIIII. 16. Iader a Midila dixit: Scimus non esse nisi
unum baptistnum in ecclesia catholica, et ideo non debemus 5
admittere haereticum, nisi baptixatas aput nos fuerit, ne se
putet extra ecclesiam catholkam Imptixatum esse.
17. Huic respondetur, quia hoc si de iniquis illis qui extra
petram sunt diceretur, falso utique diceretur; sic ergo et de
haereticis. w
X. 18. Iteiu Felix a Maraxana dixit: Una fides, unum
baptisma, sed ecclrsiae catholicae rui soli licct baptixare.
19. Huic respondetur: Quid si alius ita diceret: 'una fides,
unum baptisma, sed iustorum tantum quibus solis licet ba-
ptizare'? sicut haec uerba refellerentur, ita et ista sententia 15
refellatur. an et iniusti nec in ipso baptismo mutati, dum
saeculo uerbis solis et non factis renuntiant, ad membra ec-
clesiae pertinent? uideant si ipsa est illa petra, si ipsa est
columba, si ipsa est sponsa sine macula et ruga.
XI. 20. Paulus ab Obba dixit: Me non mouet, si aliquis 20
ecclesiae fidem et ueritatem non uindicat, quando apostolus
dicat: quid enim, qnia exriderunt a fide quidam illo-
rum? nnmquid infidelitas illorum fidem dei eua-
ctiauit'4 absit.est enim dcus uerax, omnis autem homo
mendax. si autem deus ncrax est, quomodo esse aput hae- 25
reticos baptismi uerilas potest aput quos deus non est?
21. Huic respondetur: Quid? aput auaros numquid est deus?
4 Cypr. sentent. episc. 45 11 ibid. 46 cf. Eph. 4, 5 19 cf.
Eph. 5, 27 20 Cypr. sentent. episc. 47 22 Rom. 3, 3—4
1 arenam p» uerba Cliristi v 4 Iadir Jml Midili Cypr. 6 fuerit
apud nos v 7 cathocam L 8 si hoc (hos jnd) 0» 9 de om. JVml
11 Item alius Felix v Cypr. marazana N 13 Huic respondetur
om. v 14 in quibus Nml 16 in s. I. N 18 ct uideant NmS 20 a
Bobba v 22 dicit Nm2 quia] si Cypr. excederunt J 23 illorum]
eorum Cypr. euacuabit Fji? 25 esse post ueritas exhibtf v 27 num-
quis Jml
lib. VII 8, 15-13, 25
351
et tamen est baptismus. ita et aput haereticos. aput quos
enim est deus templum dei sunt. quae autem compositio
templo deicumidolis? porro auaritiam idololatriam Pau-
lus sentit, Cyprianus consentit, et idem ipse inter collegas
5 raptores et tamen baptizatores cum magna tolerantiae mercede
uersatur.
XII. 22. Pomponius a Dionysiana dixit: Manifestum est
haereticos non posse baptixare et remissionem peccatorum
dare qtn potestatem non liabent ut aut soluere aut ligare
10 aliquid in terris possint.
23. Respondetur: Hanc potestatem nec homicidae habent, id -
est qui fratres oderunt. non enim talibus dictum est: si cui
dimiseritis peccata dimittentur ei, si cui tenue-
ritis tenebuntur, et tamen baptizant et eos in eadem ba-
15 ptismi communione et Paulus tolerat et Cyprianus agnoscit.
XIII. 24. Ueiuintius a Tinisa dixit: Si maritus peregre pro-
ficiscens amico suo conmendasset uxorem suam custodiendam,
conmendntain sibi illc quanta posset diligentia conseruaret,
ne ab aliquo eastitaa eius et sanctitas adulteraretur. Christus
20 dominus et deus uoster ad patrem proficiseens sponsam suam
nobis conmendauit. utrumne eam incorruptam et inuiolatam
custodimns an integritatem eius et castitatem inoechis et cor-
ruptoribus prodimns? qni enim baptisma ecclesiae commune
cum haereticis facit sponsam Christi adulteris prodit.
25 25. Respondemus : Quid? illi, qui cum baptizantur labiis, non
corde conuertuntur ad deum, nonne adulterinam mentem gerunt?
nonne ipsi sunt saeculi dilectores, qui non factis sed uerbis
renuntiauerunt, et ideo corrumpunt mores bonos per conloquia
2 cf. I Cor. 3, 16 II Cor. 6, 16 7 Cypr. sentent. episc. 48
11 cf. 1 Ioh. 3, 15 12 Ioh. 20, 23 16 Cypr. sentent. episc. 49
28 cf. I Cor. 15, 33
1 ita ofit. Vml ot om. ? 2 deus est Vv 3 idolatriam JLNmlV?.:
5 et om. g« magne N 6 uersatns Nm2 7 dionisiana JKLMm2NVm2
dionisianam Qpr. 8 remissam Cypr. 11 homicidiae L 12 odernnt
fratres ti 16 Thinisa Cypr. 18 conseruare |x 19 alico |i sanctitas]
add. eius Nml 22 alt. ct] set Jml 26 dominum gti 27 qui] cui Vv
352
III. De baptismo
mala dicentes: manducemus et bibamus, cras enim
morimur? nonne etiam contra istos uigilauit sermo aposto-
licus ubi dixit: timeo autem, ne sicut serpens Euam
seduxit astutia sua, sic et uestrae raentes corrum-
pantur a castitate quae est in Christo? cum ergo f>
Christi baptisma Cyprianus habebat commune cum talibus,
uumquid ideo sponsam Christi prodebat adulteris ac non po-
tius monile sponsi etiam in adultera cognoscebat?
XIJII. 26. AymiMitx ab Ansutu/n/a tlirit: Nos nnum Ihi-
■ptisma accepimus et ipsnm exercemns. qai aiitem dicil quia et 10
haereticis livet Impti-.are, ipse dilOs baplismos fucit.
27. Huic respondetur: Cur non etiam ille duos baptismos facit
qui dicit quia et iniqui baptizant? cum enim iusti et iniqui con-
trarii sibi sint, baptismus quem dant iusti, qualis erat Paulus
uel etiam qualis erat Cyprianus, non est contrarius baptismo >»
quem dabant iniqui illi qui oderant Panlum, quos non haere-
tico8, sed malos catholicos Cyprianus intellegit. et cum con-
trariae sibi sint continentia quae fuit in Cypriano et auaritia
quae fuit in collegis Cypriani, baptismus tamen quem Cypri-
anus dabat non erat contraiius baptismo quem illi dabant, 20
sed unus et idem, quia ille baptizat de quo dictum est:
ipse est qui baptizat.
XV. 28. Satnrniinis a Uictoriaita dijit: Si licet huereticis
baptizare, crcusati sunt et defensi inUcita facicntes, nec uideo
qnare eos aut Christus adiiersarim sho* mil apostohis anti- 25
cli rislos appella uerit.
29. Huic respondetur: Sic dicimus non licere haereticis ba-
ptizare quomodo dicimus non licere fraudatoribus baptizare. non
1 I Cor. 15, 32 3 II Cor. 11, 3 8 cf. Esai. 61, 10 9 Cypr.
sentenr. episc. 50 22 I0I1. 1, 33 23 Cypr. sentent. episc. 51
2 moriemur 5» 3 timeo] timotheo Kml 4 corrumpuntur 3fm/Pji
7 sponsa L 8 munile LMml monele Nml 9 Aymnus L Ayinnius ti
Ahymmus Cypr. ausaugiga N ausagiga V Ausuaga v Cypr. 10 alt.
et om. Cypr. 11 duo «»i/ 13 sibi contrarii ti 21 quia] qua .7
23 Satumius L hereticus L 25 apostolos Nml antichristus LVml
27 si Jlf 28 pr. non del. Mm2
lib. VII 13, 25-16, 31
353
enim haevetico tantum, sed peccatori, inquit, dicit domi-
nus: ut quid enarras iustificationes meas et ad-
sumis testamentum meum per os tuum? huic utique
dixit: si uidebas furem, concurrebas ei. quanto ergo
5 illi peiores qui non cum furibus concurrebant, sed ipsi fundos
insidiosis fraudibus rapiebant! sed non eis concurrebat Cypri-
anus, quamuis eos in catholica segete toleraret, ne simul era-
dicaretur et triticum. et tamen etiam ipsi quem dabant idem
ipse baptismus erat, quia non ipsorum sed Christi erat. sicut
io ergo isti, quamuis in eis Christi baptismus agnoscatur, non
sunt tamen excusati et defensi inlicita facientes et recte illos
Christus aduersarios suos appellat, quia in talibus perseueran-
tes audituri sunt: recedite a me qui operamini iniqui-
tatem — unde antichristi appellantur, quia Christo contrarii
15 sunt, dum contra quod praecipit uiuunt — , ita et haeretici.
XVI. 30. Alius Saturninus a Tncca dixit: Gentiles quam-
■uis idola colant, tamen summum deum patrem creatorem
cognoscunt et confitentur. in hunc Marcion blasphemat, et
quidam non erubescnnt Marcionis baptismum probare. quo-i
20 modo tales sacerdotes saccrdotium dei aut seruant aut uindi-
cant qui hostes dei non baptixant et sic illis communicant?
31. Nimirum cum talia dicuntur exceditur modus nec con-
sideratur, quia et ipsi talibus communicabant neminem iudi-
cantes aut a iure communionis aliquem si diuersum sentiebat
25 amouentes. sed habet iste in hac ipsa sententia sua unde
ammoneri posset, si aduerteret id in quoque corrigendum esse
1 Ps. 49, 16 4 Ps. 49, 18 13 Matth. 7, 23 16 Cypr. sentent.
episc. 52 19 cf. Cypr. ep. 74, 7 23 cf. Cypr. sentent. episc. praef.
1 pectori L inquid NmlV dicit om. Nv deus v 2 enar-
nas L ad8umes Nml 7 ne] nisi (si del.) L eradicetur MNml^i
11 defenso Vml 14 unde] add. et v 15 praecepit p 16 saturnius L
18 in del. Mm2 martion L blasphemant Kml$pr. 19 qui dum
Nm2 20 sacerdotum L$pr. 22 Respondetur: Nimirum v ante
nimirum in K s. I. add. signum K (= responsio) cum *. I. K ei-
ciditur J 21 sentiebant ? pr. senserit v 26 admoneri pt>
LI. Angusl. c. Don. I. 23
III. I>e baptismo
quod prauuni est, quod autem rectum est adprobandum, quan-
doquideni ait: gentiles qnamitis idola colant, tamen summum
deum patrein creatorem cognoseunt ct con.fite.ntnr. si quis ergo
ad eum talis gentilis ueniret, numquid uellet in eo corrigere
adque mutare quod deum patrem creatorem confitebatur et 5
nouerat? sed emendaret in eo idololatriam quod malum habe-
bat et traderet sacramenta christiana quae non habebat, et si
quid rectum nosset in eo adprobaret, si quid inueniret per-
uersum emendaret, si quid defuisset daret. sic et in Marcio-
nista haeretico agno3ceret baptismi integritatem, corrigeret 10
eius peruersitatem, doceret catholicam ueritatem.
XVII. 32. Marcelltts a Zama dixit: Cum peccata non nisi
in eeclesiae baptismo remittantttr. qni haercticnm non bapti-
Aat peccatori commitnicat.
33. Quid? ille qui hoc facienti communicat nonne peccatori 15
counnunicat? quid autem aliud faciebant omnes iudicantes
neminem aut a iure coramuuionis amouentes diuersa sentien-
tem? ubi est ergo ecclesia? an patientibus et ne triticum
eradicetur zizania tolerantibus ista non obsunt? discant ergo
isti qui se ab orbe terrarum frustra separando sacrilegium 20
schismatis admiserunt. ut quid habent in ore Cypriani senten-
tiani qui non habent in corde Cypriani patientiam? huic autera
Marcello respondetur ex his quae de baptismo et de remissione
peccatorum supra dicta snnt, quoraodo possit esse baptismus
in homine, quamuis in eo non sit remissio peccatorum. n
2 Cypr. sentent. episc. 52 12 ibid. 53 16 cf. Cypr. sentcnt.
episc. praef.
1 parunm I. 4 ad deum v gentilcs Lml in cum Vntlpi
6 nouerat] non erat MmlNmlp; non errabat Mm2 sedj non puto,
sed KVv idolatriam JLVv-i 8 approbaret KLN 9 marchionista
JK martioni8ta L 12 Mareellus \i dama N 13 in om. V ba-
ptismo ecclcsiae v remittantantnr L remittuntur Nml 14 pectori L,
item lin. J$ 15 sxtpra quid nignum lt in K 16 faciebat L 19 non
erus. M dicant |it 20 ob L 21 sentcntiain Cypriani v 22 qui —
patientiain om. N in cor s. I. mSf 23 quae] qui L alt. da
Om. {sr 24 super Nml baptismum (ntl 25 non sit in eo v
lib. VII 16, 31-20. 39
355
XVIII. 34. Irenaeus ab Ululis dirit: Si ideo ecclesia hae-
retieum non baptizat, quod dicatnr iam baptixatus esse, hae-
resis maior est.
35. Hoc modo dici potest: Si ideo ecclesia auarum non
5 baptizat, quod dicatur iam baptizatus esse, auaritia maior est.
hoc autem falsum est; ita ergo et illud.
XVIIII. 36. Donatus a Cibaliana dirit: Eyo unam eccle-
siam et unum ba.ptism.iim eius noui. si est qui dicat esse
aput haeretims baptismi gratiam, ante est ut ostendat et pro-
10 bet esse illic eeclrsiam.
37. Huic respondetur: Si baptismi gratiam hoc esse dicis
quod est baptismus, est aput haereticos; si autem baptismus
sacramentum est gratiae, ipsa uero gratia abolitio peccatorum
est, non est aput haereticos baptismi gratia. sic est autem
15 unum baptisma et una ecclesia quemadmodum est una spes.
sicut ergo boni et mali non habentes unam spem possunt
tamen habere unum baptisma, ita quibus non est communis
ecclesia potest baptisma esse commnne.
XX. 38. Zosimus a Tarassa dirit: Briielationc faeta iieri-
20 tatis cedat error ueriiati, quia et Petrus qui prius cirmm-
cidebat cessit Panfo ueritatem praedicanti.
39. Potest etiam nostra esse ista sententia et ita factum est
in hac de baptismo quaestione. nam ueritate postea liquidius
reuelata cessit error ueritati, cum illa saluberrima consuetudo
25 etiam plenarii concilii auctoritate firmata est. bene tamen quod
1 Cypr. sentent. episc. 54 7 ibid. 55 19 ibid. 56 20 cf.
Gal. 2, U
V 1 Ireneus JKLMN hireneus Usulis ed. Loua.n. haereti-
com Nml 2 non bis Kml quid Jml 4 Respondetur: Hoc modo v
posset KVv auarum ecclesia v 5 dicitur L 7 ciabaliana Nml
8 dicant ppr. 10 illi Jf|i? ecclesiam] add. Responsio »» fin. fol.
90' V;fol. 9f incipit quos non conuincerunt(p. 357, 22); intercidit unum
folium 15 quemammoduni M^m2 17 tamen om. Jlf|i? ecclesia
(del.) commnnis ecclesia K 19 Zozimus v tharassa M\l<;v Cypr.,
cf. p. 203, 22 20 primus Nml 21 cesset Nml 22 Respondetur:
Potest v sententia ista v 23 in| ut J baptismi Jm2 25 planarii L
23*
356
III. De baptismo
totiens weuiinerunt etiaiu primum apostolorum Petrum potu-
isse aliter sapere quam ueritas postulabat. quod accidisse etiam
Oypriano sine ulla eius contumelia credimus quicumque dili-
gimus Cyprianum, quia non eum fas est diligi maiore cari-
tate quam Petrum. 5
XXI. 40. Iulianim a Telepte dixit: Siriptuiu est: ncmo
potest accipere alii/nid, iiisi datum illi fueritde caelo.
si haeresis de raelo ext, potcst baptisma dare.
41. Audiat et alium dicenteiu: 'si auaritia de caelo est, po-
test baptisma dare.' et tamen dant auari; sic ergo et haeretici. 10
XXII. 42. Fuitstiis a Tiinida Rei/ia dixit: Non sibi blan-
iliauttir qni haeretifis patrociuantitr. qui pro haereticis ec-
rlesiastiro bapfisiiio intercedit illos rliristinnos et nos kaere-
ticos farit.
43. Huic respondetur: Si quisquam dicat eum, qui cum ba- 15
ptismum acciperet, quia odium fraternum tenebat in corde,
non acceperat remissionem peccatorum, non eum iterum ba-
ptizandum quando illud odium de corde dimittit, numquid ec-
clesiastico baptismo pro homicidis intercedit aut illos iustos
et nos homicidas facit? hoc ergo et de haereticis intellegat. ito
XXIII. 44. Ceminitis a Ftunis dijit: Quidam de collegis
linereticos prur/ionere sibi possunt, nobis nott possmit. et ideo
i/uod semcl dcrrciiimus tcneinus ut ab haerctieis nenientes
liaptixeinus.
45. Et hic apertissime confitetur quosdam de collegis suis 25
diuersa sensisse. unde etiam adque etiam confirmatur amor
(i Cypr. soutent. episc. 57 Ioh. 3, 27 11 Cypr. sentent.
episc. :»S 21 ibid. 59
de/.V 1 potuisse] potius se Kml 2 quod] quo Mmly. etiam accidisse M
4 maiori Kv 6 Thelepte Cypr. 7 aliquid accipere Cypr. aliquod L
illi om. itfp.; fuerit illi Cypr. 8 potest et Cypr. 9 et om. L
10 tarue L 17 acciperet L eum] esse Nv, cf. index 'stili errata'
19 baptisma p.; intercedit pro homicidis v homicidiis Mmlac.
21 Geminimus L Geminus iUjj.? fornis N 22 proponere L
23 ab haereticis] liaereticos Cypr. 25 hinc i¥»i7jj.s confitetur aper-
tissime t>
lib. VII 20, 39-25, 49
357
unitatis, quod ab inuicem nullo schismate separati snnt. donec
alteris eorum, si quid aliter saperent, deus reuelaret. sed huie
respondetur collegas eius non sibi haereticos praeposuisse, sed
baptismum Christi, sicut cognoscitur in auaris fraudatoribus
s raptoribus homicidis, sic etiam in haereticis cognouisse.
XXIIII. 46. Bogatianns a Noua dirit: Ktelesiam Ckristits
instituit, haeresim diabohis. qnomodo potest habere baptismiiui
Christi sgnagoga satanac?
47. Huic respondetur: Numquid quia pios Christus instituit
*io et inuidos diabolus, ideo non potest habere baptismum Christi
quae in inuidis conuincitur esse pars diaboli?
XXV. 48. iherapivs a Bulla dixit: Qui haereticis eeclesiae
iKtptismum concedit et prodit qnid aliud qitam sponsae Chri-
sti Iitdas exsistit?
15 49. 0 magna conuictio schismaticorum, qui se ab heredi-
tate Christi toto orbe diffusa nefario sacrilegio separarunt, si
Cyprianus talibus communicabat, qualis Iudas traditor fuit. et
tamen ab eis non maculabatur! aut si maculabatur, tunc Iudae
facti sunt omnes; ergo et modo Iudae sunt omnes, aut si non
20 sunt, non ergo pertinent ad posteros facinora priorum quamuis
ex eadem communione propagatos. cur ergo nobis traditores
obiciunt quos non conuicerunt, et sibi ludam non obiciunt
cui Cyprianus et collegae eius communicauerunt? ecce con-
cilium de quo solent isti gloriari: nos quidem dicimus, quia
» sic non prodit haereticis ecclesiae baptismum qui baptismum
Christi et in haereticis probat, sicut non prodit homicidis ec-
clesiae baptismum qui baptismum Christi et in homicidis pro-
2 cf. Phil. 3, 15 6 Cypr. sentent. episc. 60 12 ibid. 61
V 2 quod L poxt reuelaret add. jifj RESPONSIO huicl huc Jml
4 agnoscitur Nv in fraudatoribus Mp* 1 baptimum M 9 con-
rtitnit N 10 post diabolus del. in N: quomodo potest ha 11 in
om. Mml^ 12 ab ulla J qui] quid Nml baptismum ecclesiae Kr
14 eiistit JmZLNv extitit -ftfjis Cypr., cf. p. 358, 12 16 orbe) corde L
20 pertinet Mml^.<;m2 posteriores v eorum priorum N 22 quos
non] pergit V conuincerunt p pr. 23 eius non Mml 24 quia|
qui MmlVmU 26 sicut] si non Jml
358
III. De baptismo
hat; sed quia isti ex hoc concilio nobis praescribere quid sen-
tire debeamus adfectant, ipsi priores ei consentiant. ecce Iudae
traditori sunt conparati, qui dicebant haereticos quamuis in
haeresi baptizatos non debere iterum baptizari. talibus autem
Oyprianus communicabat qui dixit: neminem iudicantes avt 5
(i inre eommtmionis aliquem si diuersum senserit amouentes.
tales etiam antea fuisse in ecclesia per illam sententiam mani-
festantur ubi ait: sed dicit aliquis: quid ergo fiet de
his qui in praeteritum in ecclesiam sine baptismo
adniissi sunt? talem fuisse ecclesiae consuetudinem ipsi 10
qui hoc concilium faciunt saepe commemoraiit. sj ergo nihil
aliud quicumque hoc facit quam sponsae Christi Iudas existit,
sicut ista sententia pronuntiata est, Iudas autem sicut docet
euangelium traditor fuit, traditoribus ergo communicauerunt
omnes, qui tunc etiam ista dicebant, et antequam ista dicerent i&
traditores facti erant omnes per illam consuetudinem quam
tunc ecclesia retinebat. omnes ergo, id est et nos et ipsi, quia
ex illa unitate propagati sumus, traditores sumus. sed nos
duobus modis defendimur, quia et huic concilio ubi hoc pro-
nuntiatum est non consentimus saluo iure unitatis, sicut Cypri- *>
anus ipse praedixit, et bonis malos in unitate catholica, donec
in fine a tritico palea separetur, nihil obesse arbitramur. iati
autem, quia et hoc concilium tamquam pro se proferunt et
malorum communione quasi contagione bonos perire conten-
dunt, non inueniunt, quomodo dicant aut priores christianos »
unde isti propagantur non fuisse traditores, quia isto conoilio
conuincuntur, aut ad se non pertinere facinora priorum, quia
nobis maiores nostros obiciunt.
5 Cypr. scntent, episc. praef. 8 Cypr. ep. 73, 23
-V 1 nobis] nibis N sentinere p. sustinere ? 2 debemns $pr. con-
gentient $pr. iuda et traditori $pr. 4 liaeresim Mml 5 com|ni-
cabat L dixit.. J 6 a om. Vmlf 7 ante Z?m7 9 in praeteritum
de haeresi ad ecclesiam uenientes sine Cypr. 12 quam sponsae —
p. 3~/9, 9 ueritati prae- desimt in -V; interciderat unum folium in arche-
typo exsistit « 17 retinebat (ne s. I.) K id est om. tml quiaj
qui ?« 20 ipse Uyprianus Jv 27 non s. I. p.
lib. VII 25, 49-29, 57
359
XXVI. 50. Item alius Lucius a Membressa dixit: Scriptum
est: deus peccatorem non audit. qui peccator est quomodo
audiri iu baptismo pbtest?
51. Respondemus: Quomodo auditur auarus et raptor et
s faenerator et homicida? an iati non sunt peccatores? quos
tamen Cyprianus in catholica obiurgat et tolerat.
XXVII. 52. Itcm alius Felix a Buslaccenis dixit: In hae-
reticis sine ecclesiac baptismo admiitendis nemo consuetudi-
nem rationi et neritati praeponat, quia consuetudinem ratio
io rt ueritas semper excludit.
53. Huic respondetur: Ueritatem non ostendis, de consue-
tudine confiteris. recte igitur consuetudinem teneremue plenario
concilio posteriore firmatam, etiamsi ueritas adhuc lateret quam
credimus iam esse manifestatam.
iB XXVIII. 54. Alins Saturninus ab Abitinis dixit: Si po-
test antichristus dare alicui gratiam Christi, possunt et Itac-
retici baptixare qni appcllati sunt antichristi.
55. Quid si alius dioeret: 'si potest homicida dare alicui
gratiam Christi, possunt et qui fratres oderunt baptizare qui
so appellati sunt homicidae'? nempe quasi uerum dicere uidere-
tur, et tamen possunt; sic ergo et haeretici.
XXVIIII. 56. Quintus ab Agguia dixit: Ille potest dare
aliquid qui aliquid habet. haeretici autem quid possunt dare,
quos constat uihil habere?
a> 57. Huic respondetur: Si ergo potest dare aliquid qui ali-
quid habet, manifestum est posse dare haereticos baptismum,
quia cum ab ecclesia recedunt habent lauacri sacramentum
qnod ibi acceperant. nam redeuntes non recipiunt, quia non
amiserant cum recesserunt.
1 Cypr. eentent. episc. 62 2 Ioli. 9, 31 7 Cjpr. sentent. epiac. 63
15 ibid. 64 22 ibid. 65
N 1 Membreaa v Cypr. 2 qui] baereticus qui Cypr. 5 fenerator pt>
7 buslacenis L Vv, cf. p. 204, 7 8 baptiimo ecclesiae v 9 <prae>ponat)
ptrgit N 13 etiam seueritas V 14 manifestaro apr. 15 ab abitinis
JKL abitinis cet. ab Auitinis Cypr. 16 anticristus L 22 Aggya v
Cypr. 25 alt. aliqui Jml 29 amiserunt N
360
III. De baptismn
XXX. 58. Alius InUanus a Marcrlliana dixit: Si potest
homo dliobm dominis seruire, deo et inainonac, potest ct lia-
ptisina duobus sernire, ehristiano et hderetico.
59. Immo si potest continenti et auaro, sobrio et ebrioso,
pio et homicidae, cur non etiam christiano et haeretico? qui- b
bus quidem non seruit, sed ministratur illis uel ab illis ad
salutem bene utentibus et ad iudicium male utentibus.
XXXI. 60. Tenax ab Horreis Caeliae dix.it: Baptisina unuin
est, sed ecclesiae. ubi ecclesia non est, baptisma illic. e*se
non potest. 10
61. Huic respondemus: Quare ergo potest ubi petra non
est, sed harena est, cum ecclesia in petra, non in harena sit?
XXXII. 62. Alins Uictor ab Assiiris dixit: Scriptmn est
ijnia dens unus esf c.t Christus itnus ct ccclesia una et ba-
ptisma ii n ii m ; qnomodo illic baptixari aliquis potest, ubi deun 15
et Christiis et ccclcsia rion est?
63. Quomodo potest et in liarena illa ubi nec ecclesia est,
quia in petra est, nec deus et Christus, quia non est ibi
templum dei et Christi?
XXXIII. 64. Donatuliis a Capse dixit: Et eijo semper hoc 20
sensi, ut haeretiei qni nihil foris consecuti snnt, quando ad
eeclesiam conucrtuntur, bapti-.entur.
65. Ad hoc respondetur: Nihil quidem foris consecuti sunt,
sed ad salutem, non ad sacramentum. salus enim propria est
bonis, sacramenta uero communia bonis et malis. 25
1 Cypr. sentent. cnisc. 66 cf. Matth. 6, 24 8 Cypr. sentent.
episc. 67 13 ibid. 68 14 cf. Eph. 4, 4 20 Cypr. sentent. episc. 69
1 marccllina Ppc. 2 duninis K mammonae LMN;v 4 continentia
VmliLtnls ebrioso] sobrio Vml 6 ministratur et illis v 7 ad om.
JmlKmlMNiL<; 8 de confvsione sentent. 67 et 68 cf. Cypr. ed. Hartel
I 406, 15 horreis (h s. I.) L caeliae (pr. a s. I. ml) K caeleae ut uid.
Lml celiae Nv baptisnium . (est eras.) ? 12 arena utroque loco pi> .
13 Assuras Cypr. 14 est om. Cypr. et ecclesia] est ecclesia ifyi
ecclesia Vv baptismum Mp; 17 arena MVv nec] in N 21 pos-
Bunt consequi Cypr. 22 conuertantur Mm2 23 foris om. Ppr.
24 Saulus I.ml 2S alt. bonis] et bonis KVv
lib. VII 30, 58-37, 72
361
XXXIIN. 66. Ueriilm a Ilusiccadc di.rit: Homo hacrcticns
dare ttmi potest quod iioii habct; mnlto nuujis schismaticux
qui i/nod habnit amisit.
67. lam ostendimus eos habere, quia non amittunt cum
recedunt; non enim recipiunt cum redeunt. quapropter si pro-
pterea uidebantur dare non posse, quia putabantur non habere,
intellegantur iani dare posse, quia intelleguntur et habere.
XXXV. 68. Piidcntianiis a Cuiculi dixit: Nouitas episco-
patns cffecil, fratrcs dilcctissimi, ut snstiiicrrm quid maiores
iudicarent. itam luie.rcses nihil Imbcre nec posse manifestum
cst. adqnr ita si qni c.r eis nencriiit baptixari aeqnissime
statiitnni est.
69. Sicut ergo superioribus responsum est, quos hic sus-
tinebat quid iudicarent, sic et huic ipsi responsum esse intel-
legatur.
XXXVI. 70. Petrns ab Hippone Zarito dirit: Cmn feff-
ptisma iinnm sit in catholica ecctesia, munifestnm cst uon
possc. cxtra ecclesiam iHiptixari. et ideo in haeresi tinctos sive
in schismate nenientcs ad ccclcsinm ccnseo baptisari oportcre.
71. Sic est unum baptisma in ecclesia catholica, ut, cum
exinde aliqui exierint, in his qui exeunt non fiant duo, sed
idem unum maneat. quod ergo in redeuntibus agnoscitur, hoc
et in eis qui a recedentibus acceperunt, quod illi cum rece-
derent non amiserunt.
XXXVII. 72. Item alins Lncins ab Aunafa dirit: Scciindinn
motiim animi mei et spiritus sancti, cum sit tinus dc.us patcr
domini uosfri Ie.ni Christi et unns Christus et una spes,
1 Cypr. sentent. episc. 70 8 ibid. 71 1G ibid. 72 25 ibid. 73
26 cf. Eph. 4, 4-6
1 rassiccade N 3 qui om. Cypr. 4 non om. Nml 8 pudentiaus L
9 dilectissimi] dauid p pr. (ex comp. dd) quidj quod JLN$ pr.
11 qui) quis M\ifm2 uenerit Mm2 baptizare Cypr. aequis me L
12 statum LmlVml iudicatum Cypr. cod. S 13 quod J 16 ippone
codd. Diarrhito v diarrhyto Cypr. unum baptisma v 18 tinctus J
19 ueniente ? 21 aliquid |im/« exierit Vml^i, fiantj faciant N
23 illij illic LMo 25 aliud .7 .
362
III. De baptisnio
mtus apiritus, unu ecclesia, unum dcbet esst: ct baptisma. et
ideo dico vt si quid aptid haereticos motitm aut factum fuerit,
rcscindi dcbere, ct eos qtii crinde neniunt in ecclesia bapti-
xandos esse.
73. Bescindatur ergo, quod baptizant qui audiunt uerba dei 5
et non faciunt, cum ab iniquitate ad iustitiam, hoc est ab
harena ad petram migrare coeperint. quod si non fit, quia et
in ipsis quod Chrieti erat eorum iniquitatibus non uiolabatur,
hoc etiam de haereticis intellegatur. nam nec eadem spes illis
est, quamdiu in harena sunt, quae illis qui super petram 10
sunt; tamen idem baptisma est in utrisque, quamuis sicut spes
una ita et unum baptisma dictum sit.
XXXVIII. 74. Felir. a Gnryitibus ttixit: Eyo censeo, nt
necundum saiictarum scriptiirarum praecepta baptizatos ab
hacreticis inlicitc cxtra ecclesia iu, ni ad ccclesiam confuyeie 15
noliterint, ymtiam baptismi ubi licite lUitur (■onsei/iiantiir.
75. Respondetur: lmmo licite incipiant habere ad salutem
quod inlicite habebant ad perniciem, quia sub eodem baptismo
iustificatur, cum se quisque ad deum ueraci corde conuerterit,
sub quo iudicabatur, quando id accipiens saecnlo uerbis solis 20
et non factis renuntiauerat.
XXXVIIII. 76. Pusillits n Lanutslm dixit: Kyo crcdo ba-
ptisina salutare non esse nisi in ecclesia catholica. quidqitid
absque calholica fucrit simulatio cst.
77. Hoc quidem uerum est quod baptisma salutare non 25
nisi in ecclesia catholica est. potest enim ipsum esse et extra
13 Cypr. scutent. episc. 74 22 ibid. 75
1 pr. et om. NVo 2 ut] et Ko 3 inde Ctjpr. 5 Rescindant
irt L 7 arena 80 8 iniqui tabas L 9 nec] haec in ras. L pes
Jml 10 arena MVpv 12 et del. K, om. LN$v eit] eat Ltnl
13 Item alius Felix Cypr. ut om. N 14 baptizatae Kji? baptizati 0
illicite ab haereticis v 15 fugere N 17 Ronspondetur jwn/ lite L
18 habeant L quia] qui MmS baptisma Vml^2 baptismate «m/
19 iustiflcantur $pr. conuertitur L 20 sub] sed Nml iudica-
bantur $pr. solis uerbis Nv solis om. L
lib. VII 37, 72-41, 81
363
catholicam, sed salutare ibi non est, quia ibi non operatur
salutem, sicut ille bonus odor Christi non est utique salutaris
in his qui pereunt non suo uitio sed illorum. simulatio est
autem quidquid extra catholicam fuerit, sed in quantum non
s est catholicum. potest autem aliquid catholicum esse extra
catholicam, sicut potuit nomen Christi esse extra congregati-
onera Christi, in quo nomine pellebat daemonia ille qui cum
discipulis non sequebatur. nam simulatio etiam in catholica
potest esse, in his utique qui saeculo uerbis et non factis
10 renuntiant, nec tamen 4st catholica simulatio. sicut ergo est
in catholica quod non est catholicum, sic potest aliquid extra
«atholicam esse catholicum.
XL. 78. Saluianus a Oaxaufaki dixit: Haereticos nihil
habere constat, et ideo ad nos ueniunt, ut possint accipere
15 quod non habebant.
79. Respondemus: Non sunt ergo haeretici ipsi qui haereses
condiderunt, quia ab ecclesia recesserunt et utique habebant
<juod ibi acceperunt. quod si absurdum est dicere, ut illi non
sint haeretici per quos ceteri fiunt haeretici, potest fieri ut
ao haereticus habeat quo male utendo dispereat.
XLI. Honoratus a Tucca dir.it: Cum Cltristus ucritas sit,
nuiais ueritatcm quam corisnetudinem sequi debemus, ut hac-
reiicos qui idco nd nos ueniunt, quia foris nihil accipere po-
tuerimt, ecctesiae baptismo sanctificemus.
* 81. Et iste adtestator est consuetudinis, ubi nos plurimum
adiuuat, quidquid aliud contra nos dicere uideatur. non autem
ideo ad nos ueniunt haeretici, quia foris nihil acceperunt, sed
2 cf. II Cor. 2, 15 7 cf. Marc. 9, 37 13 Cjpr. sentent. episc. 76
21 ibid. 77
1 sed om. J non est ibi v quia non ibi Km2N$v 2 odor bonus N
3 iis v qnae Fji? 9 esse potest v 10 aimula (eic) |i* 11 catho-
licumj oatholica simulatio L extra catholicam aliquid Vv 13 silui-
aoios L a zau...fala (u s. I.) 5 16 ergo non sunt Kml qui]
quia J 17 quia Kqv qui cet. 18 acceperunt] condiderunt L in texlu,
uel acceperunt in mg. 20 quo] quod N disperat L 21 tuccha }
Thucca Cypr. 23 nihil om. ppr. non add. MmH 25 attestor Mfi-
364
III. De baptismo
ut eis esse utile incipiat quod acceperunt. lioc enim foris nullo
modo potest.
X LI I 82. Uietor ub Octauo di.rii: Quod et ipsi scitis, non
olim sum episcopns constitittus, et ideo expectabam praeces-
sorum consilium. hoc itaque existimo nt qiticiimqne c.r har- 5
rese nenerint sine dnbio baptizeiitur.
83. Quod ergo illis quos expectabat responsum est, liuic
quoque responsum accipiatur.
XLIII. 84. C/arns a Mascnla di.rit: Manifesta cst sententia
domini nostri lesu Christi apostolos suos mittentis et ipsis 10
solis potestatem a patrc sibi datam permittentis, quibus nos
sitcccssinius eadcm potestate ecclesiam doniini gubernantcs ct
crcdentium fidem baptizantcs. cf ideo haeretici qiti nec po-
testatem foris nec ecc/csiam Chrisfi Jutbent neminem baptixare
baptismo eiiis possnnt. 15
85. Numquid et impii homicidae apostolis successerunt?
cur ergo baptizant? an quia non sunt foris? sed a petra foris
sunt cui claue3 dominus dedit et ubi se aedificaturum eccle-
siam dixit.
XLIIII. 86. Secundianus a Tambcis dixit: Non debemus 20
iutcreticos nostra praesumptione decipere, ut in eccksia do-
mini nostri Iesn Christi uon baptixati ac per hoc remissio-
nem peccatorum non consecuti, cum indicii dies nenerit, no-
bis inputent qnod per nos non sint bapti-:ati et indiiU/entiam
diitinae gratiae iion couseciiti. propter qitod, citm sit uua 25
ccclesia et nnum baptisma. quando ad nos conuertuntiir, si-
m.nl cum ecclcsia et ceclcsiae baptismum conseqiiantur.
3 Cypr. sentent episc. 78 9 ibid. 79 cf. Ioli. 20, 21 18 cf.
Matth. 16, 18—19 20 fypr. sentent. episc. 80
1 utile esse \unlv 3 uoctor J octauajuo N Octauu Cypr. 4 con-
stitutus episcopus v 5 concilium ATji .itaque J cxaestimo V
haeresi Jm2Nm2$o Cypr. 11 a om. Jml nos) non Jml 12 pote-
atatem Lt 16 homicidiae L 20 a Tambeis] satambeis N Thambeis v
Thambis Cypr. 21 praesumtione |i in om. L 23 secuti L 24 duU
gentiam L 25 non s. J, om. cet. v Cypr. nna et KNml
lib. VII 41, 81-45, 89
365
87. Immo translati ad petram et columbae sociati acci-
piant remi88ionem peccatorum quam habere non poterant extra
petram et extra columbam, siue aperte foris sicut haeretici
siue tamquam intus sicut perditi catholici. quos tamen ba-
5 ptismum sine remissione peccatorum et habere et dare mani-
festum est, cum et ab ipsis tales accipiunt, qui non in melius
commutati deum labiis honorant, cor autem eorum longe est
ab eo. tamen sic est unum baptisma quomodo est una co-
lumba, cum possint qui non sunt in columba communiter
10 baptisma tamen habere communiter.
XLV. 88. Item alius AureUus a Cillaui dixit: Iokannes
apostoltts in epistula sua posuit: si quis ad uos uenit et
doctrinam Christi non habet, nolite eum admittere
in domum uestram et haue illi ne dixeritis; qui enim
Ibdixerit illi haue communicat factis eius malis. quo-
modo admitti tales temere in domum dei possunt qui in do-
mum nostram priuatam admitti prohibentnr? aut quomodo
cum eis sine ecclesiae baptismo communicare possumtis, qui-
bus si haue tantum dixcrimus factis eorum malis communi-
20 cumus?
89. De hoc testimonio Iohannis non est diutius disserendum,
quandoquidem ad quaestionem baptismi quam modo tractamus
omnino non pertinet. ait enim: si quis ad uos uenerit
et doctrinam Christi non habet. haeretici autem relin-
25 quentes doctrinam erroris sui ad Christi doctrinam conuertun-
tur, ut incorporentur ecclesiae et ad illam columbam incipiant
7 cf. Esai. 29, 13 11 Cypr. sentent. episc. 81 12 U Ioh. 10-11
23 II Ioh. 10
N 1 ad] et ad JKL societati Nml 5 remissionem Vp-s 6 acci-
piant Jml 9 qui] quia L 11 cillaui Jfp cillaii J et Kml ut uid.
cillais KmHL Chullabi v Cypr. 12 apostulus Lml 13 doctrinam—
p. 366, 11 alienae doctri- om. N, uno folio in archetypo deperdito
14 habe KmlVmlp.m2 aue JmZ^ml^mlv abe cm2 15 habe V\>ml abe
(b in ras.) s aue Jm2Mv 16 tales admitti u pr. domunt Jml 18 ec-
clesia L, om. Afji possumus om. J 19 habe JmlVp aue Jm2M<;mlv
abere <zm2 dixerimus tantum v
366
III. De baptisino
pertinere cuius sacramentum habebant. et ideo quod eius non
habebant eis datur, id est pax et caritas de corde puro et
conscientia bona et fide non ficta. quod autem eius habebant
agnoscitur et sine ulla contumelia suscipitur, sicut in adultera
deus agnoscit dona sua etiam cum illa sequitur amatores suos, «
quia fornicatione correcta, cum ad castitatem conuertitur, non
dona illa culpantur, sed ipsa emendatur. sicut se autem posset
defendere Cyprianus, si hoc ei Iohannis testimonium obiceretur,
quando talibus communicabat, ita se defendant contra quos
dicitur. nam ad istam quaestionem ut dixi omnino non per- 10
tinet. Iohannes enim dicit alienae doctrinae hominibus haue non
esse dicendum. Paulus autem apostolus uehementius dicit:
si quis frater nominatur inter uos aut auarus aut
ebriosii8 et cetera, cum eiusmodi ne quidem cibum
simul sumere. et tamen cum collegis faeneratoribus insi- u
diosis fraudatoribus raptoribus non priuatam mensam, sed dei
altare habebat commune Cyprianus. quomodo autem hoc de-
fendatur, iam in aliis libris satis dictum est.
XLVI. 90. Litfeus a Gemetlis dixit: Uaecns caeeiim si
ihtcat, ambo in foueam cadunt. cuni crao liaeretieos con- »
stet non posse inluminarc quemquam utpote caecos, baptisma
eorum non ualet.
91. Nec nos dicimus ualere ad salutem quamdiu haeretici
sunt, sicut et illis homicidis quamdiu fratres oderunt. nam et
ipsi in tenebris sunt et si quis eos sequitur, simul in foueam aa
cadunt; nec ideo tamen baptismum nel non habent uel non
tradunt.
2 cf. I Tim. 1, 5 4 cf. Os. 2 13 I Cor. 5, 11 19 Cypr.
sentent. episc. 82 Matth. 15, 14 24 cf. I Ioh. 2, 9
def.N 6 quia] qua JL quae a M que V 7 sed] et J 8 eis p. ; 9 de-
fendatl, 10 nam] non Mml utom.Vmh 11 <doctri>ne hominibus]
pergit N habe Vml\t.ml ane Jm2Mftnlv abe %mU 12 u»henmentins L
14 hebriosus (i et cetera. Et L ne s. I. K nec Nm2o 15 fenera-
toribns MN^v 19 Littecus L 20 in om. L cadent Cypr. baere-
ticus LmlNml 21 ntpute Jm2L<;m1
lib. VII 45, 89-49, 96
367
XLVII. 92. Natalis ab Oea dixit: Tam ego praesena quam
Pompcius Sabratensis quam etiam Dioga Leptimagneitsis,
r/M» mihi manaauerunt corpore quidein absentes, spiritu prae-
sentes, censcmus qttod ct collegae nostri, quod Itaeretici com-
h inunicationem hal>ere nobiscmn uon possitttt, nisi ecclesiastico
Imptismo Ixiptixati fuerint.
93. Communicationem credo eani dicit quae pertinet ad co-
lumbae societatem. nam in participatione sacramentorum pro-
cul dubio communicabant eis neminera iudicantes nec a iure
io communionis aliquem si diuersum sentiret amouentes. sed
quolibet modo dixerit, non magnopere uerba haec refellenda
sont. certe enim non communicet haereticus nisi ecclesiastico
baptismo baptizatus. constat autem ecclesiasticum esse ba-
ptismum etiam aput haereticos uerbis euangelicis consecratum,
is sicut ipsum euangelium ecclesiasticum est nec ad eorum per-
tinet peruersitatem, sed utique suam retinet sanctitatem.
XLVIII. 94. Iunius a Neapoli dixit: Ab eo quod semel censui-
miisnon reccdo, iitluicreticos uenientcs ad ecclesiam baptixemus.
95. Hic quia nullam rationem uel testimonium scripturarum
*■« adtulit, diu nos tenere non debet.
XLVIIII. 96. Cgpriaims a Karthagine dixit: Meam senten-
tiam plcnissime cxprimit epistula, quae ad Iubaianum colle-
fjttni iiostrum scriptft est. lutereticos secundum euangelicam
ct apostolicam contestationcm aduersarios Christi ct antichristos
25 appellatos. qnando ad ccelesiatn nenerint, unico ecclcsiae
baptismo hnptixandos esse, ut possint fieri dc aduersariix
uiiiiii et ile uiitichristis christiani.
1 Cypr. aentent. episc. 83-85 3 ef. I Cor. 5. 3 9 cf. Cypr.
sentent. episc. praef. 17 ibid. 86 21 ibid. 87
1 Nalis Ppr. preses Lml 3 manducauerunt L 4 et a. I. L
8 participationeni Fp.? 9 eis si (del.) neminem K iudicaztes Kml
10 senserit Mml\iml 11 quodlibet Nml 12 non) nan ex nunc N
conmunicet L 16 sanitatem N 17 neanpoli Kml censimns L
18 recedendo yml 19 Huic L 20 temere Linl 21 karthagine sic JKM
23 euangejcam L 25 ad s. I. tn2 N 26 baptismo om. L esse]
sese \ijftn2 ficri amici aduersariis et de anticbristis (pr. s s. I.) L
368
III. De baptismo
97. Quid aliud hic disputandum est, quando ipsam cuius
mentionem fecit epistulam ad Iubaianum datam quanta potui-
mus diligentia pertractauimus? et quod hic dixit memineri-
mus dici posse de omnibus iniquis, quos et in catholica
esse ipse testatur et baptismum habere et dare nemo nostrum 5
ambigit. illi enim ueniunt ad ecclesiam, qui de parte dia-
boli ad Chri9tum transeunt et aedificant super petram et
incorporantur columbae et in horto concluso et fonte signato
muniuntur, ubi non sunt omnes qui contra Cbristi praecepta
niuunt, ubilibet esse uideantur. nam in epistula quam scripsit 10
ad Magnum, cum de hac ipsa re ageret, satis aperteque nos
ipse commonuit. in quali societate oporteat intellegi eccle-
siam. ait enim de quodam loquens: alienus fiat et pro-
fanus, dominicae pacis ac dominicae unitatis
inimicus, non habitans in domo dei id est in eccle- 15
sia Christi, in qua non nisi concordes adque una-
nimes habitant. quid ergo hic dicamus, paululum aduer-
tant qui nobis de Cypriano uolunt praescribere. si enim in
ecclesia Christi non nisi concordes adque unanimes habitant,
procul dubio non liabitabant in ecclesia Christi, quamuis intus at»
esse uiderentur, illi qui per inuidiam et contentionem sine cari-
tate Christum adnuntiabant, quos ipse intellegit non haere-
ticos uel schismaticos a Paulo apostolo commemoratos, sed
falsos fratres cum illo interius conuersantes. qui certe bapti-
zare non debebaut, quia in ecclesia non habitabant in qua 25
ipse dicit non habitare nisi unanimes et concordes; nisi forte
quisquam sic abhorret a uero, ut dicat concordes et unanimes
18 Cjpr. ep. 69. 5 21 cf. Cypr. ep. 73, 14 24 cf. PMl. 1. 15. 17
2 facit sml potuimus ex potiui K 4 catho ca L 5 neme L
6 abigit Mmfy parde Jml 10 epistolam MmlVs epistulara p
scribit L 11 ipse nos v 12 qualibet p 13 fit Cypr. pro-
phanus L 14 diuinae unitatis Cypr. 16 unianimes ; (pamm) 17 quod
Mm!iv dicimus 'fv paulolum L 20 habitant JNmh 21 nide-
rctur Jml 24 baptizaii ?ro/ 25 habitant ?ro/ 26 habetare Nml
concordes et unanimes v 27 haborret Ji aberrat Mm2 a om. s
lib. VII 49, 97-50, 98
369
fuisse inuidos et maliuolos et sine caritate contentiosos. et
taraen baptizabant nec eorum ista detestanda peruersitas sacra-
mentum Christi, quod per eos tractabatur et dispensabatur.
aliqua ex parte minuebat adque uiolabat,
s L. 98. Totum sane ipsum locum in eadem ad Magnum epi-
stula positum operae pretium est pertractare, quem ita con-
texuit: non habitans, inquit, in domo dei id est in ec-
clesia Christi, in qua non nisi concordes adque
unanimes habitant, loquente in psalmis spiritu
io sancto et dicente: 'deus qui inhabitare facit unani-
mes in domo'. denique unanimitate christianos
firma sibi adque inseparabili caritate conexos
etiamipsadominicasacrificiadeclarant. namquan-
do dominus corpus suum panem uocat de multorum
15 granorum adunatione congestum, populum no-
strum quem portabat indicat adnnatum; et quando
sanguinem suum uinum appellat de botruis adque
acinisplurimisexpressumadque in unum coactum,
gregem item nostrumsignificatcommixtioneadu-
wnatae multitudinis copulatum.haec uerba beati Cypriani
indicant eum et intellexisse et dilexisse decorem domus dei, quam
domum ex unanimis et concordibus constare adfirmauit et docuit
testimonio prophetico et significatione sacramentorum; in qua
utique non erant illi inuidi et sine caritate raaliuoli, qui taraen
25 baptizabant. ex quo apparet et in eis esse posse adque ab eis
dari posse sacraraentum Christi qui non sunt in ccclesia Chri-
7 Cypr. ep. 69, 5 10 Ps. 67, 7 14 cf. loh. 6, 52 17 cf. Matth.
26, 26-29 21 cf. Ps. 25, 8
1 sine x. /. K 2 baptizant fpr. 3 eos om. Ppr. 4 aliquam -i;
partein |U»1 5 in om. V magnani pml epistulani p. epistolani ;
6 conteiiuit L 7 inquid V 8 non om. p 10 et ex atque ? habi-
tare Fp.; unianimes N 11 uuanimitatem christianam— coneiam
Cypr. 12 connesos |un/« 15 adunitate J 1»! quein^ quac J
17 botri.s J botris Mm2v 18 acianis L 20 cyprianis Lml 21 ct
dileiisse om. } 22 contestarc L 24 sin^) fine L 25 in s. I. I.
26 dare V ecclesiam Jml
LI. August c. Oon. I. 24
370 III. Dc baptismo
sti, in qua non nisi unanimes et concordes habitare Cyprianus
ipse testatur. neque enim saltem hoc dici potest tunc ba-
ptizare poase cum latent, quoniam illi Paulum apostolum non
latebant quos in epistula sua ueracissimus testis notat et
gaudere se dicit, quoniam et ipsi Christum adnuntiabant. de s
his quippe ait: siue occasione siue ueritate Christus
adnuntietur, et in hoc gaudeo, sed et gaudebo.
LI. 99. Quibus omnibus consideratis puto me non temere
dicere alios ita esse in domo dei, ut et ipsi etiam sint eadem
domus dei quae dicitur aedificari super petram, quae unica 10
columba appellatur, quae sponsa pulchra sine macula et ruga
et hortus conclusus, fons signatus, puteus aquae uiuae. para-
disus cum fructu pomorum, quae domus etiam claues accepit
ac potestatem soluendi et ligandi. hanc domum si quis cor-
ripientem corrigentemque contempserit, sit tibi, inquit, tam- 15
quam ethnicus et publicanus. de hac domo dicitur:
domine, dilexi decorem domus tuae et locum ha-
bitationis gloriae tuae, et: qui habitare facit una-
nimes in domo, et: iucundatus sum in his qui dixe-
runt mihi: in domum domini ibimus, et: beati qui 20
inhabitant in domo tua; in saecula saeculorum lau-
dabunt te, et innumerabilia talia. haec domus etiam triticum
dicitur siue tricenum siue sexagenum siue centenum fructum ad-
ferens cura tolerantia. haec domus est in uasis aureis et argenteis
6 Phil. 1, 18 10 cf. Matth. 16, 18 cf. Cant. 6, 8 11 cf.
Eph. 5, 27 12 cf. Cant. 4, 12-13 18 cf. Matth. 16, 19 15 Mattli.
18, 17 17 Ps. 25, 8 18 Ps. 67, 7 19 Ps. 121, 1 20 Po. 83, 5
23 cf. Matth. 13, 23. Luc. 8, 15 24 cf. II Tim. 2, 20
2 saltim LMNt 4 ueracissiina J uaracissimus L ueracissimos testes
Nm2 5 ipse Nml nuntiabant L 7 in om. LVmlz 8 conside-
rantis Jml puteme L non om. « 9 et om. Nfo 10 uni L
11 pulcra Lml 15 contemserit (n ex m) L inquid Vmltml
16 boplicanua ex bublicanus L 19 iocundatus Jm2LMN<; qui)
quae N$v 20 domo N quinhabitant ut uid. Mml habitant NV;v
21 tua] add. domine » 23 seiagesimum Lml 24 argengeis J
lib. VII 50, 98-52, 100
371
et lapidibus pretiosis et lignis inputribilibus. huic domui dici-
tur: sufferentes inuicem in dilectione, studentes
seruare unitatem spiritus in uinculo pacis, et: tem-
plum enim dei sanctum est, quod estis uos. haec est
;> quippe in bonis fidelibus et sanctis dei seruis ubique disper-
sis et 8piritali unitate deuinctis in eadem communione sacra-
mentorum, siue se facie nouerint siue non nouerint. alios autem
ita dico esse in domo, ut non pertineant ad conpagem domus
nec ad societatem fructiferae pacificaeque iustitiae, sed sicut
io esse palea dicitur in frumentis. nam et istos in domo esse
negare non possumus dicente apostolo: in magna autem
domo non solum aurea uasa suntuelargentea, sed
et lignea et fictilia. et alia quidem sunt in hono-
rem, alia uero in contumeliam. ex hoc numero innume-
15 rabili non solum turba intus premens cor paucorum in tantae
multitudinis conparatione sanctorum, sed etiam dirruptis reti-
bus haereses et schismata existunt in eis, qui magis iam ex
domo quam in domo esse dicendi sunt, de quibus dicitur: ex
nobis exierunt, sed non erant ex nobis. separatiores
20 enim sunt iam etiam corporaliter segregati quam illi, qui in-
terius carnaliter et animaliter uiuunt et spiritaliter separati
sunt.
LII. 100. Horum autem omnium generum illi primi qui
sic sunt in domo dei, ut ipsi sint domus dei, siue iam spiri-
% tales sint siue adhuc paruuli lacte nutriantur, sed tamen ad
spiritalem habitum intento corde proficiant, nemo dubitat quod
2 Eph. 4, 2—3 3 I Cor. 3. 17 9 cf. II Cor. 9, 10 11 II Tim.
2, 20 18 I Ioh. 2, 19 25 cf. I Cor. 3, 2
1 inputribi | bns L inputrabilibus Nml domoi Nml tlumui V 2 in-
uicem om. L 4 alt. est om. |Spr., post fidelibus exhibet v 6 dc-
uictus Jml 8 dico ego, Engelbrecht dici codd. v non om. N 10 esse
in dorao Vv 11 apostolo] paulo L 15 sulura yml 16 disruptis LN$
17 schismatae MmlVmlp. exsistunt NVpt iam magis v ex domo
iam M 18 esse om. Ltml dicenda (ipr. 19 separatores J
20 iam etiam magis Jm2 21 spritaliter L 23 priraum Lml 24 spri-
tales Lml 25 sunt Kml
24«
372
III. De baptismo
baptismum et utiliter habeant et se imitantibus utiliter tradant.
fictis autem, quos sanctus spiritus fugit, etsi ipsi quantum in
eis est utiliter tradunt, illi tamen inutiliter accipiunt non imi-
tantes eos per quos accipiunt. illi uero, qui sic sunt in magna
domo tamquam uasa in contumeliam, et inutiliter habent ba- 5
ptismum et se imitantibus inutiliter tradunt. illi porro ab eis
utiliter accipiuut, qui non ipsis corde adque moribus, sed sanctae
domui copulantnr. qui autem separatiores non magis in domo
quam ei domo sunt, neque omnino utiliter habent neque ab
eis utiliter accipitur, nisi forte accipiendi necessitas urgeat et 10
accipientis animus ab nnitatis uinculo non recedat; tamen et
habent, quamquam inutiliter habeant, et accipitur ab eis, etiam
cnm inutile est accipientibus. quod ut fiat utile ab haeresi
uel schismate recedendum est et illi doiuui cohaerendum. quod
non solum haeretici et schismatici, sed etiam i 111 facere debent, 15
qui sic sunt in domo per communionem sacramentorum, ut
extra domum sint per diuersitatem morum. sic enim et ipsis
utile esse incipit sacramentum quod aliter inutile est.
LIII. 101. Solet etiam quaeri, utrum adprobandum sit quod
ab eo qui non accepit accipitur, si forte hoc curiositate aliqua 20
didicit quemadmodum dandum sit, et utrum nihil intersit, quo
animo accipiat ille cui datur, cum simulatione an sine simu-
latione, si cum simulatione, utrum fallens sicut in ecclesia
uel in ea quae putatur ecclesia, an iocans sicut in mimo, et
quid sit sceleratius, in ecclesia fallaciter accipere an in hae- 25
• resi uel schismate sine fallacia, id est animo non simulato,
et utrum in haeresi fallaciter an in mimo cum fide, si quis-
2 cf. Sap. 1, 5
2 spiritus sauctus LMN\lv 3 inutiliter] utiliter L non — accipiunt
om. L non imitantes] nominantes Vmlpi 8 saparatiores L 9 habent
om.L 10 accipitur] accipiunt J urgueat JNml 11 animoa L 13 ab
haeresi] habere si $pr. 14 est om. Mmlp est ante recedendum add.Mm2
15 et] sed Fmlt uel Vm2p. 17 sunt Nml horum ppr. et om. p
18 incipit esse pi> 19 sit] add. baptisma v 20 habeo Ltml accepit]
accipit Lml 21 didicit (pi\ di s. I.) K quemammodum My. nihil
«. I. K 23 fallajcens L fallans Nml 24 mimmo JmlKm2 minimo
Kml( 26 schismati V^m2 fallacia] fallaci J
lib. VII 52, 100-53, 102
373
quara iuter agendum repentina pietate moueatur. quamquam
talem si etiam illi conferamus qui in ipsa catholica fallaciter
accipit, mirum si dubitatur quis cui praeferendus sit. quid
enim prosit animus ueraciter dautis fallaciter accipienti, non
6 uideo. sed arbitremur aliquera etiam fallaciter dantem: cum
et tradens et accipiens fallaciter agant in ipsa unitate catho-
lica, utrum hoc magis baptisma sit acceptandum an illud quod
in mimo datur, si quis existat qui fideliter subito commotus
accipiat, an, quantum ad ipsos quidem homines adtinet, pluri-
10 mura diatet inter credentem in mimo et inridentem in eccle-
sia, ad ipsius autem sacramenti integritatem nihil intersit si
enim nibil interest ad integritatem sacramenti in ipsa catho-
lica, utrum id aliqui fallaciter au neraciter agant, cum tamen
hoc idem utrique agant, cur extra intersit non uideo, quando
i5 ille qui accipit non simulatione palliatus, sed religione muta-
tus est. an plus ualent ad confirmandum sacramentum alii
ueraces inter quos agitur, quam ad frustrandum illi fallaces a
quibus agitur et in quibus agitur? et tamen, si postea pro-
datur, nemo repetit, sed aut excommunicando punitur illa si-
20 mulatio aut paenitendo sanatur.
- 102. Sed nobis tutum est in ea non progredi aliqua teme-
ritate sententiae, quae nullo in catholico regionali concilio coe-
pta, nullo plenario terminata sunt, id autein fiducia securae
uocis adaerere, quod in gubernatione doraini dei nostri et sal-
25 uatoris lesu Christi uniuersalis ecclesiae consensione roboratum
est. uerumtamen si quis me forte in eo concilio constitutura,
ubi talium rerura quaestio uersaretur, non praecedentibus
talibus quorum sententias sequi mallem urgeret, ut dicerem
1 repentinam Nml 2 in om. ? 6 pr. et] ei J agent Jml 7 utrum]
pendet ex qoaeritur, quod mente supplendum est ex solet qnaeri p. 372, 19
acceptandam L aliud L 8 exsistat ji; qui om. $pr. com.mutus
Mmlpz 9 attinet hominea v 10 distat M\l<i imjmimo L 12 ad|
et Mmla- 18 id om. p.? fallacitur L 16 aliij illi v 17 illi om.
Vmli 18 alt. agitur] agatur J 21 tutum] tantum L 22 in del. Vm2
caiholica Mm2 28 fiducia] figura Ppr. securi Nml 26 forte me v
27 ubi et rerum om. L 28 talibus om. J surgeret J urgueret Nz
374
III. I)e baptismo
quid ipse sentirera, si eo modo adfectus essem quo eraro
cum ista dictarera, nequaquani dubitarem babere baptismum
eos, qui ubicumque et a quibuscumque illud uerbis euangeli-
cis consecralum sine sua siraulatione et cum aliqua tide acce-
pissent, quamquam eis ad salutem spiritalem non prodesset,
si caritate caruissent, qua catholicae insererentur ecclesiae; si
enim habeam, inquit, fidem ut montes transferam,
caritatem autem non habeam, nihil sum; sicut
iam praeteritis maiorum statutis non dubito etiam illos
habere baptismum, qui, quamuis fallaciter id accipiant, in io-
ecclesia tamen accipiunt uel ubi esse putatur ecclesia ab
eis in quorum societate id accipitur, de quibus dictum est:
ex nobis exierunt. ubi autem neque societas ulla esset ita
credentium neque ille qui ibi acciperet ita crederet, sed totum
ludicre et mimice et ioculariter ageretur, utrum adprobandus 15-
esset baptismus qui sic daretur, diuinum iudicium per alicuius
reuelationis oraculum concordi oratione et inpensis supplici
deuotione gemitibus inplorandum esse censerem, ita sane ut
post me dicturos sententias, ne quid iam exploratum et co-
gnitum adferrent, humiliter expectarem. quanto magis ergo 20
nunc sine praeiudicio diligentioris inquisitionis uel maioris
auctoritatis istud dixisse accipiendus sum!
LIIII. 103. Sed iam ut existimo tempus est hos etiam
libros de quaestione baptismi debito fine concludere. ubi nobis
ostendit dominus deus noster per pacificum episcopum Cypri- ss
6 I Cor. 13, 2 13 I Ioli. 2, 19 25 uerba ontendit domimis—
aedificamur in petra = Eug. c. 218
N 1 sentiret Lml eos N modo — p. 375, 1 qui ei con- om. N
2 eos baptismum v 6 pr. si om. Kml qua] quo JL%pr. inserentur
JLfpr. 7 inquid V 10 accipiunt ? 11 accipiant MVp, om. L
putatur esee t> 13 eBset (ss in ras., in mg. /■) J, om. L 14 ereden-
tium] crederet (ret in ras.) J credendum Vml 15 ioculanter M iocu-
later Vml^. ioculatur s ageritur Jml 17 orationem $pr. et —
denotione om. J, in mg. mZ '/. suplici L subplici p. 18 cernerem My.
19 ne quid iam] nequitiam %pr. 20 expectarent L exspectarem jm>
22 iatum J istuc itfp. 111 ud Vv 24 dubito J
lib. VII 53, 102-54, 103
375
anuin et illos qui ei consenserunt, quantum sit catholica unitas
diligenda, ut in eo quod aliter sapiebant, donec deus id quo-
que reuelaret, tolerarent potius diuersa sentientes quam se ab
eis nefario schismate separarent; ubi Donatistarum prorsus ora
5 clauduntur, etiamsi de Maximianistis nihil dicamus. si enim
mali bonos in unitate contaminant, nullam iam ecclesiam cui
sociaretur uel ipse Cyprianus inuenit. si autem mali bonos in
unitate non maculant, nullam causam separationis sacrilegus
Donatista proponit. baptismum autem si habent et tradunt
10 alii tam multi qui operantur opera carnis, qualia qui agunt
regnum dei non possidebunt, habent ac tradunt et haeretici
qui inter illa opera numerati sunt, quod quia recedendo non
amiserunt, et tradere manendo potuerunt, sed tam infructuose
adque inutiliter tales talibus, quam et illi ceteri pares eorum
15 in eo quod regnum dei non possidebunt. et quemadmodum
illis correctis baptisma non incipit adesse quod deerat, sed
prodesse quod inerat, sic et haereticis. unde Cyprianus et qui
cum eo senserunt catholicae ecclesiae quam noluerunt prae-
cidere non potuerunt praescribere. quod uero aliter sapuerunt,
20 non expauescimus, quia cum eis ueneramur et Petrum; quod
autem ab unitate non recesserunt, gaudemus, qnia cum eis
aedificamur in petra.
2 cf. Phil. 3, 15 10 cf. Gal. 5, 19—21
1 <con>senserunt) pwgit N 2 id quoque deus v quoque] desinit J
4 donadistarum L 5 claudantur u 6 mali bonos) maliuolos Kml
contiminant L communicant fiml 10 operatur L 12 opere Vmlp
enumerati LV Eug. 13 tradere ex tradendo ut uid. K renianendo L
redeundo Mm2 tamen N 14 patrcs N 16 quode erat L 18 prae-
cedere Lml 19 praescripere L 20 non bis Kml 22 petram M
petra. amen KL EXPL. LIBRI DE BAPTISMO NUMERO SEPTEM
DO GRATIAS QUI LEGIS ORA PKO ME K EXPLICIUNT LIBRI
DE BAPTISMO. SCI AUGUSTINI. NVMERO. VII. L EXPLICIT DB
BAPTISMO BEATI AUSTINI (ric) LIBER SEPTIMUS N EXPLICIT
DE BAPTISMO LIBER SEPTIMUS ?
AVGTSTIHI RETRICTlTIOlf M LIB. II CIP. ILIIII (XTIII)
(PAG. 162, 10 ED. KNOELL).
DE BAPTISMO LIBM SEPTEM.
1. Contra Donatistas auctoritate beatissimi episcopi et mar-
tyris Cypriani se defendere molientes septem libros de ba- &
ptismo scripsi, in quibus docui nihil sic ualere ad refellendos
Donatistas et ad eorum prorsus ora claudenda, ne aduersus
catholicam suum scisma defendant, quoraodo litteras factum-
que Cypriani.
2. Ubicumque autem in his libris commemoraui 'ecclesiam io
non habentem maculam aut rugam', non sic accipiendum est,
quasi iam sit, sed quae praeparatur, ut sit, quando apparebit
etiam gloriosa. nunc enim propter quasdam ignorantias et
infirraitates membrorum suorum habet, unde cottidie tota dicat:
dimitte nobis debita nostra. 15
3. In quarto libro, cum dicerem uicem baptismi posse ha-
bere passionem, non satis idoneum posui illius latronis
exemplum, quia utrum non fuerit baptizatus incertum est.
4. In libro septimo de uasis aureis et argenteis in domo
magna constitutis sensum Cypriani secutus sum, qui haec to
accepit in bonis, in malis antem Jignea et fictilia, ad illa re-
ferens quod dictum est: alia quidem in honorera, ad baec
autem quod dictum est: alia uero in contumeliam. sed
magis approbo, quod apud Tyconium postea repperi uel ad-
ueiti, in utrisque intellegendum quaedam in honore, non sola a
sciiicet aurea et argentea, et rursus in utrisque quaedam in
contumelia, non utique liguea et fictilia.
• 5. Hoc opus 8ic incipit: ln eis libris. quos aduersus epi-.
stulam Parmcniani. .
10 cf. De bapt. I 17, 26. III 18, 23. IIII 3, 4. 4, 5. 10, 16. V 16,
21. 24, 35. 27, 38. VI 8, 5. VII 10, 19. 51, 99 16 cf. De bapt. IIII
22, 29 19 cf. De bapt. VII 51, 99
INDEX LOCORUM.
*uen. 1, 4 . .
349, 7
V 11? 01
Num. 16, 31—
83 . . . cf. 185, 14.
O 1 A 1 J
.... cf. 223, 5
192, 9
15, 10 . . .
170, 12
17, 8. . .
. . . . cf. 275, 20
i c 11
10, 11 . . .
.... Ct. 10 1, J
24 ... .
. . . . cf. 62, 22
i n ci i a
1 1, ». 14 .
„f nen 1 O
.... CI. 5259, lO
Deut. 4, 24 .
. . . . cf. 216, 23
1 1 OA
17, aO . . .
. . . . Cl. lo7, 9
24, 16 . . .
. cf. Psalm. u. 217
*21, 10 . . .
160, 7
*I Reg. 2, 30
93, 26
•22, 18 . . .
21, 5. 22, 18. 78, 28.
10, 6 . . .
. . . . cf. 213, 13
cf. 44, 24
10, 10 . . .
cf. 157, 23. 213, 13
25, 23 . . .
. . . . cf. 167, 6
18, 10 . . .
. . . . cf. 157, 23
25, 24 . . .
. . . . cf. 160, 14
19, 23 . . .
. . . . cf. 291, 10
on oo Od
25, W — 84 .
0"Jfl oo
.... CI. 27», io
III Reg. 3, 26
. . . . cf. 324, 27
•26, 4—5 .
21, 6
•18, 21 . . .
...... 849, 18
•28, 13 — 14 .
Ol A
21, 9
19, 18 . . .
. cf. Paalm. u. 185
•28, 15 . . .
... . . . 22, 13. 25
OA O
30, 3 . . .
. . . . cf. 160, 11
•II Par. 19, 2
91,24
OA 1 O
aO, lo . . .
. . . . 01. loi, 4
Ps. 1, 1 . . cf.Psalm.u. 116. 53, 19
•3, 15 . . .
21, 3
2, 9. . .
4, 24-26 .
. . . cf. 259, 15
14, 31 . . .
. . . . cf. 67, 13
13, 3 . . .
. 173, 14. «181, 11
•19, 22 . . .
57, 8
•14, 5. . .
236, 27
20, 13 . . .
313, 12
19, 5 . . .
. . . . cf. 55, 20
•20, 15 . . .
313, 18
•21, 17—19 .
31, 19
•30, 20-21 .
57, 10
•21, 28 29 .
32 ....
cf. 156, 11. 184, 14
25, 4 . . .
. cf. 130, 4. 131, 9.
34, 6. . .
. . . . cf. 191, 25
134, 9. 18
Leu. 10, 1—2
. . . . cf. 216, 11
♦25, 4-5.
. 128, 14. cf. 131, 18.
•10, 9—10 .
...... 98, 2
134, 21
•11, 45 . . .
... 54, 18. 91, 5
•25, 4 10 .
132, 10
16, 2. 34 .
. . . . . . cf. 59, 19
25, 6 . . .
. . . . cf. 131, 24
•22, 21 . . .
. . . 57, 12. 58, 4
Num. 16 . ...
cf. 156, 12. 184, 16.
cf. 131, 26. 182, 21. 25.
. . . 216, 10
280, 27. 369, 21
378
I n d e z
•Ps. 25, 9 . .
116, 13
•Prou. 21, 27 56. 12
•25, 9—10
34, 12 . . .
. . . . cf. 332, 19
39, 6 . . •
•Eccle. 1, 15 89, 9. 27
•10, 1...66. 11. cf. 68, 11. 69, 3.
♦49, 16 . . .
. . .64, 7. 353, 1
71, 24. 72, 4
•49, 16—18 .
Cant. 2, 2 cf. 294, 6
•49, 18 . .
J53, 4. cf. 64, 24. 25
2, 10. 13. 14 . . . cf. 294, 5
•49, 20 . . .
63, 22. cf. 65, 3. 6
4, 12 . . . cf. 233, 25. 327, 26
•4, 12—13 . . 293,20.cf. 294,17.
•57, 2 . . .
185, 6
295, 15. 301, 14. 370, 12
6, 8. . »160,28. »225, 6.239, 22.
60. 3 4
cf. 213,26.254,20.265, 8.
60, 6. . .
274, 10. 279, 22. 283, 5.
301, 13. 832, 24. 370. 10
71, 10 . . .
. cf. Psalm. u. 275
Hiob 5, 14 cf. 50, 23
•Sap. 1, 5 . . 66, 12. 69,23.74,13.
162, 13. 163, 17. 310, 19.
•88, 31 34
cf. 68, 13. 69, 5. 74, 15.
88, 33-34
77, 13. 290, 17. 372, 2
95, 1 . . .
130, 20
•2 24—25 . . 235, 5. cf. 237, 12
•102, 2-3 .
9, 15 . . 85, 10. cf, 298, 28. 342, 7
102. 8. . .
. . . . cf. 191, 25
12, 10 cf. 191, 15
Eccli. 2, 16 .... 44, 20. 46, 5
♦121, 1 .
370, 19
•2. 16 17 137, 7
•132, 1 . . Paalm. u. 58. cf. 44, 10
3, 20 cf. 201. 10
138, 16 . . .
168, 29
•4. 30 138, 3
140, 5 . . 66, 10. '71. 14. '104, 7.
•10, 2 52, 25. 53, 13
cf. 67, 18. 69, 2. 96,20.
15, 9 ......... 76, 25
134, 2
30, 24 cf. 246, 15
141, 6 , .
. . . . cf. 168, 27
•31, 30 . . 66, 9. 70, 26. 331, 15.
•148, 11—15 ,
cf. 67, 3. 69. 1
•Prou. 1, 33 .
9, 12 . . .
. . cf. 809, 13-20
•9, 18 . . .
. 310, 1. cf. 309, 22
•2, 5 217, 10. 219, 24
•12, 21
96, 14
2, 5—7 cf. 250, 6
•2, 6 7 220, 5
•14, 28 . . .
... 43, 16. 94, 12
•16, 32 . ,
27, 8
8, 9 cf. 216. 26
•17, 15 . . .
•Am. 2, 7 ........ 83, 3
•Eeai. 3, 12 134, 6
1 o c o r a m
37<>
♦Eeai.5,20 . . 44,6.18.45,7.46,1.21
29, 18 cf. 365, 7
•52, 11.. 125, 1.128, 9. cf. 130, 3.
131, 9
*59, 1—8 49, 5
*59, 5 51, 9. cf. 97, 7
•59, 7 . . . . 52, 14. cf. 50, 17
•59, 8 138, 17
59, 9 cf. 50, 19-21
59, 10 cf. 50, 23
61, 10 cf. 352, 8
•66, 3 55, 9
•Hier. 2, 12—13 66, 3
2, 13 . . cf. 61, 17. 66, 22. 68,
24. 70, 14
•2, 21 327, 22
•2, 30 . 138, 7
9, 1 58. 10
•10, 10 71, 7
•15, 18..66,7.212,l.cf.67, 1. 68,
26. 70, 18
•17, 5 53, 4
23, 28 . . 121, 17. 122, 8. 123, 7.
11. 13. 15. 17. 124, 5. 11.
19. 128, 7
36 cf. 184, 15
•Ezech. 9, 4 . . 112, 3. cf. Psalm. u.
164. 50, 4. 55, 18. 65, 14.
116, 11. 134, 16
9, 4 S qq. . . cf. 111, 22. 133,16
•16, 17-19 221, 1
•16, 51 . . , 339, 25
18, 23 cf. 191, 28
33, 11 cf. 191, 28
Dan. 2, 34-85 . . . . cf. 134, 13
9, 20 77, 11
I Mach. 4, 42 ... . cf. 60, 2
Matth. 3, 6 cf. 258, 1
*3, 11 . . 273, 16. cf. 90, 16. 271,
21. 273, 9
3, 12 . . cf. Paalm. u. 172. 33,
8. 49, 27. 66, 18. 91, 15.
123, 18. 136, 2
Matth. 3, 13 . . cf. 258, 1. 271, 8
3, 14 . . . 276, 6. 14. cf. 90, 16
3, 16 cf. 274, 12
•5, 9 . . . , . 111, 26. 120, 26
5, 10 36, 15
*5, 13 312, 6
6, 14 . . . cf. 134, 12. 151. 1
5, 17 cf. 217, 27
5, 20 256, 6. 12
6, 12 67, 23
•6, 14-15 322, 10
6, 15 ... . *288, 16. *319, 1.
332, 18. »348, 18
6, 20—21 cf. 124, 24
6, 24 cf. 360, 1
7, 15 . . cf. Pealm. u. 29. 69, 5.
150, 26. 186, 3
7, 22 316, 12
•7, 23 . . 226, 4. 246, 8. 247, 9.
316, 13. 326, 16. 353, 13
♦7, 24 . . . 821, 17. cf. 327, 17
•7, 26..321,19.cf.327,17.349, 26
•9, 12 106, 20
9, 29 cf. 211, 16
9, 38 ... . cf. Psalro. u. 173
10, 1—8 cf. 85, 19
10, 4 . . . . cf. Psalro. u. 198
•10, 20 74, 7
11, 10 cf. 271, 5. 24
11, 11 ... . cf. 84, 18. 271, 14
•11, 24 . . 152,9. 253, 13. 339, 24
12, 28 cf. 291, 10
•12, 30 . . 154, 16. 241, 10. 816,
4. 328, 19. 329, 1. cf. 86,
2. 154, 1. 251, 10. 326, 10
13, 23 ... . cf. 42, 17. 239, 5.
370, 23
13, 24-30 . . cf. Pealro. u. 177
13, 25 237, 18
13, 26 98, 6
13, 28 237, 18
•13, 29 . . 115,6. cf. 100, 11. 120,
25. 237, 8. 324, 26
380
ln
Matth. 13, oO . . 4.5, 16. 4o, 11. 4o,
•312, 17. *315, 18. '333,
ii tA ' li 7 1 1 r » K flf QQ ft
0. 14. n, i. !!•>, 0. CI. 00, 0.
CkO *QOO C\~
26. *o3o, 2o
00, li. ao, ». 100, £
juarc x,
1 C7 OT
lo, o/ — 4o .... ci. raaim. u.
Q ^7
• •
OOl 1 0 QfiQ 7
cf. 291, 12. 3bd, 7
177 01 1K
III. Ul, xo
#1Q QG AO OR AQ 11 *f *lft 9fi
*lo, OO . . 4*5, «50. 4o, 11. CI. lo, «50
Q <3Q
_ e i c o Of\
»1G Qfl * Q c A<Z 1 Ift
*lo, oy . . . . 4o, 0. 43, 10. IO
1 Q 91
• •
. . . . cf. 246, 24
io A*7 nf 1 OA 7
*1 R 17
338, 23. cf. 323, 14
lo, 47 — 48 ... ci. rsaim. U. **
r , . - 1 c
IjQC. 1, D
. . . . cf. 55, 22
1 O 47 r; fl f*P Q1 1 r i
1 11
1, 11-
-13 .
. . . . cf. 340, 3
lO iQ nf IQfi Q
lo, 4o CI. 100, o
»2, 14 ,
lO A Ct r f\ nf PaQlm n Q
lo, 4» — ov ... ci. reaira. u. y
6, 27 .
»f 1 i" ,'- 1 Q
.i- ii Qfifi 1Q ft\ 9 r . Q1
10, 14 . . 000, lu. CI. OO, iO. iJl,
♦6, 87 .
1Q Rlfi 91
lO. OIO, — 1
8, 15
*t nn/\ r- ^\**JA *"\ f\
. cf. 239, 5. 370, 23
16, lo . . cl. rsalm. u. «soi. i*o,
9, 49-
-50
_f O A 1 Q
9 820 10 321 12 370 10
"15, 22
Ift Ifi 1Q r*f 99°. 14 °.fi4 18
10, 10— ltJ . . 61« *5»50, lt. ODl, iO
17, 14 .
• •
r.P QJA Ct
o4U, *5
Ifi 1Q rf 213 2t 370 13
18, 10-14 .
. . . . cf. 63, 11
*1ft 17 190 93 9.3Q fi 370 1 J=i
lO, XI .. 1 w. faO. OUi», U. OfV, 1 o
18, 14 .
. 106, 3. cf. 77, 5
iio |Q 1Q.I1
23, 40 sqq. .
. . . . cf. 176, 14
Ifi 9* 91 r f ir„l A
10, «50— «5*fc vl. lUt, *x
23, 43 .
Ift 9fi KVl 17
Ioh. 1, 1
89, 14
Ift 9R lfi4 1Q
1, 3.
. . . . cf. 90, 22
OA OC 90 11Q 1 '-!
•1, 8-
-9 .
84, 20
si ( lo ci. yi, 4
1, 14
89, 16
«00 91 QQ \
*5*5, *5l 00, O
*1, 16.
.85. 1.271, 2. cf. 276, 21
99 OA <»f Iftl 9
1, 27 .
9Q 9 #»f Kft < Iff
bO, «5 vl. OO, lO
*1, 29 .
• 9Q 9 Q fii 1Q 9*11 99
*50, «5 — 0 . . . 0%, 10. *5*»1, *5.5
*1, 82-
-33 .
276, 7
*0Q Q eo ifi 7fl lO 7\
*50, O , . . . 00, 10. iv*, 10. #0,
1, 83 .
. 71, 10. 73, 22. 202, 16.
7 9Gft 0*. /»f ft\ 9A
f* cvOj «50. CI. OO, *5U
242, 5. 275, 8. 10. 14.
OA 10 nf 9-4fi Ifi
276, 4. 15. »326, 19.
• 9*1 9Q 1 \fi 97
»332, 9.
•352, 22. cf. 274, 12
•O^ Q1 QA 19.Q 9Q
1, 47.
2*> 33 rf ISfi T»
COj OO vl. lOU, o
1, 48.
'25, 41 .. 123, 23. 216, 9. 253, 20
•3, 5.
256,
5. 10. 310, 2. cf. 70,
26, 25 . . cf. Psalm. n. 202. 254
17. 195, 4
•3, 6 .
. . 72, 21. 311, 6
•26, 52 Psalm. u. 150
•3, 27 .
. 86, 13 sqq. 87, 26.
26, 69 sqq cf. 176, 15
270, 27. 356, 6
26, 70. 72. 74 . . cf. Psalm. u. 23
3, 29.
•
. cf. 273, 7. 275, 13
28, 19 . . . "160, 20. 211, 1. 6.
4. 24.
. . . . cf. 311, 8
locorum
381
• r_i c o 1 Qi Q
OQ*7 1 Q
£ E(l „f QCA 1<
10
....
_f> 1 CC 1 C OCC 01
CI. 100, 10. Z00, til
■ n .ij 1 ot o
•10,
OCfl i a
.O J J OO J
10,
Qti C)Q
9, 17 cf. 63, 10
17,
28 . . .
_f QJA 1Q
. . . . Cf. o40, 13
, (1 n, ocn 1 1
1 o
19,
8 — 5 .
«<* Oi21 11 07A O/l
Cf. 2«bl_ 11. 270, l\.
— n oi at\ o co c noc oo
*9, 31 . . . 60, 6. 63, 5. 285, 28.
070 0(*
359, 2
Kom.
1 o o
1, 2 — 0
_f ni j
. . . . cf. 94, 4
11, 51 . . . . cf. 77, 16. 157, £6
i
oo
nn 1 1> iac) c
*o
*2,
OQA 1A
1 O J C 0*71 O
2,
_f Ojlft lO
*13, 10 . . . 194, 26. cf. 195, 4
2,
OUfi 1A OwQ OA
« n <iji _P T» 1 O r i
13, 26 ... . cf. Paalm. u. 254
*2,
70 10
1 n r\n _X" rtlA O
2,
OA
-f OQi A
*13, 34. . 105, 20. 172, 17. 217, 21
*3,
O (
ocn oo
* i o <\f nt n OO
Q
o,
A
*0Q O jffi 1
1 * /; io (7 OAO 1*7 QOJ Ifl
14, 6 . . 48, 7. 203, 17. d34, 16.
Q
3,
1 H
17 . . .
■f qi on
. . . . CI. ul f
,C 7C OQ
CI. 70, <so
J
4,
o
»f 0C.Q 1 1
* I i ,-. i 01 T 1 A.
*•
1 1
0^.0 Q
«« j o~i iAc o o
j
oe
15, 1 ....... cf. 282, 28
o,
e
OIO lO 01 Q A
1E 1 — — _ .F 1 90 10
*°,
A
9 . . .
•71 11 OftQ Q
, fl, 11. CI. AOO) if
1 e 1 c „f Ol- Q
15, 1 — 5 ci. «sle, o
°>
00
QQ1 0A
• |- O 1*70 OJ nf OQQ /1
*15, £ . . . 172, 24. ct. 299, 4
«»
0 . . .
Q17 9. QQO 1
. . Oli, C. 00*5, 1
1C J nt D..1 ln „ 01 Q
10, 4 . . . . cf. rsalui. u. &Yo
o
8,
1 o
1A0 0
1 C 1 jl _f 01 fl o
8,
„f c? 4
•15, 15 . . . 275, 18. cf. 316, 9
8,
OO
_f CA 1 Q
OO 1 F*.
8,
24 . . .
079 i k /if qc; 1 >l
Z/o, lo. Cl. B0, 14
. rj * n „f 1*71 ot*.
°i
oj oe
<S4 — Zo .
CA A 1QC 11
. . . oy, y. loo, ii
OA Ol „f QCJ Q
20, 21 CI. 004, 9
o
oo
nf 0Q1 I ^
*nn f)1 OO no OO 01 4 OO
*20, 21 — 23 ... 73, 23. 214, £6
Q
<5i
OA
a» . . .
/»f -c.j1 00 00^. 10
■* o o nn i/>o oo nt ^ ■ f)0*7 ■ ) c
*20, 23 . . 160, 22. 216, 4. 287, 25.
o
o,
DJ
o4 . . .
t.f Ut O A1 Q
. . ci. od, /5. oi, y
OAO O OA1 m 010 1 (1
298, 8. 301 , 19. 312, 19.
Q
»i
e
jlft r *
ool, \&
Q
9,
0 1
i i *. *. C «*" 00 OA
Act. 1, 15 Cf. 88, .30
!"l
4
070 )R
9 1/1 ,.f Cfl 90
10,
10. . .
257 12 cf 77 19
258, 26. 260, 5
11,
4. . .
. cf. Pealm. u. 185
8, 5—17 cf. 216, 18
11,
8, 9-24 cf. 239, 11
12,
. . . . cf. 61, 26
8, 13..cf.l57,25.213,11.310, 10
13,
8, 13. 18. 19 . . . cf. 255, 21
13,
8, 21 ... . cf. 159, 3. 162, 7
*13,
4. . .
. 34, 13. cf. 37, 20
382
I n d e x
•I Cor. 5,
12— 13 .. 113, 22. 118, 14
5, 13 .'
. . . *99, 2. 108, 3. 26.
18, 10 .
...... cf. 217, 28
112, 14. 113, 4. 118, 19.22.
•14, 4 .
. . 185, 1. 18. 191, 8
cf. 114, 11. 120, 17
14, 5 .
. . cf. 100, 14. 225, 11
•6, 9-
10 . . . 110, 24. 252, 27.
cf. 58, 19. 191, 4
*I Cor. 1,
10-13 .... 159, 17
6, 10 .
. 227, 7. 236, 26. 251, 13.
1, 13 .
. , . 209, 16. *293, 14.
289, 25
cf. 275, 27
9, 15 .
1, 14 .
•9, 17
74, 17
1, 27.
cf. 282, 8
9. 22 .
cf. 237, 7
•2, 14 .
167, 24. 168, 1. 209, 13.
10, 4 .
cf. 150, 20
19. 211, 12. 247,27.
10, 11
cf 160 5
■ 1-1. IUU, U
cf. 168, 16
•loj 12 .
2, 15 .
cf. 215, 3
10, 13 .
*3, 1.
•10, 27
114, 4
3, 1-
«11, 16
.... 236, 3. 280, 17
*3, 1-
3 . . 209, 21. cf. 212, 16
11, 29
.... 56, 26. 270, 12
12, 8-
-10 cf. 213, 7
3, 2.
. . . cf. 248, 1. 371, 25
•12, 11
3, 6-
■7 84, 4
12, 25-
-26 cf. 62, 7
3, 16 .
cf. 351, 2
12, 26
101, 6
3, 17 .
371, 8
»12, 31
4, 7.
. »77,22.78,4. 11. 19. 24
•13, 1
4, 15.
•13, 1-
•4, 21 .
100, 19
. . 100, 27. cf. 102, 16
13, 1-
-8 cf. 212, 16
»5, 1.
•13, 2
.156, 13. 374,6. cf.166,23.
*5, 2.
172, 7
5, 3 .
cf. 367, 3
13, 3
. . 250, 19. cf. 158. 1.
*5, 3-
-5 101, 17
4. 181, 19
•5, 5.
13, 5
•5, 6.
. 97, 4. 104, 24. 25. 105, 3
13, 7
• cf. 56, 20. 131,14. 133, 14
5, 7.
•14, 29-30 188, 3
*5, 8 .
106, 25
14, 33
*5, 9-
-10 . . . 107, 11. 113, 19
•15, 12
242, 19. 293, 16
*5, 11 .
. . 108, 8. 13. 110, 1.
113, 17. 114, 7.12.
•15, 32
. . 242, 15. 293, 12. 317. 2.
352, 1
115, 25. 119, 5.24.
15, 33
. . . 242, 17. cf. 119,10.
366, 13. cf. 58. 19.
307, 12. 351, 28
111, 5. 112, 13. 116,
•15, 46
. . . ' 167, 22
22. 120, 17
15, 52
cf. 59, 6
*5, 11-
15, 53
....... cf. 85, 3
*5, 12
•15, 54
locorum
383
•II Cor. 2, 4— 11 103, 3
2, 6 116, 6
•2, 7 108, 21
»2, 11 103, 22
2, 14-15 72, 11
2, 15 cf. 363, 2
•2, 15—16 . . 208, 17. cf. 336, 24
•3, 18 54, 20
4, 16 cf. 248, 5
5, 6 cf. 237, 27
5, 7 cf. 59, 7
5, 10 Cf. 97, 25
»6, 14 244, 28. 245, 3
*6, 14-18 92, 24
*6, 16 . . . 227, 18. 291, 2. 13.
851, 2
9, 10 cf. 371, 9
•11, 3 352, 3
11, 14-15 ..... cf. 54, 26
11, 26 cf. 25, 6
•12, 21 102, 18. 116, 24
•13, 1-3 117, 5
»13, 2 102, 21
<Jal. 1, 9 75, 24
1, 20 175, 23
2, 11 . . . cf. 342, 25. 355, 20
2, 11-14 ..... cf. 204, 6
•2, 14 . . . 175, 26. cf. 232, 2.
241, 16. 800, 8. 19
»2, 18 27, 13. 28, 1
*3, 16 21, 17
*3, 27 . . 161, 18. 163, 16. 290, 27
3, 28 cf. 62, 16
4, 24 cf. 167, 26
4, 26 ....... cf. 54, 16
5, 17 58, 25
*5, 19—21 . . , , 37, 9. 251, 19.
311, 10. cf. 277, 11.
875, 10
*5, 21 . . 251, 17. 252, 9. 338, 15
*5, 22-23 172, 19
6, 1 ....... cf. 294, 20
*6, 1-2 105, 16
Eph. 6, 2 . . cf. 106, 16. 183, 4
6, 3 cf. 121, 23
1, 4 cf. 225, 12
*2, 6 135, 10. 273, 13.
cf. 150, 21
3, 4 277, 3
3, 19 . . . cf. 294, 19. 301, 18
4, 2 cf. 98, 16
*4, 2—3 . . . 105, 24. 306, 6.
371, 2. cf. 91, 20. 102,
10. 106, 15. 120. 21.
158, 5. 171, 18. 319, 15
4, 3 . . cf. 47, 14. 61, 19. 62,
17. 98, 15. 183, 5
4, 4 cf. 360, 14
4, 4-5 311, 3
4, 4—6 ...... cf. 361. 26
•4, 5 . . . 306, 15. cf. 350, 11
*4, 14 209, 26
4, 15 ..... . . cf. 61, 26
*5, 5 . . 229, 14. 230, 13. 236,
28. cf. 58, 21. 242, 22
% 5-6 252, 14
•5, 11-12 94, 28
5, 26-27 cf. 225, 3
5, 27 . . . cf. 111, 14. 170, 3.
215, 11. 226, 25. 239,20.
279, 21. 291, 20. 294, 4.
301, 13. 350, 19. 370, 11
6, 12 cf. 64, 24
Phil. 1, 15 . . . cf. 92, 15. 131,11.
233, 21. 245, 6. 368, 24
*1, 15-18 ! . 75, 9. cf. 237, 10
1, 15. 17. 18. . . . cf. 25, 7
1, 17 ... . cf. 92. 15. 131, 12.
169, 17. 233, 21. 245, 6.
368, 24
1, 18 92, 16. *232,21.
•241, 25. *370, 6
2, 7 cf. 258, 1
2, 8 cf. 106, 18
2, 15 ...... . cf. 93, 19
2, 21 . . cf. 92, 14. 124, 23. 239, 15
Index
384
•Phil. 3, 15 . . 181, 7. 13. 211, 18.
241, 19. 306, 8. of. 183, 6.
235, 14. 268, 19. 294,26.
299, 1. 319, 16. 323,27.
335, 18. 357, 2. 375, 2
•3, 16 ... . 181, 16
♦3, 20 134, 20
•Col. 3, 1-3 135, 3
*8, 5 101, 28. 110,19.
227, 9. 229, 8. 17. cf. 274, 2
•I Thess. 5, 7 50, 22
5, 19 82, 26
II Theua. 2, 8 .... cf. 171, 25
*8, 14-15 102, 6
*8, 15 102, 12. 114, 25
*8, 16 '. . 102, 14
•I Tim. 1, 3 75, 26
1, 5 . . . 270. 16. ef. 218, 14.
298, 26. 366, 2
*1, 7 53, 26. 64, 5
1, 8 269, 18
*1, 13 228, 10. 230, 7
2, 1—2 . . cf. Psalm. u. 270
2, 5 . . . . 62, 15. cf. 56, 15.
61, 20. 23
4, 1-2 cf. 221, 13
•5, 6 . . . . 67, 4. cf. 332, 2
5, 22 ... . *95, 9. 99, 11. 15.
cf. 347, 27. 348, 14
•II Tim. 2, 4 81, 9
2, 5 cf. 81, 9
2, 8 277, 3
*2, 16-21 218, 23
*2, 17 242, 27
*2, 17—20 243, 27
2, 19 ... . *76, 17. *244, 29.
»247, 6. 294, 16. 295, 11.
298, 23
*2, 20 . . 132, 1. 243, 13. 371, 11.
cf. 370, 24
*2, 21 . . . ; . 132, 5. 247, 2.
cf. 182, 24. 133, 18
2, 24 . . . cf. 228, 19. 292, 14
*Tit. 3, 8 . ..
. . . . cf. 264, 21
*4, 8. . .
75, 1
1, 7
215, 24
♦1, 16 . . ..
224, 10
Hebr. 6, 19 .
. . . . cf. 62, 2
9, 7 . . .
. . . . cf. 59, 19
9, 24 . . .
. . . . cf. 62, 2
Iac. 2, 21 . .
. . . . cf. 259, 7
I Petr. 1, 19 .
. . . . cf. 59, 18
*3, 20—21
295, 23
*4, 8 . . .
. .170, 22. 322, 14.
cf. 194,
5. 195, 14. 213, 16.
263, 14. 17
♦I Ioh. 1, 8 .
. 59, 1. cf. 252, 12
*2, 1—2 .
60, 23
*2, 9 . . .
. . 245, 4. 284,30.
287, 19. 312, 24.
cf. 286,
23. 287, 16. 366, 24
•2, 11 . . .
. . . . 161, 10. 23
2, 18 . . .
. . . . cf. 316, 5
»2, 19 . . .
218, 10. 287, 19.
371, 18.
374, 13. cf. 287, 16
*3, 2 . . .
. . . 59, 8. 135, 20
3, 15 . . .
. 285, 2. cf. 287, 10.
307
, 7. 320, 6. 351, 11
Apoc. 1, 11 .
. . . . cf. 31, «
2, 6. . .
3, 1 6
. . . cf. 67, 8
•17, 15 . . .
. 70, 24. cf. 212, 7
1 o eoru m
385
Augustinus Parm.:
" 3, 7 cf. 97, 7
11 10 c f. 331, 24
II 13, 27 sqq. . . . c f. 145, 14
n 14, 82 C f. 145, 3
AngustinuB De bapt.:
1 h 1 cf. 86, 4
1 5 . 7 cf. 83, 11
" 12, 17 C f. 51, 14
Augustinus Petil.:
n 105, 241 . . . . C f. 59, 19
Augustinus Cresc:
II 24 sqq c f. 71, 1
IH 27, 30 C f. 24, 13
III 56, 62 C f. 193, 12
IIH 16, 18 C f. 67, 13
HH 81, 38 C f. 67, 13
HII 37, 44 C f. 89, 21
HH 39, 46 C f. 193, 12
IHI 40, 47 C f. 193, 12
™ 49, 59 cf. 139, 14
typrianus De lapsis:
«• 6 117, 26. 28.
236, 22. cf. 26, 4. 109, 8.
12. 111, 15. 117, 24. 131,
20. 214, 3. 215, 21. 247,
14. 273, 3. 820, 27
Cyprianus De zelo et liuore:
c - 1 234, 20
c - 1-4 cf. 277, 18
c. 4 . . 234, 24. 26. cf. 336, 21
Cyprianus, Quod idola dii non sint:
c 6 340, 18
CyprianuB, Sententiae episcoporum :
praef. . . . 177, 1. 180, 15. 182,
17. 190, 24. 196, 14. 197,
10. 199, 24. 200, 15. 19.
23. 201, 14. 235, 16. 308,
26. 308, 12. 824, 20. 343,
22. 344, 18. 347, 12. 358,
5. cf. 333, 11. 353, 23.
354, 16. 367, 9
sent. 1. . . . 306, 13. 308, 2. 8
s «"t- 2 308, 19
3 808, 24
4 cf. 309, 5
5 310, 28. 311, 6.
cf. 309, 10
6 811, 25
7. . . 312, 6. 17. 313, 7
8. . . 318, 21. cf. 206, 20
9 315, 6
10 315, 15
11 316, 3
12 316, 21. 25
13 317, 13
14. 317, 18. 25
15 318, 22
16 319, 20
17. 320, 9
18 322, 21. 324, 17
19 325, 4
20 325, 20
21 326, 6
22 326, 20. 328, 1
23. . . - 328, 5
24 328, 16
25 380, 8
26 330, 19
27 331, 12. 332, 10
28 203, 10. 332, 26
29 333, 23
30 203, 16. 334, 15
31 335, 8
32 835, 15
33 335, 21. 337, 2
34 387, 8
35 337, 28
36 338, 7
37 338, 20
38. . 343, 7. 17. 20. 344, 15
39 345, 23. 346, 6
40. . . 346, 23. 347, 7. 20
41. 347, 27
42 348, 20
43 349,
25
86
Index
sent.44. . .
349, 17
Cypriani Epistulae:
45. . .
. 350, 4
11, 1 .
. . 224, 9. 18. 240, 14.
. 350, 11
245, 17. 329, 26. cf. 225,22.
350, 20
247, 15. 278, 18. 283, 17
48. . .
n'| n
351, 7
.... 351, 16
55, 25 .
248, 5
50. . .
352, 9
55, 27 .
. . 229, 10. cf. 227, 11
. 852, 28
€9, 5 .
.... 368, 13. 369, 7
52. . .
853. 16. 354, 2
69, 12
. 854, 12
70 . .
. cf. 285, 5 sqq. 288, 22
865, 1
70, 2 .
855, 7
70, 3 .
cf. 287, 7
56. . .
. . . 203, 22. 26.
71 . ,
. cf. 288, 3 nqq. 288, 21
855, 19
71, 3 .
. 175, 1. 179, 4. 188, 3
57. . .
. 356, 6
71, 4.
. . . 189, 9. cf. 187, 8
. 856, 11
73, 1 .
. 205, 1. cf. 205, 15. 22
356, 21
73, 2.
cf. 206, 9
357, 6
73, 8 .
207, 5. 9
. 857, 12
73, 7 .
. . 214, 23. cf. 213.25.
. . 859, 1
215, 19. 216, 5
68. . .
. 204, 7 . 359, 7
73, 8.
cf. 216, 10
64. . .
359, 15
78, 9-
10 ef. 216, 16
65. . . .
359, 22
73, 10 .
860, 1
73, 11 .
. . cf. 228, 24. 224,26.
67. . .
360, 8
226, 5
. 360, 13
78, 12 .
cf. 227, 3
78, 18 .
. . . 226, 1. 8. 230,21.
361, 1
281, 4. 282, 12
861, 8
78, 14 .
. . . .232, 28. 240,27.
■M
cf. 277, 20. 285, 4. 822, 17.
361, 25
837, 25. 368, 21
73, 15 .
. . 245, 28. cf. 242, 12.
244. 15.. 245, 8
363, 13
78, 16 .
. . 247, 10. cf. 246, 19
77. . .
. 204, 12. 363, 21
78, 17 sqq cf. 247, 17
73, 21 .
250, 12. 25
79. . .
364, 9
73, 22
. . . cf. 255, 5. 260, 28
73, 23 .
. 190, 2. 194, 13. 203, 1.
B1
865, 11
261. 23. 263, 8. 264,14.
265, 24. 296, 12. 358, 8
83-85.
367, 1
73, 24 .
. . 268, 27. cf. 268, 19
86. . .
367, 17
73, 26 .
. 274, 24. cf. 278, 13. 22.
87. . .
367. 21
279, 13
locorum
387
Cypriani Epistulae:
73, 26 . . . 235, 20. 280, 9. 305,
5. 11. 15
74 cf. 289, 3 sqq.
• 74, 2 cf. 289, 17
74, 4 cf. 290, 7
74, 5 290, 27
74, 6 cf. 291, 17
74, 7 . . . cf. 291, 22. 353, 19
74, 8 cf. 292, 10
74, 10 . . cf. 228, 19. 292, 15. 25
74, 11 . . 293, 20. cf.292, 27. 295, 23
Eugippii Eicerpta:
c. 197—208 . . . . 154, 15 sqq.
c. 209 170, 25sqq.
c. 210 237, 19sqq.
c. 211 247, 22sqq.
c. 212 251, 25 sqq.
c. 213 295, 9 sqq.
c. 214 297, 16 sqq.
c. 215 302, 12 sqq.
c. 216 339, 16sqq.
c. 217 342, 1 sqq.
c. 218 374, 25 sqq.
Optatus I 13 sqq. . . . ef. 24, 3
Optatus 1 14 cf. 24, 13
I 18 sqq. . cf. Psalm. u. 42 sqq.
III, 3 aqq. . cf. Psalm. u. 276 Bq.
III 4 cf. 40, 21
Parmeniani epistula
ad Tychonium . .21, 23. 44, 6.
18. 45, 7. 46, 1. 26. 49, 5.
51, 9. 52, 25. 55, 9. 56, 12.
57, 8. 60, 6. 63, 22. 66, 1.
2. 69, 9. 70, 1. 77, 22. 79, 4.
81, 22. 83, 24. 85, 17. 86, 11.
89, 8. 90, 9. 91, 23. 93,26.
94, 28. 95, 9. 18. 96, 4. 9.
16. 97, 4. 9. 98, 2. 99, 2.
104, 7. 108, 3. 122, 6. 125,
1. 132, 10. 137, 7. cf. 20,15.
25. 21, 4. 28, 10. 24, 29. 25,
15. 22. 26, 9. 28, 7. 29, 5.
27. 30, 10. 33, 14. 57, 23.
61, 14. 72, 19. 112, 21. 121,
3. 137, 3. 139, 10
Sententia concilii
Bagaiensis . . 51, 14. 17. 67, 13.
140, 5. 185, 12. 193, 2
UictorUit. III 8 sqq. . . cf. 41, 14
Cicero in Cat. I 8, 21 . . cf. 180, 18 I Cod. Theodos. XVI 5 . cf. 41, 14
Persius 3, 81 cf. 185, 18 | Uerg.Aen. VIII 483 sqq. . . cf. 139, 23
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11